“Thế các cháu dạo này thế nào?” Nekhludoff hỏi người em gái khi tâm trạng đã bình tĩnh hơn. Người em gái kể cho anh nghe về lũ trẻ. Chị nói chúng đang ở với bà nội (mẹ của cha chúng), và nhân cơ hội cuộc tranh cãi với chồng vừa dứt, chị bắt đầu kể về trò chơi đi du lịch của bọn trẻ, y như cách anh từng chơi với ba con búp bê ngày trước, trong đó có một con da đen và một con được anh gọi là quý bà người Pháp.
“Em thực sự vẫn nhớ hết những chuyện ấy cơ à?” Nekhludoff mỉm cười nói.
“Vâng, và anh thử nghĩ xem, chúng chơi hệt như vậy đấy.”
Cuộc trò chuyện khó chịu đã chấm dứt, Nathalie thấy lòng yên ổn hơn, nhưng chị không muốn bàn trước mặt chồng những chuyện chỉ có hai anh em mới hiểu được. Vì thế, muốn lái câu chuyện sang vấn đề chung, chị bắt đầu nói về nỗi đau đớn của mẹ Kamenski khi mất đi đứa con trai duy nhất ngã xuống trong một cuộc đấu súng — bởi đề tài đang thời sự ở Saint-Petersburg ấy nay đã lan đến Moscon. Rogozhinsky bày tỏ sự bất bình trước thực trạng pháp luật loại trừ tội giết người trong các cuộc đấu súng ra khỏi nhóm tội phạm hình sự thông thường. Nhận xét này vấp phải sự phản đối của Nekhludoff, và một cuộc tranh cãi mới lại nổ ra quanh chủ đề đó. Chẳng có vấn đề gì được phân định rõ ràng; không ai trong số hai người chịu bày tỏ hết suy nghĩ trong lòng, mà mỗi người vẫn khăng khăng giữ lấy niềm tin vốn mang định kiến về người kia. Rogozhinsky cảm thấy Nekhludoff đang phán xét mình và coi thường công việc của anh ta, thế nên anh ta muốn vạch cho thấy sự bất hợp lý trong những quan điểm của em vợ.
Ngược lại, Nekhludoff cảm thấy bực bội trước sự nhúng tay của người anh rể vào các vấn đề điền sản của mình. Và dẫu thẳm sâu trong lòng, anh thừa nhận rằng em gái, chồng nó và các con chúng với tư cách là những người thừa kế có quyền làm thế, anh vẫn phẫn nộ khi thấy con người hẹp hòi này cứ khăng khăng dùng sự tự mãn bình thản để coi những điều mà Nekhludoff nay đã xem là ngu ngốc và tội ác là công bằng và hợp pháp.
Sự ngạo mạn của con người này khiến Nekhludoff phát bực.
“Pháp luật thì làm được gì chứ?” anh hỏi.
“Nó có thể kết án một trong hai kẻ đấu súng đi mỏ quặng giống như một tên sát nhân thông thường.”
Bàn tay Nekhludoff lạnh ngắt.
“Ồ thế thì có ích gì cơ chứ?” anh gay gắt hỏi.
“Thế mới là công bằng.”
“Cứ như thể công bằng là mục đích của pháp luật vậy,” Nekhludoff nói.
“Chứ còn gì nữa?”
“Là sự duy trì lợi ích giai cấp! Tôi nghĩ luật pháp chỉ là công cụ để bảo vệ trật tự hiện hành có lợi cho giai cấp chúng ta.”
“Đây là một quan điểm hoàn toàn mới mẻ,” Rogozhinsky mỉm cười điềm tĩnh nói; “người ta thường cho rằng pháp luật có một mục đích hoàn toàn khác.”
“Vâng, trên lý thuyết thì là vậy nhưng thực tế thì không, như chính tôi đã nhận ra. Pháp luật chỉ nhằm mục đích bảo tồn trật tự hiện tại, và vì thế nó trừng phạt cùng hành quyết những kẻ đứng vượt lên trên mức bình thường và muốn nâng nó lên — những kẻ mà người ta gọi là tù nhân chính trị, cũng như cả những kẻ đứng ở mức thấp hơn mức trung bình — những kẻ được gọi là thành phần tội phạm.”
“Tôi không đồng ý với anh. Trước hết, tôi không thể thừa nhận rằng những tội phạm bị quy là chính trị lại bị trừng phạt vì họ vượt trội hơn mức trung bình. Trong phần lớn các trường hợp, họ chỉ là cặn bã của xã hội, cũng sa đọa không kém, dù theo một cách khác, so với những kẻ tội phạm mà anh cho là thấp hơn mức trung bình.”
“Nhưng tình cờ là tôi lại biết những con người về mặt đạo đức vượt trội hơn hẳn các thẩm phán xét xử họ; tất cả những tín đồ giáo đều rất mực đạo đức, từ—”
Nhưng Rogozhinsky, một kẻ vốn không quen bị ngắt lời khi đang nói, chẳng thèm nghe Nekhludoff mà vẫn tiếp tục nói tràng đại hải, qua đó càng làm cho anh thêm cáu kỉnh.
“Tôi cũng không thể thừa nhận rằng mục đích của luật pháp là duy trì trật tự hiện tại. Luật pháp nhằm mục đích cải tạo—”
“Cải tạo kiểu hay ho gì trong tù cơ chứ!” Nekhludoff chèn vào.
“Hoặc loại bỏ,” Rogozhinsky kiên quyết nói tiếp, “những kẻ sa đọa và hung bạo đang đe dọa xã hội.”
“Đấy lại chính là điều nó không làm được. Xã hội chẳng có phương tiện nào để làm được việc này hay việc kia cả.”
“Sao lại thế được? Tôi không hiểu,” Rogozhinsky với nụ cười gượng gạo nói.
“Ý tôi là chỉ tồn tại hai hình thức trừng phạt hợp lý. Những hình thức từng được dùng trong thời xưa: nhục hình và tử hình, vốn theo đà tâm lý con người dần trở nên ôn hòa hơn, ngày càng ít được áp dụng,” Nekhludoff nói.
“Kìa, điều này thì hoàn toàn mới mẻ và nghe thật kỳ lạ khi thốt ra từ miệng anh.”
“Phải, việc trừng phạt thể xác một kẻ nào đó để sau này hắn không dám tái phạm hành vi vừa bị trừng phạt là điều hợp lý, và việc chém đầu một kẻ gây tổn hại hoặc nguy hiểm cho xã hội cũng hoàn toàn hợp lý. Những hình phạt ấy mang ý nghĩa hợp lý. Nhưng có ý nghĩa quái gì khi tống giam vào tù một kẻ đã bị tha hóa vì thiếu công ăn việc làm và những thói hư tật xấu; đẩy hắn vào một nơi mà hắn được lo cơm ăn áo mặc, nơi thói lười biếng được dung túng, và nơi hắn sống chung với những kẻ đồi bại nhất? Lý do gì để đưa một con người bằng tiền thuế của nhân dân (tính ra hơn 500 rúp một đầu người) từ Tula đến tỉnh Irkutsk, hay từ Kursk—”
“Vâng, nhưng dẫu sao thì người ta vẫn sợ những chuyến đi tiêu tốn công quỹ ấy, và nếu không có những chuyến đi như vậy cùng các nhà tù, thì anh và tôi đã chẳng ngồi đây thế này.”
“Các nhà tù không thể đảm bảo sự an toàn cho chúng ta, bởi vì những con người ấy không ở mãi trong đó mà rồi sẽ được phóng thích trở lại. Ngược lại, trong những cơ sở đó, con người bị đẩy đến mức độ đồi bại và suy đồi tột cùng, khiến cho mối nguy hiểm càng tăng thêm.”
“Ý anh muốn nói là hệ thống cải huấn cần phải được cải thiện.”
“Nó không thể cải thiện được. Những nhà tù được cải thiện sẽ tốn kém hơn tất cả những gì đang được chi cho việc giáo dục nhân dân, và sẽ giáng một gánh nặng thậm chí còn nặng nề hơn lên vai người dân.”
“Những thiếu sót của hệ thống cải huấn chẳng thể nào phủ nhận bản thân luật pháp,” Rogozhinsky lại tiếp tục, chẳng thèm đếm xỉa gì đến lời người em rể.
“Chẳng có cách nào khắc phục những thiếu sót đó đâu,” Nekhludoff cất cao giọng.
“Thế thì sao nào? Chẳng lẽ vì thế mà chúng ta đi giết người, hay như một chính khách nọ từng đề xuất, đi chọc mù mắt người ta ư?” Rogozhinsky nhận xét.
“Phải; làm thế thì tàn nhẫn, nhưng lại hiệu quả. Những gì đang được làm lúc này vừa tàn nhẫn, lại không những chẳng hiệu quả mà còn ngu ngốc đến mức người ta không thể hiểu nổi sao những kẻ có đầu óc bình thường lại có thể nhúng tay vào một việc vừa vô lý vừa tàn ác như luật hình sự.”
“Nhưng tình cờ là tôi lại đang nhúng tay vào nó đấy,” Rogozhinsky nói, mặt tái đi.
“Đó là việc của anh. Còn đối với tôi thì thật không thể tài nào hiểu nổi.”
“Tôi nghĩ có rất nhiều điều anh không thể hiểu được,” Rogozhinsky nói với giọng run run.
“Tôi từng chứng kiến một vị công tố viên đã cố hết sức để kết án một cậu thanh niên bất hạnh — người mà lẽ ra chỉ có thể gợi lên sự đồng cảm trong một tâm hồn chưa bị vẩn đục. Tôi biết một vị khác đã tra khảo một tín đồ giáo và khép tội việc đọc Phúc Âm là phạm pháp; thực ra, toàn bộ công việc của các tòa án chỉ toàn là những hành vi vô lý và tàn ác kiểu ấy.”
“Tôi sẽ chẳng thèm làm việc nếu tôi nghĩ như vậy,” Rogozhinsky vừa nói vừa đứng dậy.
Nekhludoff nhận thấy một ánh lấp lánh kỳ lạ đằng sau cặp kính của người anh rể. “Chẳng lẽ là nước mắt ư?” anh nghĩ thầm. Và đó quả thực là những giọt nước mắt của lòng tự trọng bị tổn thương. Rogozhinsky bước lại phía cửa sổ, lấy khăn tay ra, ho khan rồi lau cặp kính, sau đó tháo kính ra và lau mắt.
Khi quay lại ghế sô-pha, anh ta châm một điếu xì-gà và không nói thêm lời nào nữa.
Nekhludoff cảm thấy đau đớn và hổ thẹn vì đã xúc phạm người anh rể và em gái mình đến mức độ ấy, nhất là khi anh sắp sửa lên đường vào ngày mai.
Anh từ biệt họ trong tâm trạng rối bời và lái xe trở về nhà.
“Tất cả những gì mình nói có thể là sự thật — dù sao thì anh ta cũng chẳng thể phản bác. Nhưng cách nói lại chưa đúng lúc. Mình đã thay đổi ít biết bao nếu có thể để cảm xúc bực bội lấn át đến mức đi làm tổn thương và cứa vào lòng tội nghiệp Nathalie như thế!” anh thầm nghĩ.
