Người nắm giữ quyền quyết định làm dịu đi số phận của các tù nhân ở Petersburg là một vị Tướng già nổi danh — một nam tước gốc Đức, theo lời người ta đồn đại, đã lú lẫn tuổi già. Ông nhận được vô số huân chương, nhưng chỉ đeo đúng một chiếc, đó là Huân chương Thánh giá Trắng. Ông đã được trao tặng huân chương này, thứ mà ông vô cùng coi trọng, khi còn phục vụ ở Kavkaz, bởi vì theo lệnh ông, một tiểu đoàn nông dân Nga đã cạo trọc đầu, mặc quân phục, tay cầm súng và lê, đã tàn sát hơn một ngàn con người đang đứng lên bảo vệ tự do, quê nhà và gia đình họ. Về sau, ông chuyển sang phục vụ tại Ba Lan, và ở đó ông cũng sai khiến những người nông dân Nga gây ra không biết bao nhiêu tội ác, để rồi tiếp tục nhận thêm nhiều huân chương cùng danh hiệu gắn lên ngực áo. Sau đó, ông còn đi phục vụ ở vài nơi khác nữa, và giờ đây, khi đã trở thành một lão già yếu đuối, ông nắm giữ chiếc ghế này — một vị trí đảm bảo cho ông một ngôi nhà khang trang, bổng lộc hậu hĩnh cùng sự kính trọng. Ông tuân thủ một cách mù quáng mọi quy định được "cấp trên" ban xuống, đồng thời tỏ ra cực kỳ cuồng nhiệt trong việc thi hành những mệnh lệnh ấy; ông coi chúng mang một ý nghĩa tối cao, đinh ninh rằng mọi thứ trên đời này đều có thể đổi thay, ngoại trừ những quy định được "bề trên" ấn định. Nhiệm vụ của ông là giam giữ các tù nhân chính trị, cả nam lẫn nửa, trong những xà lim biệt giam sao cho một nửa số họ phải bỏ mạng sau mười năm trời; người thì phát điên, kẻ thì chết vì lao lực, có kẻ tự tử bằng cách tuyệt thực cho đến chết, có người dùng mảnh thủy tinh tự cắt mạch máu, thắt cổ, hay tự thiêu.
Vị Tướng già không hề hay biết gì về những điều đó; tất cả những chuyện ấy diễn ra ngay trong tầm hiểu biết của ông, thế nhưng chúng chẳng hề làm lay động lấy một góc lương tâm ông, cũng chẳng khác nào những tai họa do thiên tai, lũ lụt gây ra. Những thảm kịch ấy xảy ra đơn thuần là hệ quả tất yếu của việc thi hành các quy định do chính Hoàng thượng "cấp trên" ban hành. Những quy định ấy buộc phải được thực hiện bằng mọi giá, và vì thế, việc bận tâm đến hậu quả của chúng là điều hoàn toàn vô ích. Vị Tướng già thậm chí không cho phép bản thân mình nghĩ đến những chuyện đó, bởi ông coi việc không suy nghĩ ấy là bổn phận ái quốc của một người lính, sợ rằng mình sẽ trở nên mềm yếu trong quá trình thực thi những trọng trách mà theo quan điểm của ông là vô cùng quan trọng. Cứ mỗi tuần một lần, vị Tướng già lại đi một vòng kiểm tra các phòng giam — đó là một trong những nhiệm vụ thuộc chức trách của ông — để hỏi han xem các tù nhân có yêu cầu gì không. Các tù nhân đưa ra đủ thứ thỉnh cầu. Ông lắng nghe họ một cách bình thản, trong sự im lặng lạnh lùng đến mức khó tả, và chưa từng chấp thuận bất kỳ yêu cầu nào, đơn giản vì tất cả chúng đều trái với quy định. Đúng lúc Nekhludoff vừa tiến xe đến dinh thự của vị Tướng già, tiếng chuông thanh thoát từ tháp chuông nhà thờ ngân lên giai điệu "Chúa thật vĩ đại", rồi điểm hai tiếng. Âm thanh chuông vọng lại gợi cho Nekhludoff nhớ đến những gì anh từng đọc trong hồi ký của các thành viên phong trào Decembrist [những người từng mưu toan nhưng thất bại trong việc lật đổ chế độ chuyên chế ở Nga thời điểm Sa hoàng Nicholas I lên ngôi] về việc thứ âm thanh êm dịu vang lên mỗi giờ ấy cứ mãi vọng hoài trong tâm can những kẻ bị giam cầm suốt đời.
Trong khi đó, vị Tướng già đang ngồi trong căn phòng khách tối lờ mờ bên chiếc bàn khảm xà cừ, cùng một họa sĩ trẻ — em trai của một tên cấp dưới — di chuyển một chiếc đĩa nhỏ trên một tờ giấy. Những ngón tay gầy gò, yếu ớt và ẩm ướt của người họa sĩ đang áp chặt vào những ngón tay nhăn nheo, cứng khớp của vị Tướng già; đôi bàn tay gắn chặt vào nhau ấy cùng đẩy chiếc đĩa lướt đi trên tờ giấy có ghi đầy đủ các chữ cái trong bảng chữ cái. Chiếc đĩa đang trả lời những câu hỏi do chính vị Tướng đặt ra về việc các linh hồn sẽ nhận ra nhau ra sao sau khi chết.
Khi Nekhludoff nhờ người lính gác đưa danh thiếp vào, linh hồn của Jeanne d'Arc đang mượn chiếc đĩa để lên tiếng. Hồn ma của Jeanne d'Arc đã đánh vần xong từng chữ cái của câu: "Họ vốn rất hiểu nhau," và những từ này đã được ghi chép lại. Lúc người lính bước vào, chiếc đĩa vừa dừng lại ở chữ b, rồi chuyển sang chữ y, và bắt đầu giật cục qua lại. Sự giật cục này xuất phát từ ý kiến của vị Tướng cho rằng chữ cái tiếp theo phải là b, nghĩa là Jeanne d'Arc ngầm ý các linh hồn sẽ nhận ra nhau nhờ đã được gột rửa khỏi mọi phàm trần hay đại loại thế; điều này lại mâu thuẫn với quan điểm của người họa sĩ, kẻ đinh ninh rằng chữ tiếp theo phải là l, nghĩa là các linh hồn nhận ra nhau thông qua luồng ánh sáng tỏa ra từ thể vía của họ. Vị Tướng với cặp lông mày xám rậm cau lại nghiêm nghị, ngồi đăm đăm nhìn vào đôi bàn tay đang đặt trên chiếc đĩa, và tưởng tượng rằng nó đang tự động chuyển động, liền cố kéo chiếc đĩa về phía chữ b. Chàng họa sĩ trẻ với khuôn mặt tái nhợt, mái tóc thưa chải ngược ra đằng sau tai, đang đờ đẫn nhìn bằng đôi mắt xanh vô hồn vào một góc tối trong phòng khách, đôi môi mím lại đầy căng thẳng trong khi tay vẫn cố kéo chiếc đĩa về phía chữ l.
Vị Tướng nhăn mặt vì bị làm phiền, nhưng sau một thoáng ngập ngừng, ông cầm lấy tấm danh thiếp, đeo kính kẹp mũi vào, rồi rên rỉ đứng phắt dậy hết cỡ bất chấp những cơn đau ở lưng, vừa xoa xoa những ngón tay tê cứng.
— Mời cậu ta vào phòng làm việc.
— Xin phép Ngài xuất sắc cho tôi được tự mình hoàn thành nốt việc này, — người họa sĩ vừa nói vừa đứng dậy. — Tôi cảm nhận được sự hiện diện.
— Được rồi, cứ tự mình làm cho xong đi, — vị Tướng nói với giọng nghiêm khắc và quả quyết, rồi bước những sải chân dài, vững chãi và đều đặn vào phòng làm việc.
— Rất hân hạnh được đón tiếp cậu, — vị Tướng cất tiếng chào Nekhludoff bằng một giọng trầm đục đầy vẻ thân mật, đoạn chỉ tay về chiếc bành kẹ đặt bên bàn làm việc. — Cậu đến Petersburg lâu chưa?
Nekhludoff đáp rằng anh chỉ mới đến gần đây.
— Thân mẫu cậu, vị Công nương, vẫn mạnh khỏe chứ?
— Mẹ tôi đã qua đời rồi ạ.
— Xin lỗi cậu; tôi rất lấy làm tiếc. Con trai tôi bảo nó từng gặp cậu.
Con trai của vị Tướng đang bước theo vết xe đổ của cha mình; sau khi tốt nghiệp Học viện Quân sự, cậu ta hiện đang công tác tại Cục Tình báo và tỏ ra vô cùng tự hào về công việc của mình. Nhiệm vụ của cậu ta là quản lý mạng lưới mật vụ của chính phủ.
— Chà, tôi từng có thời gian chiến đấu cùng cha cậu. Chúng tôi là bạn — là chiến hữu. Còn cậu, cậu cũng đang phục vụ trong quân ngũ chứ?
— Không, tôi không.
Vị Tướng cúi đầu tỏ ý không hài lòng.
— Tôi có một việc muốn nhờ ngài, thưa Tướng quân.
— Rất sẵn lòng. Tôi có thể giúp gì cho cậu nào?
— Nếu thỉnh cầu của tôi có điều gì mạo muội, xin ngài lượng thứ. Nhưng tôi buộc lòng phải lên tiếng.
— Chuyện gì thế?
— Có một thanh niên tên là Gourkevitch đang bị giam giữ trong pháo đài; mẹ cậu ấy tha thiết xin được gặp mặt con trai, hoặc ít nhất là cho phép gửi sách vào cho cậu ấy.
Vị Tướng không hề biểu lộ sự thỏa mãn hay bất mãn trước đề nghị của Nekhludoff, ông chỉ hơi nghiêng đầu sang một bên rồi nhắm nghiền mắt lại như đang trầm ngâm suy tính. Thực chất ông chẳng hề suy tính điều gì sất, thậm chí còn chẳng mảy may quan tâm đến những câu hỏi của Nekhludoff, bởi ông thừa biết mình sẽ đáp lại chúng chiếu theo đúng luật định. Ông đơn giản là đang để tâm trí được nghỉ ngơi và chẳng hề tư lự điều gì.
— Cậu thấy đấy, — cuối cùng ông cũng cất lời, — chuyện này không phụ thuộc vào tôi. Đã có quy định hẳn hoi, được chính Hoàng thượng phê chuẩn về vấn đề thăm gặp; còn về sách vở, chúng tôi có thư viện, các phạm nhân có thể đọc những gì được phép.
— Vâng, nhưng anh ấy muốn đọc sách khoa học; anh ấy muốn nghiên cứu.
— Cậu đừng có tin mấy lời đó, — vị Tướng gầm gừ. — Nó muốn nghiên cứu gì chứ; chẳng qua chỉ là chứng bồn chồn ngứa ngáy chân tay mà thôi.
— Nhưng biết phải làm sao đây? Họ buộc phải tìm cách giết thời gian trong hoàn cảnh ngặt nghèo ấy chứ, — Nekhludoff nói.
— Bọn họ lúc nào chẳng kêu ca phàn nàn, — vị Tướng đáp. — Chúng tôi lạ gì bọn chúng nữa.
Ông gom tất cả họ vào một vế chung, cứ như thể toàn bộ bọn họ đều thuộc một giống người xấu xa đặc biệt nào đó. — Ở đây họ được hưởng những tiện nghi mà hiếm nơi giam giữ nào có được, — vị Tướng nói, rồi bắt đầu liệt kê những phúc lợi mà các tù nhân được thụ hưởng, cứ như thể mục đích của cái nhà tù này là mang lại một tổ ấm tiện nghi cho những kẻ bị giam cầm vậy.
— Quả thực trước đây có đôi chút khắc nghiệt, nhưng giờ thì họ được chăm sóc rất chu đáo ở đây, — ông tiếp lời. — Bữa trưa có tận ba món — và một trong số đó là món thịt — cốt lết hoặc chả viên; còn vào Chủ nhật thì có thêm món thứ tư — một món tráng miệng. Cầu trời cho mọi người dân Nga đều được ăn uống sung túc như họ.
Cũng giống như bao người già khác, khi đã chạm đến một đề tài quen thuộc, vị Tướng liền tuôn ra hàng loạt dẫn chứng mà ông từng nhắc đi nhắc lại nhiều lần trước đây để chứng minh rằng đám tù nhân vốn dĩ rất hách dịch và vô ơn.
— Họ được phát sách tôn giáo và các tạp chí cũ. Chúng tôi có cả một thư viện. Chỉ là họ hiếm khi đọc đến. Ban đầu thì có vẻ hứng thú lắm, nhưng về sau thì những cuốn sách mới cứ để nguyên gáy chưa rọc, còn sách cũ thì các trang giấy chẳng thèm lật đến. Chúng tôi đã thử rồi, — vị Tướng già nói với một nụ cười nhạt nhẽo phảng phất trên môi. — Chúng tôicố tình kẹp những mẩu giấy nhỏ vào sách, thế mà chúng vẫn y nguyên ở vị trí cũ không dịch chuyển. Việc viết lách cũng không bị cấm đoán, — ông tiếp tục. — Họ được cấp một chiếc bảng đá và phấn viết, để có thể viết lách giết thời gian. Họ có thể xóa đi rồi viết lại tùy ý. Thế nhưng họ cũng chẳng buồn viết. Ồ, họ nhanh chóng trở nên bình tâm trở lại thôi. Ban đầu thì có vẻ bứt rứt, nhưng rồi dần dần họ thậm chí còn béo lên và trở nên vô cùng ngoan ngoãn. — Vị Tướng thốt lên những lời đó mà hoàn toàn không mảy may ý thức được ý nghĩa khủng khiếp ẩn sau câu chữ của chính mình.
Nekhludoff lắng nghe giọng nói khàn đợ của lão già, nhìn đôi chân cứng đờ, mí mắt sưng húp bên dưới hàng lông mày xám xịt, nhìn chiếc cằm già nua, nhẵn thín và nhão nhoét đang được đỡ lấy bởi chiếc cổ áo quân phục, nhìn tấm thánh giá trắng mà con người này vô cùng hãnh diện — thứ huân chương mà ông ta giành được chủ yếu nhờ những cuộc tàn sát đẫm máu và quy mô chưa từng có — và anh thừa biết rằng việc đáp lời lão hay cố giải thích cho lão hiểu ý nghĩa những lời mình vừa thốt ra là hoàn toàn vô ích.
Anh cố gắng thêm lần nữa, hỏi về nữ tù nhân Shoustova, người mà theo thông tin anh nhận được sáng hôm đó, đã có lệnh được phóng thích.
— Shoustova — Shoustova ư? Tôi làm sao nhớ hết tên tuổi của bọn họ được, đông đúc quá mà, — ông ta nói, giọng điệu hệt như đang trách móc vì sao bọn họ lại lắm thế. Ông rung chuông gọi viên thư ký vào. Trong lúc chờ đợi, ông bắt đầu thuyết phục Nekhludoff ra làm quan, rằng "những nhà quý tộc chân chính", và ông tự xưng mình nằm trong số đó, "đang là những người rất cần thiết cho Sa hoàng và — cho đất nước", ông nói thêm, rõ ràng chỉ để câu văn xuôi vần vè hơn. — Tôi già rồi mà vẫn đang cống hi sức lực, chừng nào sức khỏe còn cho phép.
Viên thư ký, một kẻ gầy gò, hốc hác với đôi mắt láo liên, tinh anh bước vào và báo cáo rằng Shoustova đang bị giam ở một khu kiên cố kỳ quặc nào đó, và ông ta chưa nhận được bất kỳ mệnh lệnh nào liên quan đến cô ấy.
— Khi nào nhận được lệnh, chúng tôi sẽ thả cô ta ngay trong ngày. Chúng tôi có giữ họ lại làm gì đâu; chúng tôi chẳng mặn mà gì với những vị khách ấy cho lắm, — vị Tướng nói, lại cố nặn ra một nụ cười đùa cợt nhưng chỉ làm biến dạng khuôn mặt già nua của ông ta.
Nekhludoff đứng dậy, kìm nén sự pha trộn giữa lòng căm ghét và niềm thương cảm trào dâng dành cho lão Tướng già gớm ghiếc này. Về phần mình, lão già cho rằng bản thân không nên quá khắt khe với đứa con trai bồng bột và rõ ràng đang lầm đường lạc lối của người đồng chí cũ, đồng thời không thể để cậu ta rời đi mà thiếu đi những lời khuyên răn.
— Tạm biệt cậu bạn trẻ; đừng có để bụng nhé. Vì quý mến tôi mới nói thế đấy. Đừng có giao du với những hạng người như bọn ở đây. Chẳng có ai trong số chúng là vô tội cả. Tất cả bọn chúng đều là những kẻ vô đạo đức nhất. Chúng tôi lạ gì bọn chúng nữa, — ông ta nói với một giọng điệu không cho phép bất kỳ sự nghi ngờ nào. Và ông ta thực sự chẳng mảy may hoài nghi, không phải vì sự thật đúng là thế, mà bởi nếu không phải thế, ông ta sẽ buộc phải thừa nhận rằng bản thân mình không phải là một người anh hùng cao quý đang tận hưởng những ngày cuối đời trong vinh quang, mà chỉ là một tên đồi bại đã đem bán, và đến tận tuổi xế chiều vẫn tiếp tục đem bán lương tâm của chính mình.
— Tốt nhất là hãy ra làm quan đi, — ông tiếp tục; — Sa hoàng rất cần những người đàn ông trung thực — và cả đất nước nữa, — ông nói thêm. — Nào, giả sử tôi và những người khác cũng từ chối phục vụ như cậu thì sao? Thế thì ai sẽ gánh vác? Cứ mở miệng ra là chúng ta chê bai trật tự thời cuộc, thế nhưng lại chẳng muốn chìa tay giúp đỡ chính quyền.
Nekhludoff thở dài thật sâu, cúi đầu chào kính cẩn, bắt lấy bàn tay to lớn, gầy guộc đang ban ơn đưa ra của lão rồi quay lưng bước ra khỏi phòng.
Vị Tướng lắc đầu tỏ vẻ khiển trách, vừa xoa xoa lưng vừa quay trở lại phòng khách nơi người họa sĩ đang chờ ông. Hắn ta đã kịp ghi chép lại câu trả lời từ linh hồn của Jeanne d'Arc. Vị Tướng đeo kính kẹp mũi vào và đọc: "Sẽ nhận ra nhau nhờ luồng ánh sáng tỏa ra từ thể vía của họ."
— À, — vị Tướng gật gù tán thưởng rồi nhắm nghiền mắt lại. — Thế nhưng làm sao để biết được liệu ánh sáng của tất cả mọi người có giống nhau hay không cơ chứ? — ông hỏi, rồi lại cùng người họa sĩ đan các ngón tay vào nhau trên chiếc đĩa.
Chiếc xe ngựa isvostchik đưa Nekhludoff ra khỏi cổng.
— Ở đây chán ngắt phải không thưa ngài, — người đánh xe quay lại nói với Nekhludoff. — Suýt nữa thì tôi định đánh xe đi luôn chẳng thèm đợi ngài nữa đấy.
Nekhludoff đồng tình. — Ừ, chán thật, — rồi anh hít một hơi thật sâu, ngẩng đầu lên với cảm giác nhẹ nhõm khi nhìn những đám mây xám đang lững lờ trôi trên bầu trời cùng những gợn sóng lấp lánh do những chiếc thuyền và tàu thủy tạo ra trên sông Neva.
