Đập đầu thêm lần nữa vào cả hai cánh cửa, Nekhludoff bước ra đường, nơi hai cậu bé mặc áo hồng và áo trắng đang chờ sẵn. Vài người mới đến cũng đang đứng đó cùng họ. Trong số những người phụ nữ, có vài người đang bồng con trên tay, nổi bật lên là người đàn bà gầy gò bế đứa bé đội chiếc mũ vá víu. Chị ta nhẹ nhàng ôm lấy đứa trẻ xanh xao, gương mặt nhăn nheo cứ nở nụ cười kỳ lạ không dứt, đôi ngón tay quắp lại cứ cử động mãi không ngừng.
Nekhludoff thừa hiểu đó là nụ cười của sự đớn đau. Anh bèn hỏi người phụ nữ ấy là ai.
— Thưa, chính là Anisia mà tôi vừa kể với ngài đấy ạ, — cậu bé lớn tuổi hơn đáp.
Nekhludoff quay sang Anisia.
— Chị sống ra sao? — anh hỏi. — Bằng cách nào mà chị kiếm sống qua ngày?
— Sống sao ư? Tôi đi ăn mày ạ, — Anisia đáp rồi bật khóc.
Nekhludoff rút ví, trao cho người phụ nữ tờ giấy bạc mười rúp. Anh chưa kịp bước đi hai bước thì một người phụ nữ khác bồng con lại bắt kịp anh, rồi đến một bà cụ, rồi lại một người trẻ tuổi khác. Tất cả đều than nghèo kể khổ và cầu xin sự giúp đỡ. Nekhludoff trao hết sáu mươi rúp — toàn là tiền giấy mệnh giá nhỏ — mà anh mang theo người, rồi với tâm trạng nặng trĩu buồn đau, anh quay về nhà, tức là ngôi nhà của người quản lý.
Viên quản lý đón chào Nekhludoff với một nụ cười, thông báo rằng những người nông dân sẽ đến họp vào buổi tối. Nekhludoff cảm ơn hắn, rồi đi thẳng ra vườn để dạo bước trên những lối đi rải đầy cánh hoa táo rụng và cỏ dại mọc lút đầu, đồng thời ngẫm nghĩ lại tất cả những gì mình vừa chứng kiến.
Ban đầu mọi thứ đều yên tĩnh, nhưng chẳng mấy chốc Nekhludoff nghe thấy từ sau nhà quản lý vọng lại tiếng cãi vã của hai người phụ nữ giận dữ, át lời nhau, và chốc chốc lại vang lên giọng nói của tên quản lý với nụ cười thường trực. Nekhludoff lắng tai nghe.
— Sức lực tôi cạn kiệt cả rồi. Anh làm cái trò gì thế, đến cả cái thánh giá [những tín đồ cải đạo theo Giáo hội Chính thống Nga thường đeo thánh giá trước ngực] trên cổ tôi mà cũng giật phăng đi à, — giọng một người phụ nữ tức giận vang lên.
— Nhưng chị ấy chỉ lảng vảng vào đấy có một chốc thôi mà, — một giọng khác vang lên. — Trả lại cho người ta mau, bảo thế đi. Sao mà hành hạ con vật ác độc thế, cả lũ trẻ đang khát sữa nữa chứ?
— Vậy thì trả tiền đi, không thì làm công trừ nợ, — giọng viên quản lý đanh lại.
Nekhludoff rời khu vườn bước vào hiên nhà, gần đó có hai người phụ nữ đầu tóc bù xù đang đứng — một người đang mang thai và trông có vẻ sắp đến ngày sinh nở. Trên một bậc thềm hiên, hai tay đút túi chiếc áo khoác vải Hà Lan, viên quản lý đang đứng đó. Thấy chủ nhân, hai người phụ nữ im bặt, vội vưa sửa lại chiếc khăn trùm đầu, còn viên quản lý rút tay khỏi túi áo và bắt đầu cườimỉm.
Sự việc là thế này. Theo lời viên quản lý, nông dân có thói quen thả bê, thậm chí cả bò vào cánh đồng cỏ thuộc quyền sở hữu của điền trang. Hai con bò thuộc về gia đình của hai người phụ nữ này đã bị bắt quả tang ở ngoài đồng cỏ và bị lùa vào sân. Viên quản lý đòi mỗi người phụ nữ ba mươi kopeck cho mỗi con bò hoặc bắt làm việc trừ nợ trong hai ngày. Tuy nhiên, những người phụ nữ khăng khăng rằng lũ bò tự ý đi lạc vào đồng cỏ; rằng họ không có tiền, và van xin hãy trả lại những con bò — vốn đã phải đứng dưới ánh nắng như thiêu như đốt từ sáng đến giờ mà không có chút thức ăn nào, cứ rống lên thảm thiết — dù có phải chấp nhận điều kiện làm công trừ nợ về sau đi chăng nữa.
— Đã bao nhiêu lần tôi phải van nài các chị, — viên quản lý mỉm cười nói, ngoảnh lại nhìn Nekhludoff như để gọi anh làm chứng, — rằng nếu có lùa gia súc về nhà vào lúc giữa trưa, thì phải để ý canh chừng chúng chứ?
— Tôi chỉ chạy vội về thăm đứa con nhỏ một tí, thế là chúng sổng ra.
— Đã nhận trông bò thì đừng có bỏ đi đâu chứ.
— Thế ai nuôi đứa nhỏ đây? Chắc anh cho nó bú sữa thay tôi đấy à? — người phụ nữ kia cự lại. — Phải chi chúng thực sự phá nát đồng cỏ đi, thì người ta đã chẳng đau lòng đến thế; đằng này chúng chỉ vô tình đi lạc vào có một lát.
— Cánh đồng nào mà chẳng bị phá nát, — viên quản lý nói, quay sang hướng Nekhludoff. — Nếu tôi không phạt nặng thì lấy đâu ra cỏ làm ân.
— Thôi đi, đừng có mang tội ác ấy vào thân chứ; bò nhà tôi trước nay có bao giờ bị bắt ở đấy đâu, — người phụ nữ mang thai hét lên.
— Đã bị bắt quả tang rồi thì lo mà trả tiền hoặc làm công trừ nợ đi.
— Được rồi, tôi sẽ làm công trừ nợ; chỉ xin hãy thả con bò ra ngay đi, đừng hành hạ nó đến chết đói nữa, — chị ta tức giận kêu lên. — Bản thân tôi ngày đêm có được phút nghỉ ngơi nào đâu. Mẹ chồng thì ốm đau, chồng thì đâm ra chè chén; một mình tôi gánh vác hết mọi việc, sức lực kiệt quệ cả rồi. Mong cho anh và cái đám làm trừ nợ nhà anh nghẹn cổ chết quách đi cho rồi.
Nekhludoff bảo viên quản lý hãy để cho hai người phụ nữ dẫn bò về, rồi quay lại khu vườn để tiếp tục suy ngẫm về vấn đề của mình, nhưng lúc này thì chẳng còn gì để suy nghĩ nữa.
Mọi thứ giờ đây đã trở nên sáng tỏ đến mức anh không khỏi kinh ngạc tự hỏi tại sao lâu nay ai nấy đều không nhận ra điều đó, và tại sao chính bản thân anh trong suốt một thời gian dài lại không thể thấy được một điều rành rành trước mắt đến thế. Người dân đang dần lụi tàn, và họ đã quen với tiến trình lụi tàn ấy, đã hình thành những thói quen sống thích nghi với nó: tỷ lệ tử vong cao ở trẻ em, sự vắt kiệt sức lao động của phụ nữ, tình trạng thiếu ăn, nhất là đối với người già. Và cứ thế, người ta đã rơi vào hoàn cảnh này một cách từ từ đến mức họ không còn nhận thức được hết sự khủng khiếp của nó và cũng chẳng buồn phàn nàn. Chính vì thế, chúng ta coi hoàn cảnh của họ là điều tự nhiên và phải thế. Giờ đây, mọi chuyện rõ mồn một như ban ngày rằng nguyên nhân chính dẫn đến sự khốn cùng tột độ của người dân chính là điều mà bản thân họ đều biết và vẫn luôn chỉ ra, ấy là mảnh đất đáng lẽ có thể nuôi sống họ đã bị tước đoạt bởi những kẻ địa chủ.
Và thật hiển nhiên làm sao khi trẻ em và người già chết đi vì họ không có sữa, còn họ không có sữa là vì chẳng có đất chăn thả, chẳng có đất để trồng ngô hay làm cỏ khô. Hoàn toàn rõ ràng rằng toàn bộ nỗi khốn khổ của người dân — hoặc ít ra là phần lớn trong số đó — xuất phát từ thực tế là mảnh đất đáng lẽ phải nuôi sống họ lại không nằm trong tay họ, mà nằm trong tay những kẻ lợi dụng quyền sở hữu đất đai để sống bám vào sức lao động của những con người khốn khổ ấy. Mảnh đất mà con người ta vô cùng khao khát ấy lại do chính những kẻ đang bên bờ vực chết đói cày xới, cốt sao để thu hoạch ngô đem bán sang nước ngoài nhằm giúp chủ đất mua sắm mũ mão, gậy gộc, xe ngựa và đồ đồng mỹ nghệ, v.v. Anh hiểu điều này rõ như việc hiểu rằng bầy ngựa một khi đã ăn trụi hết đám cỏ trong khoảnh đất chúng bị nhốt, thì thể nào cũng sẽ gầy mòn và chết đói trừ khi chúng được đưa đến một nơi có nguồn thức ăn khác.
Thật là khủng khiếp, và tình trạng này không thể cứ tiếp diễn mãi được. Phải tìm ra cách để thay đổi, hoặc chí ít là không tiếp tục nhúng tay vào đó nữa. — “Và tôi sẽ tìm ra chúng,” — anh nghĩ thầm khi đi đi lại lại trên lối mòn dưới những tán cây bạch dương.
Trong các giới học thuật, các cơ quan chính phủ và trên các trang báo, người ta bàn luận về nguyên nhân dẫn đến tình trạng nghèo đói của nhân dân cũng như các biện pháp cải thiện đời sống của họ; thế nhưng chẳng ai đả động đến giải pháp duy nhất chắc chắn có thể làm giảm bớt gánh nặng cho họ, đó là trao trả lại cho họ mảnh đất mà họ đang vô cùng thiết tha cần đến.
Lập luận nền tảng của Henry George chợt hiện lên sống động trong tâm trí anh, gợi nhắc lại việc anh từng say mê nó nhường nào, và anh không khỏi ngạc nhiên vì sao mình có thể quên nó đi được. Trái đất không thể là tài sản riêng của bất kỳ ai; nó không thể bị mua hay bán cũng giống như nước, không khí hay ánh nắng mặt trời. Tất cả mọi người đều có quyền bình đẳng đối với những lợi ích mà nó mang lại cho nhân loại. Và giờ đây anh đã hiểu vì sao trước đó mình lại cảm thấy hổ thẹn mỗi khi nhớ đến vụ giao dịch ở Kousminski. Anh đã tự dối lòng mình. Anh biết rằng không ai có quyền sở hữu đất đai, thế nhưng anh vẫn cứ mặc nhiên chấp nhận quyền đó là của mình, và còn ban phát cho nông dân một thứ mà tận sâu thẳm trái tim, anh thừa biết mình chẳng có chút quyền gì với nó. Giờ đây anh sẽ không hành xử như thế nữa, và anh cũng sẽ thay đổi cả thỏa thuận ở Kousminski. Trong đầu anh hình thành một dự án: cho nông dân thuê đất, đồng thời công nhận khoản tiền thuê mà họ đóng góp thực chất là tài sản của chính họ, được giữ lại để nộp thuế và phục vụ cho các nhu cầu chung của cộng đồng. Đương nhiên, đây chưa phải là hệ thống thuế đơn, nhưng dẫu sao nó cũng là giải pháp sát với thực tế nhất có thể đạt được trong hoàn cảnh hiện tại. Tuy nhiên, điều cốt lõi nhất đối với anh là qua cách làm này, anh sẽ không còn trục lợi từ quyền sở hữu điền trang nữa.
Khi anh quay trở lại nhà, viên quản lý với nụ cười đặc biệt niềm nở liền hỏi xem anh có muốn dùng bữa tối ngay bây giờ không, đồng thời bày tỏ nỗi lo lắng rằng món ăn thị soạn mà vợ hắn đang chuẩn bị với sự giúp đỡ của cô hầu gái đeo bông tai có lẽ sắp nhừ quá lửa.
Chiếc bàn ăn được trải một tấm vải thô chưa tẩy trắng, trên đó đặt một chiếc khăn ăn thêu thay cho khăn giấy. Một chiếc thố súp hiệu vieux-saxe bị mẻ quai đặt trên bàn, bên trong đầy súp khoai tây, với phần nước dùng nấu từ con gà lúc nãy vừa duỗi vừa co cái chân đen thui, giờ đây đã được cắt — hay đúng hơn là chặt — thành từng khúc, chỗ này chỗ kia vẫn còn dính vài sợi lông. Sau món súp, người ta dọn tiếp phần thịt của con gà lông lá ấy đem quay chín, rồi đến bánh ngọt nhân phô mai sữa đông, rất ngấy và bỏ cực kỳ nhiều đường. Dù những món đó chẳng có chút hấp dẫn nào, Nekhludoff hầu như chẳng để ý đến thứ mình đang ăn; tâm trí anh đang bận bận rộn suy nghĩ về ý tưởng vừa chớp nhoáng xua tan đi nỗi buồn bã mà anh đã mang theo khi từ ngôi làng trở về.
Vợ viên quản lý cứ lấp ló ngó vào từ ngoài cửa, trong khi cô hầu gái đeo bông tai với vẻ mặt sợ sệt lần lượt bưng các món ăn lên; và viên quản lý thì ngày càng cười rạng rỡ hơn, lấy làm kiêu hãnh về tài nấu nướng của vợ mình. Sau bữa tối, Nekhludoff đã tốn không ít công sức để thuyết phục viên quản lý ngồi xuống. Để hệ thống lại những suy nghĩ của chính mình đồng thời muốn thổ lộ với ai đó, anh bèn trình bày dự án cho nông dân thuê đất của mình, và hỏi xin ý kiến của viên quản lý. Viên quản lý, nở nụ cười ra vẻ như thể hắn đã tự mình nghĩ ra tất cả những điều này từ lâu lắm rồi và cảm thấy vô cùng phấn khởi khi nghe thấy thế, nhưng thực chất hắn chẳng hiểu gì sảng cả. Không phải vì Nekhludoff diễn đạt không rõ ràng, mà là vì theo dự án này thì hóa ra Nekhludoff lại chịu hy sinh lợi ích của bản thân vì lợi ích của người khác; mà cái tư tưởng rằng ai nấy ở đời cũng chỉ chăm chăm lo cho tư lợi của mình dẫu có hại cho kẻ khác đã cắm rễ quá sâu vào nhận thức của viên quản lý, khiến hắn đinh ninh rằng chắc mình đã không hiểu nổi một điều gì đó khi Nekhludoff nói rằng toàn bộ nguồn thu nhập từ đất đai phải được sung vào quỹ cộng đồng của nông dân.
— Ồ, tôi hiểu rồi; thế thì dĩ nhiên là ngài sẽ nhận phần trăm từ số vốn đó chứ ạ, — viên quản lý tươi tỉnh hẳn lên, nói.
— Ôi dào! Không đâu. Anh không hiểu à, tôi đang từ bỏ hoàn toàn đất đai cơ mà.
— Thế thì ngài sẽ chẳng thu được chút lợi tức nào cả, — viên quản lý nói, nụ cười trên môi vụt tắt.
— Đúng thế, tôi chuẩn bị từ bỏ nó đây.
Viên quản lý thở dài một cách nặng nhọc, rồi lại gượng cười trở lại. Lúc này thì hắn đã hiểu. Hắn hiểu rằng Nekhludoff không được bình thường cho lắm, và liền lập tức tính toán xem bản thân mình có thể vớt vát được gì từ dự án từ bỏ đất đai của Nekhludoff hay không, hắn cố gắng nhìn nhận dự án ấy theo hướng làm sao để có thể mưu cầu chút lợi lộc cho riêng mình. Nhưng khi nhận ra điều đó là bất khả thi, hắnâm thầm buồn rầu, dự án chẳng còn chút sức hút nào với hắn nữa, và hắn tiếp tục mỉm cười đơn giản chỉ vì muốn làm vừa lòng chủ nhân.
Thấy viên quản lý không tài nào hiểu nổi mình, Nekhludoff bèn để hắn đi và bước đến ngồi bên bệ cửa sổ — nơi chằng chịt những vết khắc và chi chít vết mực — rồi bắt đầu đặt bút viết dự án của mình lên giấy.
Mặt trời lặn dần sau hàng cây đoạn lá xanh tươi, muỗi từ đâu bay ào vào đốt Nekhludoff tới tấp. Vừa lúc anh viết xong những ghi chép của mình, từ trong làng vọng lại tiếng gia súc rống lên, tiếng bản lề cổng cọt kẹt mở ra, và tiếng bàn tán của những người nông dân đang tụ họp lại để tiến hành cuộc họp. Anh dặn viên quản lý đừng gọi nông dân lên văn phòng, vì chính anh có ý định trực tiếp đi vào làng để gặp gỡ mọi người tại nơi họ tập trung. Uống vội chén trà do viên quản lý mời, Nekhludoff bước thẳng ra làng.
