“Thật đáng xấu hổ và ngu ngốc, thật gớm ghiếc và nhục nhã!” Nekhludoff tự lẩm bẩm trong khi bước đi trên những con phố quen thuộc để về nhà. Nỗi u sầu đè nặng trong lòng anh suốt buổi trò chuyện với Missy vẫn không sao tan biến. Nhìn bề ngoài thì anh thấy mình chẳng có gì sai, bởi anh chưa từng nói lời nào mang tính ràng buộc hay ngỏ lời cầu hôn với cô; nhưng thẳm sâu trong lòng, anh thừa nhận bản thân đã tự trói buộc và hứa hẹn thuộc về cô. Thế nhưng, giờ đây, bằng tất cả tâm can, anh cảm nhận rõ ràng rằng mình không thể lấy cô làm vợ.
“Thật nhục nhã và gớm ghiếc, gớm ghiếc và nhục nhã!” anh lặp lại, không chỉ nghĩ về mối quan hệ với Missy mà còn về mọi chuyện khác. “Mọi thứ đều gớm ghiếc và nhục nhã,” anh thì thầm khi bước lên hiên nhà. “Tôi không ăn tối đâu,” anh bảo Corney, người hầu phòng vừa đi theo anh vào phòng ăn – nơi bàn tiệc trà và bữa tối đã được dọn sẵn. “Cậu lui đi.”
“Vâng, thưa ngài,” Corney đáp lời nhưng vẫn đứng lại, bắt đầu dọn dẹp bàn ăn. Nekhludoff nhìn hắn với vẻ bực dọc. Anh chỉ muốn được ở một mình, và có cảm giác tất cả mọi người đang cố tình quấy rầy để chọc tức anh. Khi Corney đã mang dĩa thức ăn rời đi, Nekhludoff bước lại phía bình đun nước pha trà định bụng tự rót một ly, nhưng chợt nghe tiếng bước chân của Agraphena Petrovna, anh liền vội vã lẩn vào phòng khách để tránh mặt rồi khép cửa lại. Ngay căn phòng khách này, mẹ anh đã qua đời ba tháng trước. Đặt chân vào căn phòng được thắp sáng bởi hai ngọn đèn có chóa phản chiếu – một soi chân dung cha anh, một soi chân dung mẹ anh – anh chợt nhớ lại mối quan hệ giữa mình và mẹ trong những tháng ngày cuối đời. Mọi thứ cũng thật đáng xấu hổ và gớm ghiếc làm sao. Anh nhớ lại quãng thời gian mẹ lâm bệnh nặng, khi ấy anh chỉ mong bà sớm qua đời. Miệng anh tự nhủ rằng mình nghĩ cho bà, để bà được giải thoát khỏi đớn đau, nhưng thực chất là anh muốn bản thân được giải thoát khỏi cảnh phải chứng kiến nỗi thống khổ của mẹ.
Cố gắng tìm lại một ký ức dịu dàng về bà, anh bước đến ngắm bức chân dung do một họa sĩ tên tuổi vẽ với giá tám trăm rúp. Trong tranh, bà diện một chiếc áo nhung đen khoét cổ rất sâu. Có cái gì đó vô cùng phản cảm và báng bổ khi khắc họa người mẹ quá cố thành một ả đàn bà đẹp nửa khỏa thân. Cảm giác ghê tởm ấy càng dâng cao khi ba tháng trước, chính tại căn phòng này, người phụ nữ ấy đã nằm đó, héo mòn như một xác ướp. Và anh nhớ lại mấy ngày trước khi lâm, bà đã siết chặt tay anh bằng những ngón xương xẩu, xanh xao, nhìn thẳng vào mắt anh mà rằng: “Mitia, đừng phán xét mẹ, nếu mẹ chưa làm được những điều lẽ ra phải làm,” rồi đôi mắt mờ đục vì đau đớn của bà rưng rưngấn lệ.
“Ôi, thật gớm ghiếc!” anh tự thầm kêu lên, ngước nhìn lần nữa bức họa người đàn bà nửa khỏa thân với bờ vai và cánh tay cẩm thạch kiêu kỳ cùng nụ cười đắc thắng trên môi. “Ôi, thật gớm ghiếc!” Bờ vai trần trong bức tranh gợi anh nhớ đến một người phụ nữ khác – một thiếu nữ cũng từng phô bày da thịt y hệt như vậy chỉ vài ngày trước. Đó là Missy, cô nàng đã tìm cớ gọi anh vào phòng ngay khi vừa diện xong bộ váy dạ hội, cốt để anh ngắm nhìn mình trong trang phục dự tiệc. Anh nhớ lại bờ vai và cánh tay nuột nà ấy với một nỗi chán chường. “Và cả người cha với quá khứ mờ ám cùng những tàn ác của ông ta, rồi người mẹ thông thái rởm đời với tai tiếng ngập đầu.” Tất cả những điều đó khiến anh vừa ghê tởm vừa hổ thẹn. “Nhục nhã và gớm ghiếc; gớm ghiếc và nhục nhã!”
“Không, không,” anh nghĩ bụng; “phải rứt bỏ cho bằng được tất cả những mối quan hệ dối trá này với gia đình Korchagin, với Mary Vasilievna, với gia tài thừa kế và mọi thứ vướng bận khác. Ôi, được thở phào nhẹ nhõm, được sang châu Âu, tới Roma để tiếp tục vẽ tranh!” Anh chợt nhớ đến những hoài nghi bấy lâu về tài năng hội họa của chính mình. “Thôi kệ nó; miễn là được hít thở bầu không khí tự do. Trước tiên là Constantinople, rồi tới Roma. Chỉ cần giải quyết xong vụ bồi thẩm đoàn này, và thỏa thuận trước với luật sư.”
Rồi đột nhiên, trong tâm trí anh hiện lên hình ảnh vô cùng sống động về một nữ tù nhân với đôi mắt đen hơi lé, người đã bật khóc nức nở khi phiên tòa bước vào lời nói sau cùng của các bị cáo. Anh vội vã dụi tắt điếu thuốc vào gạt tàn, châm một điếu khác rồi cất bước tha thẩn dọc căn phòng. Từng ký ức về những ngày tháng bên cô cứ thế lần lượt ùa về. Anh nhớ lại buổi gặp gỡ cuối cùng ấy. Nhớ chiếc váy trắng, dải lụa xanh, và buổi lễ cầu nguyện sớm mai. “Thật ra, ta đã yêu cô ấy, thực lòng yêu bằng một tình yêu trong sáng và tốt đẹp vào đêm hôm ấy; ta còn yêu cô ấy từ trước đó nữa: đúng vậy, ta đã yêu khi đến ở với các dì lần đầu và cặm cụi viết tiểu luận.” Và anh nhớ lại dáng vẻ của chính mình thời niên thiếu ấy. Một luồng gió tươi mát, trẻ trung và tràn trề nhựa sống dường như phả vào anh, khiến lòng anh trĩu nặng nỗi buồn đau đớn. Khoảng cách giữa con người anh ngày ấy và hiện tại thật quá đỗi khổng lồ – lớn lao chẳng kém, thậm chí còn hơn cả khoảng cách giữa Katusha đứng trong nhà thờ đêm hôm đó với ả kỹ nữ chè chén say sưa cùng tay thương gia mà họ vừa phán xét sáng nay. Ngày đó, anh tự do, bất sợ, và vô vàn khả năng rộng mở trước mắt; còn giờ đây, anh thấy mình bị giăng mắc trong thứ đời sống ngu ngốc, trống rỗng, vô vị và phù phiếm, chẳng tài nào dứt ra nổi dẫu có muốn, mà ngặt nỗi dường như anh cũng chẳng tha thiết gì việc thoát ra. Anh nhớ lại quãng thời gian mình từng kiêu hãnh biết bao về sự thẳng thắn, từng tự đặt ra quy tắc phải luôn nói lời thật, và quả thực anh đã từng sống rất chân thành; để rồi giờ đây, anh lún sâu trong những lời dối trá – thứ dối trá kinh khủng nhất được bao bọc bởi sự đồng thuận của tất cả những kẻ xung quanh. Và dường như chẳng có lối thoát nào cho những điều giả dối ấy. Anh đã sa chân vào vũng bùn, quen dần với nó, và tự thỏa hiệp trong đó.
Làm sao để cắt đứt quan hệ với Mary Vasilievna và chồng cô ấy sao cho anh vẫn có thể ngẩng cao đầu nhìn thẳng vào mắt họ và các con họ? Làm sao để gỡ bỏ mối tơ lòng với Missy? Làm sao để lựa chọn giữa hai thái cực mâu thuẫn – việc nhận thức rằng chiếm giữ ruộng đất là bất công với gia sản thừa kế từ mẹ? Làm sao để chuộc lại lỗi lầm với Katusha? Dù thế nào đi nữa, chuyện sau cùng này không thể cứ để mặc như vậy được. Anh không thể bỏ mặc một người phụ nữ mình từng yêu, rồi phủi tay an ủi bản thân bằng cách vung tiền thuê luật sư cứu cô khỏi án khổ sai ở Siberia. Cô ấy thậm chí còn chẳng đáng bị kết án khổ sai. Dùng tiền để chuộc lỗi ư? Chẳng phải hồi đó, khi dúi tiền vào tay cô, anh cũng từng nghĩ mình đang chuộc lỗi hay sao?
Và anh nhớ rõ mồn một khoảnh khắc ấy, khi đuổi theo cô ra hành lang, anh nhét tiền vào ngực áo rồi cắm cổ chạy. “Ôi, số tiền chết tiệt ấy!” anh nghĩ với cùng một nỗi kinh hoàng và ghê tởm từng cảm nhận ngày nào. “Ôi trời! ôi trời! thật đê tiện làm sao,” anh cất tiếng kêu lên y như lúc trước. “Chỉ có một kẻ đồi bại, một tên đểu cáng mới làm ra hành động ấy. Và chính ta là kẻ đồi bại, tên đểu cáng đó!” Anh tiếp tục lẩm bẩm thành tiếng: “Nhưng liệu có thể nào…” – anh khựng lại, đứng chết trân – “…liệu có thể nào ta thực sự là một tên đồi bại?…” “Chà, nếu không phải ta thì là ai?” anh tự đáp. “Rồi chưa hết, đây có phải là chuyện duy nhất đâu?” anh dằn vặt, tiếp tục tự buộc tội chính mình. “Hành xử của ta với Mary Vasilievna và chồng cô ta há chẳng hèn hạ và ghê tởm lắm sao? Còn địa vị của ta đối với khối tài sản kia thì sao? Hưởng thụ sự giàu sang mà chính ta cho là bất chính với cái cớ đó là di sản của mẹ để lại? Rồi toàn bộ lối sống rảnh rỗi, đáng nguyền rủa này nữa? Và đỉnh điểm là cách ta đối xử với Katusha? Đồ vô lại, đồ đẻu cáng! Người đời muốn phán xét thế nào mặc họ, ta có thể lừa dối họ; nhưng chính bản thân mình thì dứt khoát không tài nào lừa nổi.”
Và đột nhiên, anh hiểu ra rằng sự chán ghét mà bấy lâu nay, đặc biệt là ngày hôm nay, anh dành cho tất cả mọi người – từ Quận vương, Sophia Vasilievna, Corney cho đến Missy – thực chất chính là sự chán ghét bản thân mình.
Nhiều lần trong đời, Nekhludoff từng trải qua thứ mà anh gọi là “sự thanh tẩy tâm hồn”. Cụm từ ấy dùng để chỉ trạng thái tâm lý khi mà, sau một quãng thời gian dài chìm đắm trong đời sống nội tâm trì trệ, mọi hoạt động gần như tê liệt, anh bắt đầu dọn dẹp sạch sẽ đống rác rưởi đã tích tụ trong cõi lòng – nguyên nhân khiến sự sống đích thực bị bóp nghẹt. Tâm hồn con người ta cũng cần được thanh tẩy hệt như một cỗ đồng hồ. Sau mỗi lần bừng tỉnh như thế, Nekhludoff luôn tự vạch ra cho mình những quy tắc mới với quyết tâm tuân thủ suốt đời, viết nhật ký, và bắt đầu lại một cuộc đời mà anh kỳ vọng sẽ không bao giờ thay đổi nữa. “Lật sang trang mới,” anh thường tự nhủ bằng tiếng Anh. Nhưng rồi mỗi lần như thế, những cám dỗ của thế trần lại giăng bẫy lôi kéo, để rồi cứ ngỡ không hay, anh lại trượt ngã, thậm chí còn sâu hơn cả trước kia.
Cứ thế, vài lần trong đời, anh đã tự vực dậy và thanh tẩy tâm hồn mình. Lần đầu tiên diễn ra vào mùa hè anh sống cùng các dì; đó là sự thức tỉnh mãnh liệt và say đắm nhất, dư âm của nó kéo dài được một khoảng thời gian. Lần thức tỉnh tiếp theo là khi anh từ bỏ bộ máy công chức để gia nhập quân ngũ trong thời chiến, sẵn sàng hy sinh cả tính mạng. Nhưng rồi quá trình chai sạn tâm hồn cũng nhanh chóng lặp lại. Sau đó là lần thức tỉnh khi anh rời quân đội, ra nước ngoài và dấn thân vào nghệ thuật.
Kể từ dạo đó cho đến tận hôm nay là một khoảng thời gian dài đằng đẵng không có lấy một lần thanh tẩy, vì thế sự bất đồng giữa những đòi hỏi của lương tâm và lối sống hiện tại của anh trở nên sâu sắc hơn bao giờ hết. Anh hoảng sợ khi nhận ra khoảng cách ấy quá đỗi xa vời. Nó lớn đến mức sự nhơ nhuốc đã ngập đầu khiến anh tuyệt vọng về khả năng được gột rửa. “Chẳng phải anh đã từng cố gắng hoàn thiện bản thân, cố trở thành người tốt để rồi chẳng đi đến đâu đấy thôi?” tiếng nói của kẻ cám dỗ vang lên thầm thì trong tâm trí. “Cố gắng làm gì nữa chứ? Bộ anh là kẻ duy nhất thế sao? — Ai cũng vậy cả thôi, cuộc đời vốn là thế,” giọng nói ấy thì thầm. Nhưng bản ngã tâm linh tự do – thứ duy nhất chân thật, duy nhất quyền năng và vĩnh cửu – đã thực sự bừng tỉnh trong lồng ngực Nekhludoff, khiến anh không thể không tin vào nó. Dù khoảng cách giữa con người anh muốn hướng tới và thực tại có lớn lao đến đâu chăng nữa, thì trước bản ngã tâm linh vừa thức giấc ấy, chẳng có gì gọi là không thể vượt qua.
“Bằng bất cứ giá nào, ta sẽ đập tan lớp vỏ dối trá đang trói buộc này, thú nhận mọi chuyện, nói lên sự thật với tất cả mọi người và sống thật với lòng mình,” anh kiên quyết cất lời. “Ta sẽ nói sự thật cho Missy biết, rằng ta là một kẻ trác táng, không thể lấy cô làm vợ, và chỉ chuốc lấy những phiền muộn vô ích cho cô ấy. Ta sẽ nói với Mary Vasilievna… Ồ, chẳng có gì để nói với cô ấy cả. Ta sẽ nói cho chồng cô ta biết rằng ta, một tên đẻu cáng, bấy lâu nay đã lừa dối anh ta. Ta sẽ xử lý gia sản thừa kế theo cách để thừa nhận sự thật. Ta sẽ nói với cô ấy, với Katusha, rằng ta là một kẻ đẻu cáng đã gây tội ác với cô ấy, và ta sẽ làm mọi cách để bù đắp cho cuộc đời cô. Phải, ta sẽ gặp lại cô ấy và cầu xin sự tha thứ.
“Phải, ta sẽ van xin cô ấy thứ tha, như những đứa trẻ vậy…” Anh khựng lại – “…sẽ cưới cô ấy nếu cần thiết.” Anh lại dừng bước, đan hai tay trước ngực như thói quen thuở nhỏ, ngước đôi mắt lên và cất lời khẩn cầu một đấng thiêng liêng nào đó: “Lạy Chúa, xin hãy giúp con, dạy dỗ con, hãy ngự trị trong con và tẩy sạch khỏi con mọi sự nhơ nhớp này.”
Anh cầu nguyện, nài xin Chúa giúp đỡ, ngự vào trong tâm hồn và gột rửa cho anh; và điều anh đang khẩn cầu thực ra đã xảy ra rồi: vị Chúa tể bên trong anh đã đánh thức phần lương tri. Anh cảm nhận bản thân hòa làm một với Ngài, và nhờ thế, không chỉ cảm nhận được sự tự do, trọn vẹn, niềm vui sống, mà còn cảm nhận được toàn bộ sức mạnh của sự công chính. Mọi điều tốt đẹp nhất mà một con người có thể làm, anh đều cảm thấy mình có đủ khả năng để thực hiện.
Đôi mắt anh ngấn lệ khi tự nhủ những lời đó, những giọt nước mắt vừa cay đắng vừa ngọt ngào: ngọt ngào bởi đó là giọt nước mắt hạnh phúc trước sự thức tỉnh của bản ngã tâm linh vốn đã ngủ quên suốt bao năm tháng; và cay đắng bởi đó là sự mềm lòng thương xót cho chính sự hướng thiện của bản thân.
Cảm thấy bức bối trong người, anh tiến lại bên cửa sổ và đẩy tung ra. Cửa sổ hướng ra khu khu vườn. Đêm thanh vắng, ngập tràn ánh trăng và bầu không khí tươi mát; một cỗ xe ngựa lướt qua lách cách, rồi tất cả chìm vào tĩnh mịch. Bóng của một thân cây dương cao lớn ngả dài xuống mặt đất ngay trước cửa sổ, khắc họa rõ nét từng đường nét đan xen của những cành cây trụi lá trên lớp sỏi được quét dọn sạch sẽ. Phía bên trái, mái nhà xe ánh lên sắc trắng dưới ánh trăng, phía trước là bức tường vườn đen thẫm hiện ra ẩn hiện qua những tán cây chằng chịt.
Nekhludoff đắm mình ngắm nhìn mái nhà, khu vườn ngập trăng và những chiếc bóng của rặng dương, tận hưởng bầu không khí trong lành, sảng khoái.
“Thật tuyệt vời làm sao, thật tuyệt vời; lạy Chúa, thật tuyệt vời biết bao,” anh lẩm bẩm, ý muốn nói đến những chuyển biến kỳ diệu đang diễn ra sâu thẳm trong tâm hồn mình.
