Nekhludoff cảm thấy thoải mái hơn khi đi cùng những đứa trẻ so với lúc nói chuyện với người lớn, thế nên cậu bắt đầu trò chuyện với chúng dọc đường. Cậu bé nhỏ mặc chiếc áo sơ mi hồng đã nín cười, trả lời rành mạch và chuẩn xác chẳng kém gì đứa lớn.

— Các cháu có thể cho bác biết ai là những người nghèo nhất ở đây không? — Nekhludoff hỏi.

— Nghèo nhất á? Nhà bác Michael nghèo này, Simon Makhroff, rồi mợ Martha nữa, mợ ấy nghèo lắm.

— Cả mợ Anisia nữa, mợ ấy còn nghèo hơn; nhà chẳng có nổi một con bò. Họ toàn phải đi ăn mày cơ, — cậu bé Fedka nhỏ tuổi nhanh nhảu tiếp lời.

— Nhà mợ ấy không có bò, nhưng chỉ có ba nhân khẩu, còn nhà mợ Martha tận năm người cơ mà, — cậu bé lớn hơn liền phản bác.

— Nhưng chồng mợ kia là góa phụ mà, — cậu bé áo hồng lên tiếng bênh vực Anisia.

— Cậu cứ bảo Anisia là góa phụ, thế Martha thì khác gì góa phụ đâu, — cậu lớn đáp; — mợ ấy cũng có chồng ở nhà đâu.

— Thế chồng mợ ấy đâu? — Nekhludoff hỏi.

— Đang nuôi rận trong tù ạ, — cậu bé lớn dùng một cách nói quen thuộc của dân làng để trả lời.

— Cách đây một năm, chú ấy đốn trộm hai cây bạch dương trong rừng của địa chủ, — cậu bé áo hồng nhanh nhẩu chêm vào, — thế là bị bắt nhốt; tính ra bây giờ đã ngồi tù tháng thứ sáu rồi, còn vợ thì phải đi ăn mày. Nhà có ba đứa con với một bà nội ốm đau nữa cơ, — cậu bé tiếp tục kể rành mạch.

— Thế họ ở đâu? — Nekhludoff hỏi.

— Ngay trong ngôi nhà này ạ, — cậu bé đáp, tay chỉ về phía một căn lán nhỏ. Ngay trước hiên, sát lối mòn mà Nekhludoff đang đi qua, có một đứa bé tóc vàng hoe đang đứng chập chững, cố giữ thăng bằng trên đôi chân cong queo.

— Vaska! Thằng ranh con này chuồn đi đâu rồi hả? — một người phụ nữ mặc chiếc áo cánh xám xịt, vẻ mặt hoảng hốt, hét lên khi chạy từ trong nhà ra. Chị ta lao tới bế thốc đứa bé lên trước khi Nekhludoff kịp bước đến gần, rồi ôm con chạy vụt vào nhà, cứ như thể sợ rằng Nekhludoff sẽ làm hại đứa nhỏ vậy.

Đó chính là người vợ của kẻ đã bị tống giam vì vụ đốn trộm cây bạch dương của Nekhludoff.

— Này, thế còn mợ Matrona này, mợ ấy có nghèo không? — Nekhludoff hỏi khi họ đã đến sát nhà Matrona.

— Mợ ấy nghèo á? Không đâu ạ. Chứ sao, mợ ấy bán cả rượu lậu cơ mà, — cậu bé gầy gò mặc áo hồng quả quyết đáp.

Khi đến nơi, Nekhludoff bảo mấy đứa trẻ đứng ngoài rồi vén rèm bước qua lối đi nhỏ để vào nhà. Căn lán dài tầm mười bốn thước. Chiếc giường kê đằng sau cái lò sưởi lớn ngắn đến mức một người cao không thể nào duỗi thẳng chân được. “Và chính trên chiếcếc giường này,” Nekhludoff thầm nghĩ, “Katusha đã sinh con và nằm liệt giường sau đó.” Phần lớn diện tích căn phòng bị chiếm bởi một khung cửi, nơi bà lão cùng cô cháu gái lớn đang chuẩn bị căng sợi dệt khi Nekhludoff bước vào, đầu suýt va phải khung cửa thấp lè tè. Hai đứa cháu khác lùi xùi chạy theo sau cậu, rồi đứng khựng lại, tay bám chặt lấy đố cửa.

— Các người tìm ai? — bà lão cộc cằn hỏi. Bà đang bực mình vì mãi không gỡ được mảng sợi cho ngay ngắn, hơn nữa, vì làm nghề buôn bán rượu lậu nên bà lúc nào cũng nơm nớp lo sợ mỗi khi có người lạ bước chân vào nhà.

— Tôi là chủ những điền trang quanh đây, muốn ghé vào nói chuyện với bà một lát.

— Ôi dào ôi; hóa ra là ngài, cục cưng của tôi; thế mà cái thân già lú lẫn này lại tưởng khách qua đường nào chứ. Trời ạ, ngài... chính là ngài, báu vật của tôi đây ư, — bà lão đổi giọng, ngọt ngào giả lả.

— Tôi muốn nói chuyện riêng với một mình bà thôi, — Nekhludoff vừa nói vừa liếc ra phía cửa, nơi mấy đứa trẻ đang đứng, và phía sau chúng là một người phụ nữ đang ẵm một đứa bé gầy gò, xanh xao với nụ cười nhợt nhạt trên môi, đầu đội chiếc mũ nhỏ chắp vá bằng đủ loại vải vụn.

— Còn chúng mày đứng đấy mà trợn mắt lên nhìn cái gì? Tao cho một trận bây giờ. Đưa tao cái nạng mau lên, — bà lão hét vào mặt mấy đứa trẻ ngoài cửa.

— Đóng cửa lại xem nào! — Mấy đứa trẻ tản ra, và người phụ nữ khép cửa lại.

— Thế mà tao cứ ngỡ ai thế không biết. Hóa ra chính là “ông chủ” nhà ta. Hòn ngọc, báu vật của tôi ơi. Thử nghĩ mà xem, — bà lão tấm tắc, — ngài lại rủ lòng vàng ghé qua nhà tôi thế này. Mời ngài ngồi xuống đây, thưa quan lớn, — bà vừa nói vừa dùng tạp dề lau qua chỗ ngồi. — Thế mà tao cứ tưởng tên ma quỷ nào mò vào, hóa ra lại là ngài, “ông chủ” kính mến, người ân nhân phúc đức của chúng tôi. Xin ngài tha lỗi cho cái tội lú lẫn già cả này; mắt mũi tôi dạo này kém quá rồi.

Nekhludoff ngồi xuống, còn bà lão đứng ngay trước mặt, tay phải chống cằm, khuỷu tay chống lên bàn tay trái.

— Ôi chao, ngài già đi nhiều quá đấy, thưa quan lớn; ngày trước ngài trông tươi tắn như bông hoa mới nở ấy chứ. Thế mà bây giờ! Chắc cũng vì trăm bề lo lắng cả chứ gì?

— Tôi đến đây vì chuyện này: Bà còn nhớ Katusha Maslova chứ?

— Katerina á? Sao lại không nhớ chứ. Chứ lị, nó là cháu gái tôi cơ mà. Quên sao được; tôi đã vì nó mà khóc biết bao nhiêu nước mắt. Mọi chuyện thế nào tôi lạ gì. Ơ hay, thưa ngài, đời người ai mà chẳng có lúc lầm lỗi trước Chúa? Ai mà chưa từng phạm thượng với Sa-hoàng bao giờ? Tuổi trẻ mà lị. Ngày trước ngài thì chè chén trà đình, thế rồi quỷ quái nó xui khiến. Có lúc sức người khó lòng cưỡng lại. Chứ biết làm sao bây giờ? Này nhé, giả dụ ngài bỏ mặc nó luôn đi thì đã đành; đằng này ngài lại đối xử với nó tử tế biết bao, còn cho hẳn một trăm rúp. Thế mà con nhỏ đó thì sao? Nó đã làm cái gì nào? Giá như nó chịu nghe lời tôi thì đời nó đã chẳng đến nỗi nào. Tôi phải nói thật lòng, dẫu nó là cháu tôi đi nữa: con bé đó hư hỏng lắm. Tôi tìm cho nó một chỗ làm tốt biết bao! Thế mà nó chẳng chịu nghe, lại còn dám cãi cả chủ. Phận hèn như chúng ta thì làm sao dám hỗn với tầng lớp quý tử cơ chứ? Thế là nó bị đuổi cổ. Rồi đến lúc ở nhà người kiểm lâm cũng vậy. Lẽ ra nó cứ ở yên đấy mà sống; đằng này nhất định không chịu.

— Tôi muốn biết về đứa trẻ. Nó sinh ra ở nhà bà phải không? Đứa bé đâu rồi?

— Về chuyện đứa nhỏ ấy, lúc bấy giờ tôi đã tính toán kĩ lưỡng lắm rồi. Con bé yếu quá đến nỗi tôi cứ đinh ninh nó chẳng qua khỏi. Thế là tôi bèn làm lễ rửa tội đàng hoàng cho đứa bé, rồi gửi vào nhà tế thế. Chứ ai lại đi để một sinh linh vô tội chết mòn chết mỏi trong lúc mẹ nó thì thập tử nhất sinh cơ chứ? Người ta hay làm thế này: cứ bỏ mặc đứa bé, chẳng thèm cho ăn cho uống gì cả, rồi nó héo mòn mà chết. Nhưng tôi nghĩ bụng: không đời nào; thà tôi chịu khó một phen, đem gửi nó vào nhà tế thế còn hơn. Dạo ấy tiền nong cũng đủ, thế là tôi phái người đưa đi.

— Bà không xin giấy chứng nhận và số hiệu từ bên Viện tế thế à?

— Có chứ, có số hiệu hẳn hoi, nhưng đứa bé chết mất rồi, — bà ta đáp. — Nó vừa tới nơi là chết ngấm chết ngoải ngay lúc mụ kia bế đến.

— Mụ nào cơ? — Tôi hỏi.

— Chính là cái mụ dạo trước hay sống ở Skorodno ấy. Mụ ta chuyên làm cái nghề này. Tên mụ là Malania. Giờ mụ ấy chết rồi. Mụ ta khôn ngoan đáo để. Ngài có biết mụ ta làm cách nào không? Ai gửi trẻ, mụ đều nhận nuôi tuốt; cứ nuôi cho đến khi gom đủ một lứa thì đem thẳng vào nhà tế thế. Cứ độ ba bốn đứa là mụ ta gộp lại đưa đi một thể. Mụ ta khéo tay lắm, làm hẳn một chiếc nôi loại lớn — kiểu nôi đôi để có thể đặt bọn trẻ nằm xuôi hay ngược gì cũng được. Lại có cả quai xách nữa. Mụ đặt liền bốn đứa vào đấy, chân hướng vào nhau còn đầu quay ra ngoài để chúng khỏi đập đầu vào nhau. Thế là một chuyến mụ quẩy đi được cả bốn đứa. Mụ nhồi cháo vào một miếng giẻ rồi nhét vào mồm lũ trẻ cho chúng nín thin thít, mấy đứa bé cưng ạ.

— Rồi sao nữa? — Nekhludoff giục.

— Thì thế, mụ ta cũng nhận con của Katerina đi theo cách đó, chắc là sau khi giữ lại độ nửa tháng gì đấy. Nó bắt đầu phát bệnh từ hồi còn ở nhà mụ ta cơ.

— Thế đứa bé có bụ bẫm không? — Nekhludoff hỏi.

— Trộm vía, đứa trẻ đẹp tuyệt, tìm khắp chốn cũng chẳng kiếm được đứa nào khôi ngô hơn. Y đúc một khuôn với ngài vậy, — bà lão vừa nói vừa nháy mắt.

— Sao nó lại lâm bệnh? Do thức ăn kém chất lượng à?

— Hừ, thức ăn nỗi gì cơ chứ? Chỉ là cho ăn qua loa lấy lệ thôi. Người ta nuôi con mọn nhà người khác thì dạ nào mà chăm cho được. Miễn sao lết xác đến nơi còn sống là được rồi. Mụ ta kể chỉ suýt suýt nữa thì mang được nó đến Moskva, thế mà vừa tới nơi thì nó thở dốc. Mụ ấy mang giấy chứng nhận về—mọi thứ đều hợp lệ cả. Mụ ta cáo già lắm cơ.

Đó là tất cả những gì Nekhludoff có thể dò la được về đứa con của mình.