Nekhludoff có bốn việc cần giải quyết ở St. Petersburg. Việc thứ nhất là nộp đơn kháng cáo lên Thượng viện trong vụ án của Maslova; việc thứ hai là trao bản thỉnh nguyện của Theodosia Birukoff cho ủy ban; việc thứ ba là thực hiện các yêu cầu của Vera Doukhova — nghĩa là cố gắng giúp người bạn Shoustova của cô được ra tù, đồng thời xin phép cho một người mẹ được vào thăm con trai đang bị giam giữ. Vera Doukhova đã viết thư cho anh về việc này, và anh dự định đến Văn phòng Hiến binh để giải quyết cả hai vấn đề mà anh gộp làm một.
Việc thứ tư mà anh định tâm giải quyết là trường hợp của một số người theo giáo đã bị tách khỏi gia đình và bị đày đến vùng Caucasus chỉ vì họ đọc và thảo luận về Phúc Âm. Không phải vì họ cho bằng vì chính bản thân mình, anh đã tự hứa sẽ làm hết sức để sáng tỏ vụ việc này.
Kể từ chuyến ghé thăm Maslennikoff lần trước, và đặc biệt từ khi về vùng quê, Nekhludoff không hẳn là đã đưa ra một quyết định dứt khoát, nhưng toàn bộ bản năng của anh đều cảm thấy ghê tởm cái xã hội mà anh từng sống cho đến tận bây giờ — cái xã hội vẫn đang che giấu rất kỹ những nỗi thống khổ của hàng triệu con người nhằm đảm bảo sự sung sướng và thảnh thơi cho một nhúm kẻ bề trên, khiến cho những kẻ thuộc tầng lớp ấy không thể và không hề nhìn thấy những nỗi đau khổ ấy, cũng như sự tàn nhẫn và đồi bại trong lối sống của chính họ. Nekhludoff không thể tiếp tục dung thân trong xã hội đó mà không cảm thấy bất an và tự cắn rứt lương tâm. Thế nhưng, tất cả những mối quan hệ họ hàng, bạn bè, cùng những thói quen lâu đời vẫn đang kéo anh trở lại chốn ấy. Thêm vào đó, điều duy nhất còn lại thu hút sự quan tâm của anh lúc này — mong muốn giúp đỡ Maslova và những mảnh đời bất hạnh khác — lại buộc anh phải cậy nhờ sự giúp đỡ và ân huệ từ những con người thuộc tầng lớp đó, những kẻ mà anh không những chẳng thể tôn trọng, mà đôi khi còn khơi gợi trong anh sự căm phẫn và lòng khinh bỉ.
Khi đến St. Petersburg và trọ tại nhà của dì mình — em gái của mẹ anh, Nữ bá tước Tcharsky, vợ của một cựu bộ trưởng — Nekhludoff lập tức rơi vào giữa vòng xoáy của giới quý tộc vốn đã trở nên xa lạ đối với anh. Điều này vô cùng khó chịu, nhưng hoàn toàn không có cách nào tránh khỏi. Việc ở lại một khách sạn thay vì nhà của người dì sẽ là một hành động xúc phạm bà, hơn nữa, dì anh lại có những mối quan hệ rộng rãi và có thể cực kỳ hữu ích cho tất cả những việc mà anh định giải quyết.
“Ta nghe được chuyện gì thế này? Toàn những điều kỳ quái,” Nữ bá tước Katerina Ivanovna Tcharsky vừa nói vừa đưa tách cà phê cho anh ngay sau khi anh vừa tới. “Vous posez pour un Howard. Giúp đỡ tội phạm, đi vòng quanh các nhà tù, sửa chữa mọi chuyện.”
“Ôi, không ạ. Con chưa từng nghĩ đến điều đó.”
“Sao lại không? Đó là một việc tốt, chỉ có điều hình như có vài câu chuyện lãng mạn dính líu đến nó. Kể ta nghe đầu đuôi mọi chuyện xem nào.”
Nekhludoff kể cho bà nghe toàn bộ sự thật về mối quan hệ giữa anh và Maslova.
“Đúng vậy, đúng vậy, ta nhớ người mẹ tội nghiệp của cháu đã từng kể cho ta nghe điều đó. Đó là lúc cháu ở cùng những bà già đó. Ta tin rằng họ muốn gả cô con nuôi của họ cho cháu (Nữ bá tước Katerina Ivanovna vẫn luôn khinh thường những người cô bên họ hàng nhà bố của Nekhludoff). Vậy ra đó chính là cô ta. Elle est encore jolie?”
Katerina Ivanovna là một phụ nữ sáu mươi tuổi khỏe mạnh, rạng rỡ, năng nổ và hay nói. Bà cao, đẫy đà và có một hàng ria mép đen rõ rệt trên môi. Nekhludoff rất quý bà và ngay từ khi còn là một đứa trẻ, anh đã bị lây nhiễm nguồn năng lượng cùng sự vui tươi từ bà.
“Không, thưa dì, chuyện đó đã chấm dứt rồi. Con chỉ muốn giúp cô ấy, bởi vì cô ấy bị kết tội oan. Con chính là nguyên nhân gây ra nông nỗi này và là kẻ định đoạt số phận của cô ấy ra sao. Con cảm thấy đó làn nghĩa vụ của mình phải làm tất cả những gì có thể cho cô ấy.”
“Nhưng còn chuyện ta nghe được về ý định kết hôn với cô ta thì sao?”
“Vâng, con từng có ý định đó, nhưng cô ấy không muốn.”
Katerina Ivanovna nhìn người cháu trai với đôi chân mày nhướng lên và đôi mắt cụp xuống, vẻ đầy ngạc nhiên lặng lẽ. Bỗng nhiên nét mặt bà thay đổi, và với một vẻ thích thú, bà nói: “Chà, cô ta khôn ngoan hơn cháu đấy. Trời ạ, cháu đúng là một tên ngốc. Và cháu đã định cưới cô ta thật sao?”
“Chắc chắn ạ.”
“Sau khi cô ta từng trải qua cuộc sống như thế sao?”
“Lại càng phải thế, vì chính con là nguyên nhân gây ra chuyện đó.”
“Thôi đi, cháu đúng là một kẻ khờ khạo,” dì anh nói, cố kìm một nụ cười, “một kẻ khờ khạo tồi tệ; nhưng chính vì cháu là một tên khờ khạo tồi tệ như thế nên ta mới thương cháu.” Bà lặp lại từ đó, rõ ràng là rất thích thú, vì có vẻ như nó truyền tải đúng đắn trong tâm trí bà ý niệm về trạng thái đạo đức của người cháu trai. “Cháu biết không — Thật là một cơ hội may mắn. Aline có một mái ấm tuyệt vời — Nhà cứu tế Magdalene. Ta đã đến đó một lần. Bọn họ thật sự vô cùng đáng ghê tởm. Sau lần đó ta cứ phải cầu nguyện mãi không thôi. Nhưng Aline đã dốc trọn tâm hồn và thể xác cho nó, thế nên chúng ta sẽ đưa cô ta vào đó — ý ta là người của cháu ấy.”
“Nhưng cô ấy bị kết án đày đến Siberia. Con đến đây chính là để kháng cáo về việc đó. Đây là một trong những việc con muốn nhờ dì giúp.”
“Trời ạ, thế cháu định nộp đơn kháng cáo ở đâu trong trường hợp này?”
“Lên Thượng viện.”
“À, Thượng viện! Ừ, người anh họ Leo thân mến của ta đang ở Thượng viện, nhưng chú ấy làm ở ban phả hệ, còn ta chẳng quen ai ở những ban thực chất cả. Toàn là một lũ người Đức nào đó — Gay, Fay, Day — tout l’alphabet, hoặc không thì đủ mọi thể loại Ivanoffs, Simenoffs, Nikitines, hay là Ivanenkos, Simonenkos, Nikitenkos, cho có vẻ đa dạng. Des gens de l’autre monde. Thôi thì thế nào cũng được. Ta sẽ bảo chồng ta, ông ấy quen biết bọn họ. Ông ấy quen đủ mọi hạng người. Ta sẽ nói với ông ấy, nhưng cháu sẽ phải giải thích lại đấy, ông ấy chẳng bao giờ hiểu ta cả. Dù ta có nói gì đi nữa, ông ấy lúc nào cũng khăng khăng là mình không hiểu. C’est un parti pris, ai cũng hiểu được chỉ trừ mỗi mình ông ấy.”
Vào khoảnh khắc đó, một tên đầy tớ mang vớ dài bước vào trên tay cầm một chiếc khay bạc đựng một mảnh giấy nhắn.
“Kìa, thư từ chính tay Aline đấy. Cháu sẽ có cơ hội được nghe Kiesewetter giảng đạo.”
“Kiesewetter là ai vậy dì?”
“Kiesewetter á? Hãy đến đây vào tối nay, rồi cháu sẽ biết ông ấy là ai. Cách ông ấy nói chuyện khiến cho cả những tên tội phạm chai sạn nhất cũng phải quỳ sụp xuống, khóc lóc và ăn năn hối cải.”
Nữ bá tước Katerina Ivanovna, dù nghe có vẻ kỳ lạ thế nào đi nữa, và dù có vẻ chẳng ăn nhập gì với phần còn lại trong tính cách của bà, lại là một tín đồ kiên trung của học thuyết cho rằng bản chất của Cơ đốc giáo nằm ở niềm tin vào sự cứu rỗi. Bà thường đến những buổi họp mặt nơi học thuyết vốn đang thịnh hành lúc bấy giờ được ra giảng, và tập hợp những kẻ “đạo tâm” ngay tại nhà riêng của mình. Mặc dù học thuyết này chối bỏ mọi nghi lễ, tượng thánh và các bí tích, Katerina Ivanovna vẫn trưng bày tượng thánh ở mọi căn phòng, và một bức treo trên vách tường phía trên giường ngủ của bà, và bà tuân thủ mọi điều Giáo hội quy định mà không mảy may nhận thấy bất kỳ sự mâu thuẫn nào trong đó.
“Kìa đấy; nếu người phụ nữ Magdalene của cháu mà được nghe ông ấy giảng thì cô ta đã sớm được cảm hóa rồi,” Nữ bá tước nói. “Cháu nhớ ở nhà vào tối nay nhé; cháu sẽ được nghe ông ấy. Ông ấy là một con người kỳ diệu.”
“Con không hứng thú đâu, thưa dì.”
“Nhưng ta bảo rằng nó rất thú vị, và cháu bắt buộc phải ở nhà. Giờ thì cháu có thể đi được rồi. Cháu còn muốn gì ở ta nữa nào? Videz votre sac.”
“Việc tiếp theo là ở trong pháo đài ạ.”
“Trong pháo đài ư? Ta có thể viết cho cháu một bức thư gửi Nam tước Kriegsmuth về chuyện đó. Cest un tres brave homme. Ôi, nhưng mà cháu quen ông ấy rồi còn gì; ông ấy từng là đồng chiến hữu của bố cháu mà. Il donne dans le spiritisme. Nhưng điều đó không quan trọng, ông ấy là một người tốt. Cháu muốn gì ở tròng đó?”
“Con muốn xin phép cho một người mẹ được vào thăm con trai đang bị giam giữ ở đó. Nhưng người ta bảo con rằng việc này không phụ thuộc vào Kriegsmuth mà thuộc về Tcherviansky.”
“Ta không ưa Tcherviansky, nhưng hắn ta là chồng của Mariette; chúng ta có thể nhờ con bé. Nó sẽ vì ta mà nện việc đó. Elle est tres gentille.”
“Con cũng muốn nộp đơn xin tha thiết cho một người phụ nữ bị giam giữ trong đó mà chẳng biết vì lý do gì.”
“Khỏi phải lo; cô ta thừa biết lý do ấy chứ. Tất cả bọn họ đều biết rõ lắm, và đáng kiếp cho chúng lắm, cái bọn tóc ngắn [nhiều phụ nữ tân thời cắt tóc ngắn giống đàn ông] ấy.”
“Chúng ta đâu biết được là có đáng đời hay không. Nhưng họ đang phải chịu khổ. Dì là một tín đồ Cơ đốc và tin vào lời dạy trong Phúc Âm vậy mà sao dì lại nhẫn tâm đến thế.”
“Chuyện nào ra chuyện nấy chứ. Phúc Âm là Phúc Âm, nhưng cái gì ghê tởm thì vẫn cứ ghê tởm. Mọi chuyện sẽ tồi tệ hơn nếu ta giả vờ yêu mến bọn Nihilist, nhất là những ả phụ nữ Nihilist tóc ngắn, trong khi ta không tài nào chịu đựng nổi bọn chúng.”
“Sao dì lại không thể chịu đựng họ?”
“Cháu lại còn hỏi tại sao á, sau sự kiện ngày mùng Một tháng Ba ư?” [Hoàng đế Alexander II bị ám sát vào ngày mùng một tháng Ba theo lịch cũ.]
“Họ có phải tất cả đều nhúng tay vào vụ ngày mùng Một tháng Ba đâu.”
“Mặc kệ chứ; đáng lẽ bọn chúng không nên nhúng tay vào những việc không phải của mình. Đó không phải là việc của phụ nữ.”
“Thế mà dì lại cho rằng Mariette có thể nhúng tay vào công việc công cộng.”
“Mariette ư? Mariette là Mariette, còn bọn kia thì chẳng ra cái thể thống gì. Cứ muốn dạy đời tất cả mọi người.”
“Không phải để dạy đời mà chỉ đơn giản là để giúp đỡ nhân dân.”
“Người ta thừa biết ai là kẻ nên giúp và ai không nên giúp mà chẳng cần đến bọn chúng.”
“Nhưng những người nông dân đang lâm vào cảnh khốn cùng. Con vừa mới ở dưới quê lên. Liệu có cần thiết không khi những người nông dân phải làm việc đến kiệt sức và chẳng bao giờ có đủ ăn trong khi chúng ta đang sống trong sự xa hoa tột đỉnh?” Nekhludoff nói, bị sự bộc trực nhân hậu của người dì vô tình lôi kéo vào việc thổ lộ những suy nghĩ thầm kín của mình.
“Thế cháu muốn gì nào? Muốn ta phải lao động và chẳng được ăn gì chắc?”
“Không, con không muốn dì phải nhịn ăn. Con chỉ muốn tất cả chúng ta đều lao động và tất cả đều có cái ăn.” Anh không kìm được nụ cười khi thốt ra những lời đó.
Lại một lần nữa nhướng chân mày và cụp đôi mắt xuống, người dì nhìn anh đầy vẻ tò mò. “Mon cher vous finirez mal,” bà nói.
Đúng lúc đó, viên tướng, cựu bộ trưởng, chồng của Nữ bá tước Tcharsky — một người đàn ông cao lớn, vai rộng — bước vào phòng.
“À, Dmitri, cháu khỏe chứ?” ông nói, quay cạo râu nhẵn nhụi về phía Nekhludoff để được hôn lên má. “Cháu đến đây từ bao giờ thế?” Và ông lặng lẽ hôn lên trán vợ mình.
“Non il est impayable,” Nữ bá tước vừa nói vừa quay sang chồng. “Nó muốn ta phải đi giặt quần áo và sống bằng khoai tây. Nó đúng là một tên ngốc nghếch, nhưng dẫu sao thì hãy cứ làm những gì nó sắp nhờ vả ông đi. Một tên khờ tồi tệ,” bà nói thêm. “Ông đã nghe tin gì chưa? Kamenskaya đang rơi vào nỗi tuyệt vọng đến mức người ta lo sợ cho tính mạng của con bé đấy,” bà nói với chồng. “Ông nên đến đó thăm hỏi đi.”
“Ừ; thật là khủng khiếp,” chồng bà đáp.
“Đi đi thôi, rồi nói chuyện với nó. Ta phải viết dăm bức thư đây.”
Nekhludoff vừa bước chân vào căn phòng bên cạnh phòng khách thì bà đã gọi giật anh lại.
“Thế ta viết thư cho Mariette nhé?”
“Xin dì hãy làm vậy.”
“Ta sẽ để trống một chỗ cho những gì cháu muốn nói về vụ ả tóc ngắn đó, rồi con bé sẽ ra lệnh cho chồng nó, và hắn sẽ làm. Đừng tưởng ta độc ác nhé; mấy cái màn dạo đầu của cháu trông thật đáng ghê tởm, nhưng je ne leur veux pas de mal, mặc thây chúng nó. Thôi, đi đi, nhưng nhớ phải ở nhà vào tối nay để nghe Kiesewetter, và chúng ta sẽ cùng cầu nguyện. Và miễn là cháu đừng kháng cự, điều đó sẽ mang lại cho cháu rất nhiều điều tốt đẹp. Ta biết người mẹ tội nghiệp của cháu và tất cả các cháu xưa nay vẫn luôn rất lạc hậu trong những vấn đề này.”
