Khi bước ra khỏi cổng, Nekhludoff gặp cô gái đeo đôi hoa tai dài trên con đường mòn cắt ngang bãi chăn gia đình, nơi mọc đầy cỏ rễ và lá mã đề. Cô mặc chiếc tạp dề dài rực rỡ, vừa sải bước nhanh bằng đôi chân trần mập mạp vừa vung vẩy cánh tay trái. Tay phải cô ôm chặt một con gà vào bụng. Con gà với chiếc mào đỏ chót có vẻ hoàn toàn điềm tĩnh; nó chỉ đảo mắt, duỗi ra rồi lại co một chiếc cẳng đen lại, cào cào vào chiếc tạp dề của cô gái. Khi đến gần "ông chủ", cô gái giảm dần tốc độ, từ chạy chuyển thành đi bộ. Tới trước mặt ông, cô dừng lại, hất đầu ra sau chào, và chỉ khi ông đi qua rồi, cô mới chạy nhanh về nhà cùng con gà.

Khi đi xuống phía giếng nước, ông gặp một bà cụ mặc chiếc áo cánh thô kệch, bẩn thỉu, đang gánh hai thùng nước kẹp trên chiếc đòn gánh vắt qua tấm lưng còng. Bà cụ cẩn thận đặt thùng xuống và cúi đầu chào, cũng với cái hất đầu ngược ra sau ấy.

Qua giếng nước, Nekhludoff bước vào làng. Trời sáng, oi ả và ngột ngạt dù mới chỉ mười giờ. Thỉnh thoảng mặt trời bị che khuất bởi những đám mây đang tụ lại. Một mùi phân chuồng nồng nặc, khó chịu bao trùm bầu không khí trên đường. Mùi đó bốc ra từ những chiếc xe chở phân đang lên dốc, nhưng chủ yếu là từ những đống phân ngổn ngang trong sân của các ngôi nhà tranh, nơi có những cánh cổng mở rộng mà Nekhludoff phải đi qua.

Những người nông dân đi chân trần, áo sơ mi và quần dính đầy phân, quay lại nhìn người đàn ông cao lớn, lực lưỡng, đội chiếc mũ xám đính dải lụa bóng đang đi dọc con đường làng, tay cầm cây gậy có đầu bọc kim loại sáng bóng đập xuống đất theo từng bước chân. Những người nông dân từ đồng trở về, ngồi xóc nảy trên những chiếc xe bò không, cởi mũ ra và ngạc nhiên dõi theo con người kỳ lạ đang đi qua làng mình. Phụ nữ bước ra từ các khung cửa hoặc đứng ngoài hiên nhà, chỉ trỏ cho nhau xem và ngắm nhìn ông đi ngang qua.

Khi đi ngang qua khung cửa thứ tư, Nekhludoff bị chặn lại bởi một chiếc xe bò đang kẽo kẹt đi ra. Xe chất đầy phân nén chặt, phủ một tấm chiếu bên trên để ngồi. Một cậu bé sáu tuổi, vô cùng hào hứng với viễn cảnh được đi xe, lẽo đẽo đi theo sau. Một thanh niên nông dân, chân đi đôi giày đan bằng vỏ cây, đang dắt ngựa ra khỏi sân. Một con ngựa con chân dài nhảy tót ra từ cổng; nhưng khi trông thấy Nekhludoff, nó nép sát vào chiếc xe bò, cọ chân vào bánh xe rồi nhảy vọt lên, vượt qua người mẹ đang hì hục kéo cỗ xe nặng nhọc qua cổng và cất tiếng hí khe khẽ đầy phấn khích. Con ngựa tiếp theo được dẫn ra bởi một ông già đi chân trần, xương bả vai nhô cao, mặc chiếc áo sơ mi bẩn và chiếc quần sọc.

Khi đàn ngựa đã ra đến con đường cứng rải đầy những vụn phân khô màu xám, ông già quay lại cổng và cúi chào Nekhludoff.

– Ngài là cháu của các bà nhà tôi phải không ạ?

– Đúng vậy, ta là cháu của họ.

– Ngài rộng lòng đến thăm chúng tôi đấy à? – ông lão ba hoa hỏi.

– Đúng vậy. Nào, dạo này các bác thế nào?

– Thế nào á? Chúng tôi sống khổ sở lắm, – ông già kéo dài giọng, nghe như thể việc đó mang lại cho ông ta một niềm vui nào đó.

– Sao lại khổ thế? – Nekhludoff hỏi, bước chân vào trong cổng.

– Đời chúng tôi ngoài cái kiếp khổ sở nhất ra thì còn gì nữa? – ông lão vừa nói vừa bước theo Nekhludoff vào phần sân có mái che.

Nekhludoff dừng lại dưới mái hiên.

– Tôi có mười hai miệng ăn ở đằng kia cơ, – ông lão tiếp tục, chỉ tay về phía hai người phụ nữ đang đứng trên phần còn lại của đống phân chuồng. Họ đang mướt mồ hôi tay cầm chĩa, khăn quấn đầu tuột xơ xác, váy xắn lên để lộ những bắp chân trần lấm lem. – Không tháng nào là tôi không phải mua sáu pood [một pood bằng 36 pa-vông Anh] ngô, mà tiền ở đâu ra chứ?

– Thế anh không tự trồng đủ ngô ăn sao?

– Tự trồng á? – ông lão lặp lại với nụ cười đầy khinh miệt. – Nhà tôi chỉ có suất ruộng cho ba người, mà năm ngoái thu hoạch chẳng đủ ăn đến lễ Giáng sinh.

– Thế anh làm gì để sống?

– Làm gì á? Thì tôi đi làm thuê, rồi lại vay tiền của quan lớn. Tiền tiêu sạch từ trước mùa chay mà thuế thì vẫn chưa nộp xong.

– Thế tiền thuế là bao nhiêu?

– Thưa ngài, hết mười bảy rúp cho cả nhà tôi đấy. Lạy Chúa, cái cuộc đời gì thế này! Bản thân tôi cũng chẳng hiểu nổi sao mình lại sống qua ngày được nữa.

– Ta vào trong nhà anh được chứ? – Nekhludoff hỏi, bước qua sân trên những lớp phân màu vàng nâu đã được cào xới và bốc mùi nồng nặc.

– Sao lại không? Mời ngài vào, – ông lão nói, đôi chân trần bước nhanh trên lớp phân nhão nhoét rỉ nước giữa các kẽ ngón chân, đi vượt lên trước Nekhludoff để mở cửa túp lều.

Mấy người phụ nữ vội chỉnh lại khăn trùm đầu, thả váy xuống và đứng nhìn với vẻ ngạc nhiên trước vị quý ông lịch sự, tay áo đính khuy vàng đang bước vào nhà mình. Hai bé gái chỉ mặc những chiếc áo lót thô kệch hoảng hốt chạy vụt ra khỏi lều. Nekhludoff cởi mũ, cúi đầu lách qua cánh cửa thấp, đi qua một lối đi hẹp để vào gian nhà tối tăm, nồng nặc mùi thức ăn chua và chật ních bởi hai khung cửi dệt vải. Bên trong, một bà cụ đang đứng cạnh lò sưởi, tay xắn lên để lộ đôi tay gầy gò, rám nắng và đầy gân guốc.

– Ông chủ đến thăm chúng ta này bà nó ơi, – ông lão nói.

– Xin nhiệt liệt chào mừng ngài, – bà cụ niềm nở nói.

– Ta muốn xem các người sống ra sao.

– Thì ngài thấy đấy, chúng tôi sống thế này đây. Cái nhà thì sắp sập đến nơi, có thể đè chết người bất cứ lúc nào, nhưng ông nhà tôi cứ bảo thế là đủ tốt rồi, thế nên chúng tôi cứ sống như vua vậy, – bà cụ nhanh nhẹn nói, đầu giật giật đầy vẻ căng thẳng. – Tôi đang nấu bữa trưa để cho mấy người làm ăn đây.

– Thế bữa trưa của các bác có món gì?

– Thức ăn của chúng tôi ngon lắm chứ bộ. Món khai vị là bánh mì và kvas [kvas là một loại bia chua không cồn làm từ lúa mạch đen]; món tiếp theo là kvas và bánh mì, – bà cụ nói, để lộ hàm răng đã mòn một nửa.

– Không, nói thật đi, cho ta xem các bác ăn gì nào.

– Ăn á? – ông lão cười lớn. – Chỗ chúng tôi làm gì có món gì cầu kỳ. Bà mau lấy cho ngài ấy xem đi.

– Muốn xem thức ăn nhà nông bọn tôi à? Chà, nhìn kỹ thì ngài tò mò phết đấy. Ngài muốn biết mọi thứ cơ à. Chẳng phải tôi vừa bảo là bánh mì với kvas rồi có thêm canh đấy thôi. Có người đàn bà mang cho ít cá, chúng tôi nấu canh bằng cá đấy, rồi sau đó là khoai tây.

– Không còn gì nữa à?

– Thế ngài còn muốn gì nữa? Chúng tôi sẽ có thêm chút sữa nữa, – bà cụ nói và liếc nhìn ra cửa. Cánh cửa mở toang, và lối đi bên ngoài chật kín người – nào trẻ con, phụ nữ ẵm theo em bé – tụ tập đông nghịt để ngắm nhìn vị quý ông lạ mặt muốn tận mắt xem bữa ăn của người nông dân. Bà cụ có vẻ rất tự hào về cách ứng xử của mình trước mặt một vị thượng khách.

– Vâng, đời chúng tôi khổ cực lắm, thưa ngài, điều đó thì khỏi phải bàn rồi, – ông lão nói, đoạn quát lớn ra ngoài lối đi: – Chúng mày đứng đấy làm gì thế? – Thôi, chào hai bác nhé, – Nekhludoff nói, cảm thấy vừa ngượng ngùng vừa bứt rứt mà chẳng rõ nguyên nhân.

– Cảm ơn ngài đã rộng lòng ghé thăm chúng tôi nhé, – ông lão nói.

Những người ở lối đi xích lại gần nhau hơn để nhường đường cho Nekhludoff bước ra, và ông tiếp tục rảo bước đi lên con phố.

Hai cậu bé đi chân trần lẽo đẽo theo sau ông từ lối đi ấy ra; đứa lớn mặc chiếc áo sơ mi từng có màu trắng, đứa nhỏ mặc chiếc áo hồng đã sờn và bạc màu. Nekhludoff ngoảnh lại nhìn chúng.

– Thế giờ ngài đi đâu đấy? – cậu bé mặc áo trắng hỏi. Nekhludoff đáp: – Đến nhà Matrona Kharina. Các cháu có biết bà ấy không? Cậu bé áo hồng bắt đầu ôm miệng cười khúc khích vì điều gì đó, nhưng đứa lớn nghiêm túc hỏi:

– Matrona nào cơ ạ? Bà ấy già rồi phải không?

– Đúng vậy, bà ấy già rồi.

– Ồ... ồ, – nó kéo dài giọng. – Bà đấy á, nhà bà ấy ở tận đầu bên kia làng cơ; để bọn cháu dẫn đường cho. Nhé Fedka, bọn mình đi cùng ngài ấy nhé? Đi chứ?

– Ừ, thế còn đám ngựa thì sao?

– Chắc không sao đâu, em nghĩ thế.

Fedka đồng ý, và cả ba cùng bước đi lên phía đầu phố.