Maslova có thể bị đày đi theo chuyến tù nhân đầu tiên, thế nên Nekhludoff bắt đầu chuẩn bị cho cuộc hành trình của mình. Nhưng công việc ngập đầu khiến anh cảm thấy dẫu có bao nhiêu thời gian đi chăng nữa, bản thân cũng không tài nào làm cho xuể. Mọi thứ giờ đây đã khác xưa rất nhiều. Trước kia, anh thường phải chật vật tìm kiếm cho mình một mục đích sống, mà cốt lõi của mọi sự quan tâm ấy lúc nào cũng chỉ xoay quanh một cá nhân duy nhất: chính là Dmitri Ivanovitch Nekhludoff; thế nhưng, dù mọi bận tâm trong đời đều dồn cả vào đó, chúng vẫn vô cùng nhàm chán. Giờ đây, toàn bộ công việc của anh lại hướng về những người khác chứ không phải Dmitri Ivanovitch, cái nào cái nấy đều vô cùng hấp dẫn, lôi cuốn và chẳng bao giờ có hồi kết. Chưa hết, trước kia những mối bận tâm của Dmitri Ivanovitch luôn khiến anh cảm thấy bực bội, cáu kỉnh; còn bây giờ, chúng mang lại một trạng thái tâm lý tràn ngập niềm vui. Những công việc hiện đang chiếm trọn thời gian của Nekhludoff có thể chia thành ba nhóm. Với thói quen câu nệ vốn có, chính anh đã phân chia như thế, và do đó, anh lưu giữ các giấy tờ liên quan trong ba chiếc cặp da khác nhau. Nhóm thứ nhất dính líu đến Maslova, chủ yếu là các thủ tục để thúc đẩy đơn kháng án lên Sa hoàng và chuẩn bị cho chuyến đi đày sang Siberia có khả năng sẽ diễn ra.
Nhóm thứ hai là về các điền trang của anh. Tại Panovo, anh đã giao đất cho nông dân với điều kiện họ phải đóng tiền thuê đất để sung vào quỹ công cộng của làng. Tuy nhiên, anh phải hợp thức hóa giao dịch này bằng một văn bản pháp lý và lập di chúc dựa theo đó. Ở Kousminski, mọi việc vẫn giữ nguyên như sắp xếp ban đầu, nghĩa là anh sẽ nhận tiền thuê đất; nhưng các điều khoản cần phải được ấn định rõ ràng, bên cạnh đó là việc quyết định số tiền nào sẽ dùng cho sinh hoạt của bản thân, bao nhiêu sẽ để lại cho nông dân sử dụng. Do không biết chuyến đi Siberia sẽ tốn kém ra sao, anh không thể dứt khoát từ bỏ hoàn toàn nguồn thu này, dẫu cho anh đã giảm một nửa số tiền thu về từ đó.
Phần việc thứ ba là giúp đỡ những tù nhân ngày càng tìm đến anh nhiều hơn. Thuở ban đầu khi mới tiếp xúc với các phạm nhân và nghe họ van xin sự giúp đỡ, anh lập tức đứng ra can thiệp với hy vọng làm dịu bớt số phận của họ; nhưng chẳng mấy chốc, số lượng đơn từ nhiều lên khiến anh nhận thấy sự bất khả thi trong việc đáp ứng tất cả, và điều đó dĩ nhiên đã dẫn dắt anh sang một công việc khác—cuối cùng còn khơi gợi sự quan tâm của anh mạnh mẽ hơn cả ba phần việc đầu tiên. Mối bận tâm mới mẻ này là đi tìm lời giải cho những câu hỏi sau đây: Đâu là thứ thể chế kỳ lạ mang tên luật hình sự ấy, để rồi hệ quả của nó là hàng trăm, hàng ngàn nạn nhân phải héo mòn trong các nhà tù—nơi mà một vài cư dân trong số đó vừa mới làm quen với anh—cùng tất cả những chốn giam cầm khác, từ pháo đài Peter và Paul ở Petersburg cho đến đảo Sakhalin? Cái thứ luật hình sự quái lạ ấy tồn tại vì mục đích gì? Nó đã nguyên ủy từ đâu?
Từ những mối quan hệ cá nhân với các tù nhân, từ ghi chép của một số kẻ đang bị giam cầm, và qua việc hỏi han vị luật sư cùng viên linh mục nhà tù, Nekhludoff đi đến kết luận rằng các tù nhân, hay những kẻ bị gọi là tội phạm, có thể chia thành năm loại. Loại thứ nhất là những con người hoàn toàn vô tội, bị kết án oan uổng do sai lầm của tư pháp. Đó là những người nhà Menshoff bị nghi là kẻ phóng hỏa, là Maslova và một số người khác. Số lượng này không nhiều; theo lời linh mục, chỉ chiếm khoảng bảy phần trăm, nhưng hoàn cảnh của họ lại khơi gợi sự quan tâm đặc biệt.
Thuộc loại thứ hai là những cá nhân bị kết án vì hành vi thực hiện trong những hoàn cảnh đặc biệt, nghĩa là trong cơn bốc đồng, ghen tuông, hoặc say xỉn—những hoàn cảnh mà chắc chắn những kẻ xét xử họ cũng sẽ phạm phải hành động y hệt nếu rơi vào hoàn cảnh đó.
Loại thứ ba bao gồm những kẻ bị trừng phạt vì đã thực hiện các hành vi mà theo nhận thức của họ là hoàn toàn tự nhiên, thậm chí là tốt đẹp, nhưng lại bị những kẻ khác—những kẻ làm ra luật pháp—coi là tội ác. Đó là những kẻ bán rượu không phép, những kẻ buôn lậu, những người đi mót cỏ và cưa cội trên các điền trang lớn và trong những khu rừng thuộc quyền sở hữu của triều đình; những thợ mỏ trộm cắp; và những kẻ vô thần cướp phá nhà thờ.
Thuộc loại thứ tư là những kẻ bị tống giam đơn giản vì họ đứng ở bậc thang đạo đức cao hơn mức trung bình của xã hội. Đó là những tín đồ giáo phái, người Ba Lan, người Circassian nổi dậy để giành lại độc lập, các tù nhân chính trị, những người theo chủ nghĩa Xã hội, những công nhân đình công bị kết án vì chống đối nhà chức trách. Theo quan sát của Nekhludoff, tỷ lệ thuộc loại này rất cao; trong số họ có những con người ưu tú nhất.
Loại thứ thăng gồm những kẻ mà xã hội đã phạm lỗi với họ nhiều hơn là họ phạm lỗi với xã hội. Đây là những mảnh đời bị bỏ rơi, bị làm cho tê liệt bởi sự áp bức và cám dỗ liên miên, chẳng hạn như cậu thiếu niên trộm những tấm thảm và hàng trăm kẻ khác mà Nekhludoff từng thấy trong và ngoài nhà tù. Hoàn cảnh sống của họ dường như từng bước đẩy họ dấn thân vào những hành vi được gọi là tội ác. Theo ước tính của Nekhludoff, phần lớn những tên trộm cắp và sát nhân mà anh có dịp tiếp xúc gần đây đều thuộc nhóm này. Vào loại này, Nekhludoff cũng quy cả những sinh linh trụy lạc, suy đồi, bất thường mà trường phái tội phạm học mới xếp loại là kiểu người phạm tội, và sự tồn tại của họ bị coi là bằng chứng chủ chốt cho thấy sự cần thiết của luật hình sự cùng hình phạt. Theo quan điểm của Nekhludoff, kiểu người suy đồi, trụy lạc và bất thường này cũng chính là những kẻ mà xã hội từng gây tổn thương, chỉ có điều ở đây, xã hội không nhắm trực tiếp vào họ, mà nhắm vào cha mẹ và tổ tiên họ.
Trong số nhóm người sau này, Nekhludoff đặc biệt ấn tượng bởi một tên mang tên Okhotin, một tay trộm cắp kỳ cựu, con hoang của một ả điếm, lớn lên trong một khu ổ chuột, người mà cho đến tận năm 30 tuổi dường như chưa từng gặp bất kỳ ai có đạo đức vượt hơn một tên cảnh sát, và đã gia nhập băng trộm từ khi còn rất trẻ. Y có khiếu hài hước phi thường, nhờ đó y tạo được sức hút lớn. Y cầu xin sự bảo bọc từ Nekhludoff, đồng thời tự giễu cợt chính mình, các luật sư, nhà tù, cùng cả luật pháp của con người lẫn thần linh.
Một người khác là Fedoroff khôi ngô, kẻ từng cùng một băng cướp do y cầm đầu đã cướp bóc và sát hại một ông già làm nghề công chức. Fedoroff là một nông dân có người cha bị cướp đoạt nhà cửa một cách bất hợp pháp, và sau đó, khi đang phục vụ trong quân ngũ, y đã phải chịu đựng nhiều cay đắng vì trúng tiếng sét ái tình với nhân tình của một sĩ quan. Y mang bản tính say đắm, nồng nhiệt, luôn khao khát khoái lạc bằng mọi giá. Y chưa từng gặp ai biết kiềm chế bản thân vì bất kỳ lý do gì, và chưa từng nghe đến mục đích sống nào khác ngoài việc tìm kiếm sự hoan lạc.
Nekhludoff nhìn thấu rõ ràng rằng cả hai người đàn ông này đều được thiên phú cho những phẩm chất phong phú, nhưng đã bị bỏ bê và tàn lụi giống như những mầm cây không được chăm sóc.
Anh cũng từng gặp một gã lang thang và một người phụ nữ khiến anh phải gớm ghiếc bởi sự đần độn cùng vẻ tàn nhẫn lộ rõ, thế nhưng ngay cả ở họ, anh cũng chẳng tìm thấy dấu vết nào của kiểu người phạm tội mà trường phái Ý từng miêu tả, mà chỉ thấy ở họ những con người khiến bản thân anh thấy ghê tởm, y hệt như những kẻ anh từng gặp ngoài đời, những kẻ diện áo đuôi tôm đeo cầu vai hay trang sức kim tuyến. Và thế là, việc đi tìm lời giải cho câu hỏi tại sao tất cả những con người rất đỗi khác biệt này lại bị tống vào tù, trong khi những kẻ khác y hệt họ vẫn đang nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật và thậm chí còn ngồi ghế xét xử họ, đã trở thành nhiệm vụ thứ tư của Nekhludoff.
Anh hy vọng tìm được câu trả lời cho câu hỏi này trong sách vở, và đã mua mọi tài liệu liên quan đến nó. Anh lùng đọc các tác phẩm của Lombroso, Garofalo, Ferry, List, Maudsley, Tarde với sự nghiền ngẫm cẩn trọng. Nhưng càng đọc, anh càng thêm thất vọng. Anh rơi vào hoàn cảnh y hệt những ai tìm đến khoa học không phải để tạo dựng tên tuổi, không phải để viết lách, tranh biện hay giảng dạy, mà đơn thuần chỉ vì muốn tìm câu trả lời cho một thắc mắc đời thường của cuộc sống. Khoa học giải đáp hàng ngàn câu hỏi vô cùng tinh vi và lắt léo liên quan đến luật hình sự, nhưng lại bỏ sót đúng câu hỏi mà anh đang cố gắng giải quyết. Anh đặt ra một câu hỏi rất đỗi ngây thơ: “Vì sao và dựa trên quyền hạn gì, mà một số kẻ lại có thể giam cầm, đày ải, tra tấn, đánh đập và tước đoạt mạng sống của kẻ khác, trong khi chính bản thân họ cũng y hệt những con người mà họ đang tra tấn, đánh đập và tước đoạt mạng sống?” Và đổi lại, thứ anh nhận được là những cuộc bàn luận xem con người có ý chí tự do hay không; liệu có thể phát hiện dấu hiệu phạm tội qua việc đo đạc hộp sọ hay không; yếu tố di truyền đóng vai trò gì trong tội phạm; liệu sự đồi bại có thể di truyền hay không; sự điên rồ là gì, sự thoái hóa là gì, và khí chất là gì; khí hậu, thực phẩm, sự dốt nát, tính bắt chước, thôi miên hay cảm xúc tác động ra sao; xã hội là gì; những nghĩa vụ của xã hội là gì, v.v. và v.v.
Những bài luận thuyết này gợi cho anh nhớ đến câu trả lời từng nhận được từ một cậu bé khi anh gặp trên đường đi học về. Nekhludoff hỏi cậu bé đã học đánh vần chưa.
“Dạ rồi ạ,” cậu bé đáp.
“Vậy thì, nói cho ta nghe xem, từ ‘chân’ đánh vần thế nào?”
“Chân chó hay là loại chân nào ạ?” cậu bé đáp với vẻ mặt láu lỉnh.
Những câu trả lời dưới dạng các câu hỏi mới, hệt như cách của cậu bé nọ, là tất cả những gì Nekhludoff nhận được để đáp lại câu hỏi cốt lõi duy nhất của mình. Anh tìm thấy nhiều điều khôn ngoan, học hỏi được nhiều thứ thú vị, nhưng thứ duy nhất anh mãi không tìm thấy chính là câu trả lời cho câu hỏi trọng tâm: Bằng quyền gì mà một số người lại đi trừng phạt những kẻ khác?
Không những chẳng tìm ra câu trả lời, mà tất cả các lập luận đều chỉ nhằm mục đích giải thích và biện minh cho hình phạt, thứ vốn dĩ được mặc định như một chân lý hiển nhiên.
Nekhludoff đọc rất nhiều, nhưng ngắt quãng, và anh tự đổ lỗi cho cách đọc hời hợt ấy, vẫn ôm ấp hy vọng tìm ra câu trả lời vào một lúc nào đó sau này. Anh không chịu nổi ý nghĩ phải tin vào câu trả lời đang ngày một hiện lên rõ mồn một trước mắt mình.
