Mặc dù hàng trăm ngàn con người đã cố hết sức để làm biến dạng mảnh đất nhỏ bé nơi họ chen chúc nhau, bằng cách lát đá mặt đất, quét sạch mọi vết tích của cây cối, đốn hạ những hàng cây, xua đuổi chim ch muông, và lấp đầy bầu không khí bằng khói than đá cùng dầu mỏ, thì mùa xuân vẫn cứ là mùa xuân, ngay cả ở chốn thị thành.
Mặt trời chiếu rọi ấm áp, không khí dịu ngọt; khắp mọi nơi, ở những chỗ không bị cạo trụi, cỏ mọc xanh tươi trở lại và đâm chồi giữa những hòn đá lát đường cũng như trên các dải thảm cỏ hẹp ở đại lộ. Những hàng cây bạch dương, dẻ quạt và anh đào dại bung nở những chiếc lá dính nhựa và ngát hương, hoa đoạn đang hé mở những nụ hoa; quạ, sẻ và bồ câu, tràn ngập niềm vui mùa xuân, đang rộn ràng làm tổ; những con ruồi vo ve dọc theo những bức tường được sưởi ấm bởi ánh nắng. Tất cả đều vui mừng, từ thực vật, chim chóc, côn trùng cho đến lũ trẻ. Nhưng con người, những người lớn tuổi cả nam lẫn nữ, thì vẫn không ngừng lừa dối, đày ải chính mình và lẫn nhau. Buổi sáng mùa xuân ấy không phải là thứ mà con người coi là thiêng liêng và đáng trân trọng — không phải vẻ đẹp của thế giới Chúa ban làm niềm vui cho muôn loài, thứ vẻ đẹp khiến lòng người hướng về sự bình yên, hòa hợp và tình yêu, mà họ chỉ tôn sùng những mưu mẹo trói buộc lẫn nhau của chính họ.
Do đó, tại phòng làm việc của nhà tù ở thành phố tỉnh lỵ, người ta không coi ân huệ và niềm vui mùa xuân mà thiên nhiên ban phát cho muôn loài là điều thiêng liêng và quan trọng; thay vào đó, họ bận tâm đến một công văn có đóng số và đề tựa vừa nhận được hôm trước, ra lệnh rằng vào ngày 28 tháng 4 này, lúc 9 giờ sáng, ba tù nhân đang bị giam giữ tại đây, gồm một nam và hai nữ (trong đó có một người phụ nữ bị coi là tội phạm chính, phải được áp giải riêng), sẽ phải ra hầu tòa. Thế là vào ngày 28 tháng 4, lúc 8 giờ đúng, một tên cai ngục và ngay sau đó là một nữ quản thị tóc xoăn điểm bạc, mặc chiếc áo khoác tay viền vàng, thắt lưng viền xanh quanh eo, mang gương mặt đầy vẻ ưu tư, bước vào hành lang.
– Cô muốn tìm Maslova phải không? – ả hỏi khi đi đến buồng giam cùng viên ngục canh trực nhật.
Viên ngục canh vừa lách cách mở ổ khóa sắt, vừa hé cửa buồng giam — nơi tỏa ra một luồng khí còn ngột ngạt hơn cả ngoài hành lang — rồi quát lớn: "Maslova! Ra hầu tòa!", đoạn sập cửa lại ngay.
Ngay tận sân tù, những làn gió từ đồng nội đã mang theo bầu không khí trong lành, tràn đầy sức sống. Thế nhưng trong hành lang, không khí đặc quánh mầm mống thương hàn, mùi cống rãnh, sự mục rữa và hắc ín; bất kỳ ai mới bước vào cũng cảm thấy u sầu và chán nản. Nữ quản thị cảm nhận rõ điều đó, dù ả đã quen với bầu không khí tồi tệ này. Vừa từ bên ngoài bước vào hành lang, ả liền thấy buồn ngủ rũ rượi.
Từ bên trong buồng giam vọng ra tiếng động xôn xao, tiếng đàn bà râm ran và tiếng chân trần đập lộp bộp trên sàn nhà.
– Nào, mau lên, Maslova! – tên ngục canh hét lớn. Chỉ một phút sau, một người phụ nữ trẻ dáng người thấp đậm nhanh nhẹn bước ra khỏi cửa và tiến về phía hắn. Cô ta khoác chiếc áo choàng xám bên ngoài chiếc áo cánh và váy trắng. Chân đi tất vải và giày tù, đầu quấn một chiếc khăn trắng mà từ dưới đó, vài lọn tóc đen được chải vén sang trán một cách có chủ ý. Gương mặt cô ta mang thứ sắc trắng bệch đặc trưng của những kẻ giam mình lâu ngày trong ngục tối, gợi ta nhớ đến những mầm khoai tây mọc lên dưới hầm. Đôi bàn tay nhỏ, bè bè và chiếc cổ tròn đầy lộ ra dưới cổ áo rộng cũng mang sắc thái ấy. Đôi mắt đen láy, sáng rực, trong đó có một bên hơi lác, tạo nên sự tương phản rõ rệt với vẻ nhợt nhạt vô hồn của khuôn mặt.
Cô ta ưỡn ngực, giữ dáng người thẳng tắp.
Với cái đầu ngửa ra sau một chút, cô đứng giữa hành lang, nhìn thẳng vào mắt tên ngục canh, sẵn sàng tuân lệnh bất cứ lúc nào.
Tên ngục canh định khóa cửa lại thì một bà lão mặt đầy nếp nhăn với vẻ mặt nghiêm nghị ló mái đầu bạc ra và bắt đầu nói với Maslova. Nhưng tên ngục canh đã sập cửa lại, đẩy luôn đầu bà lão vào trong. Tiếng cười đùa của phụ nữ vang lên từ buồng giam, còn Maslova thì mỉm cười, quay nhìn khe cửa nhỏ có chấn song. Bà lão áp sát khuôn mặt vào ô cửa từ phía bên kia, cất giọng khàn khàn:
– Hãy nhớ lấy, khi chúng bắt đầu tra hỏi, cháu cứ lặp lại y nguyên một lời và giữ vững lập trường ấy; đừng khai bừa những thứ không cần thiết.
– Dù sao thì tình cảnh cũng chẳng thể tồi tệ hơn bây giờ được nữa; cháu chỉ mong mọi chuyện sớm được định đoạt xong xuôi.
– Dĩ nhiên là mọi chuyện rồi sẽ được định đoạt thôi, – tên ngục canh nói với vẻ tự đắc của kẻ bề trên. – Nào, đi thôi! Vào vị trí mau!
Đôi mắt bà lão biến mất khỏi khe cửa, Maslova bước ra giữa hành lang. Nữ quản thị đi trước, họ dắt nhau bước xuống bậc thang đá, đi qua những khu giam giữ nam giới vốn còn nồng nặc và ồn ào hơn, nơi có hàng cặp mắt dõi theo từ mọi ô cửa có chấn song, rồi tiến vào phòng làm việc — nơi có hai lính canh đang chờ để áp giải cô. Viên thư ký ngồi đó đưa cho một người lính tờ giấy nồng nặc mùi thuốc lá, đoạn chỉ tay về phía tù nhân và bảo: "Dẫn đi đi."
Người lính, một nông dân đến từ Nijni Novgorod có khuôn mặt đỏ gắt đầy vết đậu mùa, nhét tờ giấy vào tay áo, nháy mắt với đồng đội — một tên người Chuvash vai u thịt bắp — rồi tù nhân cùng đám lính tiến ra cửa chính, rời khỏi sân tù, đi qua thị trấn dọc theo giữa con đường rải đá gập ghềnh.
Những phu xe ngựa, tiểu thương, đầu bếp, thợ thuyền và các viên chức chính quyền đều dừng chân tò mò nhìn theo người tù; vài kẻ lắc đầu nghĩ thagwn: "Thế đấy, thói hư tật xấu, lối sống khác người thì sẽ nhận lấy kết cục này." Lũ trẻ dừng bước, nhìn kẻ phạm tội bằng ánh mắt sợ hãi; nhưng ý nghĩ rằng những người lính đang ngăn chặn không để ả gây thêm tai họa đã làm dịu đi nỗi sợ trong lòng chúng. Một bác nông dân vừa bán than xong và ghé vào thị trấn uống nước chè liền bước tới, làm dấu thánh rồi dúi cho cô ta một đồng kopeck. Nữ tù nhân đỏ bừng mặt, lẩm bẩm điều gì đó; cô nhận ra mình đang thu hút sự chú ý của tất cả mọi người, và điều đó khiến cô thấy vui. Bầu không khí tương đối trong lành cũng làm tâm trạng cô phấn chấn hơn, nhưng việc phải bước đi trên những hòn đá gập ghềnh bằng đôi giày tù xộc xệch — thứ đã lâu không phải đi lại — khiến đôi chân cô đau buốt. Đi ngang qua cửa hàng bán ngũ cốc, nơi có vài chú bồ câu đang thung thăng đi lại chẳng màng ai quấy rầy, người tù suýt giẫm phải một chú chim màu xanh xám; nó vội vỗ cánh bay vụt lên sạt qua tai cô, làn gió từ đôi cánh phả vào má. Cô mỉm cười, rồi thở dài thườn thượt khi sực nhớ đến hoàn cảnh hiện tại của mình.
