Nhưng, như để cố tình làm khó, vụ án cứ thế kéo dài dằng dặc. Sau khi từng nhân chứng được thẩm vấn riêng và vị chuyên gia được gọi lên cuối cùng, cùng với vô số câu hỏi vô bổ được công tố viên và các luật sư đặt ra với vẻ ta đây quan trọng quen thuộc, vị chủ tọa mời bồi thẩm đoàn xem xét các vật chứng. Chúng gồm một chiếc nhẫn kim cương cỡ lớn, rõ ràng từng được đeo ở ngón trỏ, và một ống nghiệm dùng để phân tích chất độc. Những thứ này đều có niêm phong và nhãn mác đính kèm.
Ngay lúc các bồi thẩm viên chuẩn bị xem xét những vật này, công tố viên đứng dậy yêu cầu trước khi làm việc đó, kết quả khám nghiệm tử thi của bác sĩ phải được đọc lên. Vị chủ tọa đang tìm cách thúc đẩy tiến độ nhanh nhất có thể để kịp sang thăm người bạn người Thụy Sĩ của mình — dù thừa biết việc đọc bản báo cáo này chẳng mang lại tác dụng gì ngoài việc gây mệt mỏi và làm chậm giờ ăn tối, và rằng công tố viên đòi đọc chỉ vì biết mình có quyền yêu cầu — đành không còn cách nào khác là chấp thuận.
Viên thư ký lôi bản báo cáo của bác sĩ ra và lại bắt đầu đọc bằng giọng điệu mệt mỏi, ngọng nghịu, không phân biệt nổi âm "r" và âm "l".
Kết quả khám nghiệm bên ngoài cho thấy rằng:
“1. Theropont Smelkoff cao sáu thước mười lăm phân.”
“Không tồi chút nào. Kích cỡ rất được đấy chứ,” viên thương gia tò mò thì thầm vào tai Nekhludoff.
“2. Trông khoảng 40 tuổi.
3. Cơ thể có vẻ sưng phồng.
4. Thị thể ngả màu xanh lục, nhiều chỗ xuất hiện các đốm sẫm màu.
5. Làn da nổi bọng nước đủ kích cỡ và có nơi đã bong ra từng mảng lớn.
6. Tóc màu hạt dẻ; tóc dày, dễ dàng tuột khỏi da đầu khi chạm vào.
7. Nhãn cầu lồi ra ngoài hốc mắt và giác mạc đã mờ đục.
8. Từ hai lỗ mũi, hai tai và miệng rỉ ra chất dịch huyết thanh; miệng há hờ.
9. Cổ gần như biến mất do khuôn mặt và lồng ngực sưng phồng lên.”
Và cứ thế, cứ thế.
Bốn trang giấy đặc kín 27 điều khoản miêu tả chi tiết mọi khía cạnh trong cuộc khám nghiệm bên ngoài cái xác to lớn, mập mạp, sưng phồng và đang trong quá trình phân hủy của tay thương gia từng một thời tung hoành ăn chơi trác táng trong thành phố. Nỗi ghê tởm mơ hồ mà Nekhludoff cảm nhận càng tăng lên gấp bội qua lời miêu tả về tử thi. Cuộc đời của Katusha, thứ chất dịch nhầy rỉ ra từ mũi tử thi, đôi mắt lồi khỏi hốc mắt, và cả cách đối xử của chính anh với cô — tất cả dường như thuộc cùng một dạng bản chất, và anh cảm thấy mình đang bị vây quanh, bị nhấn chìm hoàn toàn bởi những thứ cùng một ruột ấy.
Khi tiếng đọc bản báo cáo khám nghiệm ngoại quan vừa dứt, vị chủ tọa liền thở dài thườn thượt và giơ tay lên, thầm mong mọi chuyện đã chấm dứt; nhưng viên thư ký lập tức chuyển sang phần miêu tả khám nghiệm nội tạng. Đầu vị chủ tọa lại gục vào tay và ông nhắm nghiền mắt lại. Viên thương gia ngồi cạnh Nekhludoff suýt không thể chợp mắt nổi, chốc chốc thân hình lại ngả nghiêng sang hai bên. Các bị cáo và lực lượng cảnh vệ ngồi hoàn toàn lặng lẽ.
Kết quả khám nghiệm nội tạng cho thấy rằng:
“1. Da đầu dễ dàng tách rời khỏi xương hộp sọ, và không có hiện tượng máu đông.
2. Xương hộp sọ dày ở mức độ trung bình và vẫn còn nguyên vẹn.
3. Trên màng não xuất hiện hai đốm đổi màu dài khoảng bốn inch, bản thân màng não có màu trắng đục.” Và cứ thế tiếp diễn thêm 13 điều khoản nữa. Tiếp theo là tên tuổi, chữ ký của các trợ lý, cùng kết luận của bác sĩ cho thấy những biến đổi quan sát được ở dạ dày, và ở mức độ nhẹ hơn là ở ruột cùng thận qua buổi khám nghiệm tử thi được mô tả trong báo cáo chính thức, đã củng cố mạnh mẽ khả năng cái chết của Smelkoff do chất độc xâm nhập vào dạ dày hòa lẫn với rượu. Thật khó để xác định loại độc chất nào đã được đưa vào dựa trên tình trạng dạ dày; nhưng buộc phải phỏng đoán chất độc đã ngấm vào dạ dày cùng với rượu, bởi người ta tìm thấy một lượng lớn cồn bên trong dạ dày Smelkoff.
“Lão này uống ác liệt thật, không sai đi đâu được,” viên thương gia vừa bừng tỉnh lại thì thầm.
Việc đọc bản báo cáo này ngốn trọn một tiếng đồng hồ, nhưng vẫn chưa làm vị công tố viên thỏa mãn; bởi khi phần đọc kết thúc và vị chủ tọa quay sang ông ta nói rằng: “Tôi cho rằng việc đọc bản báo cáo khám nghiệm các cơ quan nội tạng là thừa thãi nhỉ?”, ông ta liền đáp lại bằng giọng lạnh lùng, thậm chí chẳng thèm nhìn vị chủ tọa: “Tôi vẫn yêu cầu đọc cho bằng hết.”
Ông ta hơi rướn người lên, thể hiện thái độ rằng mình có quyền đòi đọc bản báo cáo này và sẽ kiên quyết đòi cho bằng được, và nếu quyền lợi ấy không được đáp ứng thì đó sẽ là lý do để kháng án.
Vị hội thẩm có bộ râu quai nón rậm rạp, người đang mắc chứng viêm dạ dày và cảm thấy kiệt sức hoàn toàn, bèn quay sang chủ tọa:
“Đọc mấy thứ này làm gì cho mất thời gian? Chỉ tổ kéo dài thêm. Mấy vị quan mới nổi này chẳng quét sạch được gì; họ chỉ giỏi làm cho rườm rà lâu la thôi.”
Vị hội thẩm đeo kính vàng không nói gì, chỉ đăm đăm nhìn về phía trước với vẻ mặt tối sầm, chẳng còn hy vọng gì tốt đẹp từ người vợ lẫn cuộc đời nói chung. Công tố viên tiếp tục việc đọc báo cáo.
“Vào năm 188-, ngày 15 tháng 2, tôi, người ký tên dưới đây, theo ủy nhiệm của cục y tế, đã tiến hành bản giám định số 638,” viên thư ký lại cất tiếng với giọng quả quyết, nâng cao âm lượng như muốn xua tan cơn buồn ngủ đang bao trùm lấy tất cả những người có mặt, “với sự chứng kiến của phó thanh tra y tế, đối với các cơ quan nội tạng sau:
1. Phổi phải và tim (đựng trong một lọ thủy tinh 6 pa-vơ).
2. Dịch trong dạ dày (đựng trong một lọ thủy tinh 6 pa-vơ).
3. Bản thân dạ dày (đựng trong một lọ thủy tinh 6 pa-vơ).
4. Gan, lá lách và thận (đựng trong một lọ thủy tinh 9 pa-vơ).
5. Ruột (đựng trong một vại sành 9 pa-vơ).”
Lúc này vị chủ tọa thì thầm gì đó với một vị hội thẩm, rồi cúi người sang vị bên kia, và sau khi nhận được sự đồng thuận từ họ, ông liền tuyên bố: “Hội đồng xét xử thấy rằng việc đọc bản báo cáo này là thừa.” Viên thư ký liền ngưng đọc và gấp giấy lại, còn công tố viên hậm hực bắt đầu ghi chép thứ gì đó. “Mời các vị bồi thẩm viên tiến hành xem xét các vật chứng,” vị chủ tọa nói. Hội thẩm trưởng cùng vài người khác đứng dậy tiến về phía chiếc bàn, tay chân có chút lúng túng chẳng biết để vào đâu. Họ lần lượt ngắm nghía chiếc bình thủy tinh, ống nghiệm và chiếc nhẫn. Thậm chí viên thương gia còn ướm thử chiếc nhẫn vào tay mình.
“Chà! Ngón tay thế này cơ mà,” ông ta vừa nói vừa quay về chỗ ngồi; “to như quả dưa chuột,” ông nói thêm. Rõ ràng hình ảnh về gã thương gia khổng lồ mà ông ta tưởng tượng ra trong đầu đang khiến ông thấy buồn cười.
