Hoàng tử Vasíli đã giữ lời hứa với công nương Drubetskáya, người từng ngỏ lời với chàng về đứa con trai duy nhất là Borís vào buổi tối tại tiệc trà của Anna Pávlovna. Sự việc đã được tâu lên Hoàng đế, một ngoại lệ được châm chước, và Borís được chuyển sang trung đoàn Cận vệ Semënov với quân hàm thiếu úy. Tuy nhiên, bất chấp mọi nỗ lực và van xin của Anna Mikháylovna, cậu vẫn không được bổ nhiệm vào bộ tham mưu của Kutúzov. Ngay sau buổi tiếp khách của Anna Pávlovna, Anna Mikháylovna đã trở về Moscow và đi thẳng đến nhà những người họ hàng giàu có của mình là gia đình Rostóv – nơi bà vẫn thường trọ mỗi khi lên tỉnh, và cũng là nơi đứa con trai cưng Bóry từng được nuôi dưỡng từ thuở bé suốt nhiều năm, dẫu cậu vừa mới vào một trung đoàn bộ binh và nay lại được chuyển thẳng vào lực lượng Cận vệ với cấp bậc thiếu úy. Binh đoàn Cận vệ đã rời Petersburg từ ngày mười tháng Tám, và cậu con trai của bà, người ở lại Moscow để sắm sửa trang bị, sẽ hội quân với họ dọc đường hành quân đến Radzivílov.
Hôm nay là lễ thánh Natalia và cũng là ngày mừng kính bổn mạng của hai mẹ con nhà Rostóv – cả hai đều mang tên Nataly. Từ sáng sớm, những cỗ xe ngựa sáu con cứ tấp nập ra vào, chở khách đến tư dinh rộng lớn của Nữ bá tước Rostóva trên phố Povarskáya vốn rất nổi tiếng khắp Moscow. Bản thân nữ bá tước và cô con gái lớn xinh đẹp đang ở trong phòng khách để tiếp đón các vị khách đến chúc mừng; những vị khách này cứ nối tiếp nhau hết tốp này đến tốp khác.
Nữ bá tước là một phụ nữ chừng bốn mươi lăm tuổi, khuôn mặt gầy mang nét Á Đông rõ rệt, trông rõ là kiệt sức vì sinh nở – bà đã sinh tới mười hai đứa con. Sự mệt mỏi trong dáng đi lẫn giọng nói do sức khỏe suy kiệt lại mang đến cho bà một vẻ đài các đầy kính trọng. Công nương Anna Mikháylovna Drubetskáya, với tư cách là người trong nhà, cũng ngồi trong phòng khách để phụ giúp việc tiếp đón và chuyện trò với khách khứ. Bọn trẻ ở trong một căn phòng phía trong, vì chúng thấy không cần thiết phải tham gia vào việc tiếp khách. Bá tước thì đứng ra đón khách và tiễn họ về, không quên mời mọi người ở lại dùng bữa tối.
“Tôi rất, rất biết ơn ngài, mon cher,” hay “ma chère” – ông gọi tất cả mọi người không ngoại trừ một ai và giọng điệu chẳng hề thay đổi dù chỉ một chút, rằng “cục cưng của tôi,” bất kể họ có địa vị cao hay thấp hơn ông – “tôi xin cảm ơn vì phần mình và vì hai người thân yêu của chúng ta mà hôm nay chúng ta mừng lễ bổn mạng. Nhưng nhớ phải ở lại ăn tối đấy, kẻo tôi giận đấy, ma chère nhé! Thay mặt cho toàn thể gia đình, tôi tha thiết mời ngài đến, mon cher!” Những lời này được ông lặp đi lặp lại với tất cả mọi người không sót một ai, với cùng một biểu cảm trên khuôn mặt đầy đặn, vui vẻ, cạo râu nhẵn nhụi, cùng một cái siết tay chắc nịch và những cái cúi đầu nhanh thoăn thoắt được lặp lại nhiều lần. Ngay khi tiễn một vị khách xong, ông lại quay về với những người còn đang ngồi trong phòng khách, kéo ghế lại gần vị khách ấy, hiên ngang dang rộng hai chân và đặt hai tay lên đầu gối ra dáng một người biết tận hưởng cuộc sống và rành đời, ông đung đưa người một cách đường hoàng, đưa ra vài phỏng đoán về thời tiết, hoặc nhắc chuyện sức khỏe, lúc thì bằng tiếng Nga, lúc lại bằng thứ tiếng Pháp bập bẹ nhưng đầy tự tin; rồi đoạn, như một con người mệt mỏi nhưng vẫn kiên định làm tròn bổn phận, ông lại đứng dậy tiễn khách, vừa vuốt lại mái tóc thưa điểm bạc trên đỉnh đầu hói vừa khẩn khoản mời họ ở lại dùng bữa. Đôi khi trên đường từ tiền sảnh trở vào, ông đi qua khu nhà kính và phòng đựng thức ăn để ra đến phòng ăn lớn lát cẩm thạch – nơi các dãy bàn đang được bày biện sẵn cho tám mươi thực khách; ngắm nhìn đám đầy tớ đang khiêng đồ bạc và đồ sứ, dịch chuyển bàn ghế và trải khăn bàn bằng gấm damask, ông lại gọi Dmítri Vasílevich, một người có gốc gác tử tế và là quản gia lo toan mọi công việc của ông, và vừa hài lòng ngắm nhìn chiếc bàn dài quá khổ vừa cất lời: “Này Dmítri, anh nhớ kiểm tra xem mọi thứ đã đâu vào đấy chưa nhé? Tốt lắm! Quan trọng nhất là khâu dọn tiệc, phải thế chứ.” Và với một tiếng thở dài đầy mãn nguyện, ông lại quay trở về phòng khách.
“Bà Márya Lvóvna Karágina và tiểu thư!” viên quản gia lực lưỡng của nữ bá tước cất giọng trầm ồm thông báo khi bước vào phòng khách. Nữ bá tước ngẫm nghĩ một thoáng rồi thò tay lấy một nhúm thuốc từ chiếc hộp đựng bằng vàng có chạm khắc chân dung chồng mình.
“Ta thật sự kiệt sức vì mấy vị khách khấn này rồi. Thôi được, ta sẽ gặp vị này rồi dừng lại vậy. Bà ta cứ làm ra vẻ điệu đà thế nào ấy. Mời họ vào đi,” bà nói với viên quản gia bằng giọng điệu buồn bã, tựa như đang thốt lên rằng: “Được rồi, cứ kết liễu tôi luôn đi cho rồi.”
Một người phụ nữ cao lớn, mập mạp và mang vẻ mặt kiêu kỳ, cùng cô con gái mặt tròn đang mỉm cười bước vào phòng khách trong tiếng váy áo sột soạt.
“Ôi Nữ bá tước thân mến, lâu quá không gặp... Con bé dạo này phải nằm liệt giường, tội nghiệp nó chưa... tại vũ hội nhà Razumóvski... và Nữ bá tước Apráksina... Tôi mừng quá...” tiếng những giọng phụ nữ ríu rít vang lên, ngắt lời nhau và hòa quyện cùng tiếng váy áo sột soạt lẫn tiếng kéo ghế. Thế rồi, một trong những cuộc trò chuyện kiểu ấy bắt đầu, kéo dài mãi cho đến khi, ngay tại khoảng lặng đầu tiên, các vị khách đứng dậy với tiếng váy áo sột soạt và cất lời: “Tôi rất lấy làm vinh hạnh... Sức khỏe của thân mẫu... và Nữ bá tước Apráksina...”, để rồi lại sột soạt bước ra tiền sảnh, khoác áo choàng lên và ra về. Câu chuyện xoay quanh đề tài thời sự nóng hổi nhất trong ngày: căn bệnh của vị công tử giàu có và nổi tiếng một thời từ thời Nữ hoàng Catherine – Bá tước Bezúkhov, cùng đứa con trai hoang thai Pierre của ông, kẻ từng có những hành vi vô cùng lỗ mãng tại buổi tiếp khách của Anna Pávlovna.
“Tôi vô cùng thương cảm cho vị bá tước tội nghiệp ấy,” vị khách lên tiếng. “Sức khỏe ngài ấy đang rất tồi tệ, và giờ đây nỗi bực dọc về thằng con trai này thì đủ sức giết chết ngài ấy mất!”
“Chuyện gì thế ạ?” nữ bá tước hỏi cứ như thể bà chẳng hay biết gì về điều vị khách đang nhắc đến, dẫu cho bà đã nghe ngóng nguyên nhân nỗi phiền muộn của Bá tước Bezúkhov đến ngót nghét mười lăm lần rồi.
“Đấy là hậu quả của một nền giáo dục hiện đại đấy ạ!” vị khách thốt lên. “Nghe đâu khi ở nước ngoài, gã thanh niên này được nuông chiều muốn làm gì thì làm, còn ở Petersburg thì tôi nghe nói hắn gây ra bao chuyện tồi tệ đến mức bị cảnh sát tống cổ đi rồi.”
“Thật thế sao!” nữ bá tước đáp.
“Hắn ta toàn giao du với mấy kẻ xấu,” Anna Mikháylovna xen vào. “Con trai của Hoàng tử Vasíli, hắn, cùng một tên gọi là Dólokhov nào đó, nghe đâu đã quậy phá tận mây xanh! Và bọn chúng đã phải trả giá cho hành động đó. Dólokhov bị giáng xuống làm lính trơn còn con trai lão Bezúkhov thì bị tống cổ về Moscow. Cha của Anatole Kurágin đã tìm cách ém nhẹm được vụ lùm xùm của con trai mình, nhưng bản thân gã cũng bị lệnh tống khứ khỏi Petersburg.”
“Thế bọn chúng đã gây ra chuyện gì vậy?” nữ bá tước hỏi.
“Bọn chúng chẳng khác nào một lũ cướp ngày, nhất là thằng cha Dólokhov,” vị khách đáp. “Hắn là con trai của bà Márya Ivánovna Dólokhova, một người phụ nữ đoan trang biết nhường nào, thế mà, ngẫm lại xem! Cả ba tên đó vớ được một con gấu ở đâu không rõ, nhét nó vào cõi xe ngựa rồi kéo nhau đi thăm mấy nữ diễn viên! Cảnh sát xông vào can thiệp, và mấy gã thanh niên đó đã làm gì bác đoán xem? Bọn chúng trói giật cánh oi một tên cảnh sát áp lưng vào con gấu rồi ném con gấu xuống kênh Moyka. Thế là con gấu cứ thế bơi lòng vòng với tay cảnh sát trên lưng!”
“Trông cái dáng của viên cảnh sát lúc ấy chắc là tức cười lắm nhỉ, mình ơi!” bá tước cười phá lên, cười đến đứt cả hơi.
“Ôi, thật là khủng khiếp! Sao ngài lại có thể cười nổi chuyện đó cơ chứ, thưa Bá tước?”
Dẫu vậy, bản thân mấy bà mấy cô cũng chẳng thể nhịn được cười.
“Mãi họ mới cứu được tội nghiệp bác cảnh sát lên đấy,” vị khách kể tiếp. “Thế mà ngẫm xem, con trai của Cyril Vladímirovich Bezúkhov lại đi giải trí bằng một cách vô cùng khôn ngoan như thế đấy! Người ta cứ đồn hắn được giáo dục đàng hoàng và thông minh lắm cơ mà. Đây chính là tất cả những gì mà nền giáo dục ngoại kiều mang lại cho hắn đấy! Tôi hy vọng rằng ở cái đất Moscow này chẳng ai thèm tiếp đón hắn đâu, dẫu cho hắn có lắm tiền nhiều củ đi chăng nữa. Người ta ngỏ ý muốn giới thiệu hắn với tôi, nhưng tôi từ chối thẳng thừng: tôi còn phải nghĩ cho tương lai mấy đứa con gái của mình nữa chứ.”
“Sao bà lại bảo gã thanh niên này giàu có đến thế?” nữ bá tước hỏi, quay đi chỗ khác khỏi đám con gái – những tiểu thư đang lập tức ra vẻ không màng tới câu chuyện. “Mấy đứa con của ông ấy toàn là con hoang. Tôi nghĩ Pierre cũng là con hoang nốt.”
Vị khách xua xua tay.
“Tôi thầm nghĩ chắc lão ta phải có đến cả chục đứa con rơi con vãi ấy chứ.”
Công nương Anna Mikháylovna xen vào cuộc trò chuyện, rõ ràng là muốn thể hiện mối quan hệ rộng rãi cùng sự hiểu biết của mình về những chuyện thâm cung bí sử trong giới thượng lưu.
“Sự tình là thế này,” bà lên tiếng đầy vẻ thâm trầm, lại còn hạ thấp giọng xuống nửa phần thì thầm, “ai mà chẳng biết tiếng tăm của Bá tước Cyril cơ chứ... Lão đã quên bén mất mình có bao nhiêu đứa con rồi, nhưng riêng Pierre này lại là đứa con cưng của lão.”
“Chỉ mới một năm trước thôi mà ông cụ trông vẫn còn bảnh bao làm sao!” nữ bá tước nhận xét. “Tôi chưa từng thấy người đàn ông nào phong độ đến thế.”
“Giờ thì lão thay đổi nhiều lắm rồi,” Anna Mikháylovna nói. “Thôi thì, như tôi vừa mới thưa đấy, Hoàng tử Vasíli là người thừa kế tiếp theo thông qua người vợ, nhưng bá tước lại rất quý mến Pierre, lo toan việc học hành cho cậu ta và còn viết thư cho Hoàng đế về chuyện đó; thế nên nếu lão qua đời – mà lão đang ốm nặng đến mức có thểm ngỏm bất cứ lúc nào, và bác sĩ Lorrain đã từ Petersburg tới rồi đấy – thì chẳng ai biết chắc ai sẽ là người thừa kế khối tài sản kếch xù ấy, là Pierre hay Hoàng tử Vasíli. Bốn mươi vạn nông nô cùng hàng triệu rúp! Tôi rành chuyện này lắm vì chính Hoàng tử Vasíli đã kể cho tôi nghe cơ mà. Hơn nữa, Cyril Vladímirovich lại là anh em họ đời thứ hai của mẹ tôi. Lão cũng đồng thời là cha đỡ đầu của thằng Bóry nhà tôi đấy,” bà nói thêm, cứ như thể mình chẳng hề bận tâm chút nào đến chuyện đó.
“Hoàng tử Vasíli đã đặt chân đến Moscow vào ngày hôm qua. Tôi nghe nói ngài ấy đến vì có việc cần thanh tra,” vị khách nhận xét.
“Vâng, nhưng nói nhỏ với nhau câu này nhé,” công nương thầm thì, “đó chỉ là cái cớ thôi. Thực chất ngài ấy đến để thăm Bá tước Cyril Vladímirovich, sau khi nghe tin ngài ấy lâm trọng bệnh.”
“Nhưng bà có biết không, mình ơi, câu chuyện đó đúng là một trò hề tuyệt cú mèo,” bá tước xen vào; và khi thấy vị nữ khách lớn tuổi chẳng buồn đoái hoài, ông bèn quay sang đám thiếu nữ. “Ta cứ thử hình dung cái dáng vẻ tức cười của viên cảnh sát lúc ấy xem nào!”
Và vừa quơ quơ hai tay để nhại lại dáng điệu của viên cảnh sát, thân hình mập mạp của ông lại rung lên từng hồi với tiếng cười giòn giã, vang dội – tiếng cười của một kẻ luôn ăn ngon và đặc biệt là uống cũng cừ. “Thế nên mọi người nhớ đến ăn bữa tối với chúng tôi nhé!” ông hồ hởi cất lời.
