Quả thực là tôi đã cố phớt lờ hoặc giảm nhẹ các vấn đề tình dục nhiều nhất có thể. Giờ đây, tôi bị buộc phải ngẫm nghĩ lý do vì sao mình lại làm như vậy. Điều đó đưa tôi trở về những ngày tháng đam mê thuở trước, đánh thức những ký ức mà tôi đã chôn giấu suốt bao nhiêu năm trời. Tôi đã viết thư cho Mary rằng thực ra chẳng có lý do gì ngoài một nỗi sợ hợp lý, rằng trên thực tế tôi đã gạt bỏ chúng vì chúng vượt quá sự kiên nhẫn và khả năng tự chủ của bản thân, bởi tôi không thể suy nghĩ nhiều về chúng mà không mang theo sự vướng bận ích kỷ vào nỗi cay đắng của chính mình. Và khi né tránh chúng, tôi cũng chỉ đang làm điều mà phần lớn những người đàn ông bận rộn với thương trường và chính sự đều cảm thấy mình buộc phải làm. Họ rèn luyện bản thân để không suy nghĩ về những đúng sai trong đời sống tình dục, không cho phép sự dễ dãi ngay cả trong trí tưởng tượng riêng tư. Họ biết rằng việc đó chẳng khác nào mang ngọn đuốc vào kho thuốc súng. Họ cảm thấy mình không thể đặt niềm tin vào tâm trí vượt ra ngoài những kinh nghiệm, lề thói đã được thử thách và quy ước tự ngàn xưa, bởi họ thừa biết có bao nhiêu kẻ từng liều lĩnh dấn bước xa hơn đã bị che mờ bởi sương khói của những lời lẽ hoa mỹ, bị lạc lối trong những câu đố không tài nào giải nổi và chuốc lấy thảm họa đắm chìm. Nơi những vùng đất hoang vu nửa khám phá nửa mơ hồ ấy, ẩn chứa những khao khát buốt nhức như loài rắn độc và lòng thù hận tàn độc như địa ngục....

Rồi sau đó tôi tiếp tục — giờ đây tôi không còn nhớ rõ mạch lập luận chính xác mà mình đã áp dụng — để giục giã cô ấy rằng những câu đố không có lời giải của chúng ta chưa chắc đã là những câu đố không có lời giải đối với phần còn lại của thế giới, rằng bất kỳ người lính nào cũng chỉ chiến đấu một phần trận chiến, và việc tuyên bố rằng tôi vẫn tiếp tục sống và làm việc vì công cuộc kiến thiết xã hội trong khi những câu đố hóc búa cốt lõi của trật tự xã hội — theo cách chúng ảnh hưởng đến cô ấy — vẫn chưa được giải quyết, thì đó chưa phải là một sự kết án tuyệt đối dành cho tôi. Chẳng phải tôi đang chuẩn bị các công cụ cho nỗ lực giải quyết vĩ đại mà nhân loại cuối cùng phải thực hiện đó sao? Chẳng phải việc nạo vét và khơi sâu các dòng chảy tư duy này là điều tốt nhất mà chúng ta có thể hy vọng làm được vào lúc này hay sao, khi mà việc hạ thủy con tàu suy tưởng quá sớm chỉ chuốc lấy nguy cơ mắc cạn giữa những rặng đá ngầm và sự hỗn loạn tuyệt vọng? Thà chuẩn bị cho chuyến hải trình vào ngày mai còn hơn là ra khơi để rồi chịu cảnh hủy diệt ngay hôm nay.

Bất cứ điều gì tôi đưa vào phần bị lãng quên đó trong bức thứ của mình đều được diễn đạt kém ấn tượng hơn những lời thú nhận ban đầu, và dù sao đi nữa, chính những điểm đó mới là thứ bị Mary chộp lấy mà bỏ qua mọi vấn đề khác. "Anh thấy chưa," cô viết với vẻ hào hứng phơi phới, "có một con hổ trong khu vườn và anh thì nhất quyết không chịu bàn hay nghĩ về nó vì sợ bị kích động. Đó chính là điều tôi bất bình ở rất nhiều cuộc bàn luận lịch sử, chính trị và xã hội; sự vô ích tuyệt vọng của chúng chính vì những sự bỏ sót tuyệt vọng của chúng. Anh lên kế hoạch cho tương lai của thế giới, coi phụ nữ và trẻ em là điều hiển nhiên, với cái gọi là Tình dục Ích kỷ, một con quái vật đang lảng vảng đảo lộn mọi thứ anh làm...."

Nhưng tôi sẽ không chép lại bức thư cụ thể đó theo đúng thứ tự, cũng như những bức thư tiếp theo của cô ấy. Tổng cộng cô đã viết cho tôi hai mươi hai bức thư, và tôi cũng viết lại cho cô số thư tương đương hoặc hơn một chút — và một điều hầu như không thể tránh khỏi trong một cuộc tranh luận qua thư từ — có rất nhiều sự trùng lặp và nhắc lại. Những bức thư ấy kéo dài trong khoảng thời gian gần hai năm rưỡi. Hết lần này đến lần khác, cô kiên quyết nhấn mạnh sự phóng đại quái đản về tầm quan trọng của tình dục trong đời sống con người và sự cần thiết phải giảm bớt tầm quan trọng ấy, đồng thời đưa ra những gợi ý thử nghiệm táo bạo nhất để đạt được mục đích đó. Thế nhưng dần dà cô cũng nhận ra rằng có một sự biện minh cho một cuộc tấn công gián tiếp, rằng tình dục và địa vị của phụ nữ không phải là vấn đề cốt lõi trong hệ thống những câu đố hóc búa đang nằm chắn ngang con đường của nhân loại như một đội quân thù địch. Và cô cũng nhận ra rằng thông qua nghệ thuật, thông qua khoa học, văn học cùng toàn bộ khía cạnh tò mò và sáng tạo trong bản chất con người, chính là con đường để đánh tạt sườn những vị trí ấy, và vượt qua những điều tưởng chừng bất khả và không thể tưởng tượng nổi mang tính vĩnh cửu ấy. Dưới đây là một đoạn trích — thấm đẫm tinh thần tư duy của cô. Ba phần tư những bức thư đầu của cô chỉ là những biến tấu xoay quanh chủ đề này....

"Cái mà anh gọi là 'trật tự xã hội,' hỡi Stephen, mọi sự sắp đặt dường như đều được xây dựng dựa trên sự lệ thuộc vào giới tính thậm chí còn nhiều hơn cả việc chúng được xây dựng (như anh nói) dựa trên sự lệ thuộc lao động. Và đây là thời đại của sự giải phóng, anh nói đây là thời đại giải phóng cho những người lao động và họ thừa biết điều đó. Phụ nữ cũng vậy. Cũng ngần ấy thôi. 'Những hy vọng hoang đường' cơ đấy! Hy vọng của người lao động có xá gì so với hy vọng của phụ nữ! Không chỉ những người lao động mới đang cất lên tiếng nói rằng hãy để chúng ta được tự do, hãy xoay sở mọi thứ khác đi để đời sống của chúng ta được giải thoát khỏi gánh nặng lao động trường kỳ không thể chịu nổi này, mà những người phụ nữ cũng đang nói rằng hãy để chúng tôi được tự do. Họ cũng đang đòi hỏi được giải thoát khỏi sự chuyên môn hóa vô tận và không thể chịu nổi của họ với tư cách là phái nữ. Gã lang thang trên đường phố từ chối làm việc, kẻ lừa đảo và kẻ bóc lột xoay sở để không phải lao động, những công nhân đình công quăng bỏ công cụ lao động, không còn vì dăm ba đồng xu cắc bạc như anh nói mà bởi vì cách sinh kế của họ không còn chịu đựng nổi nữa, và cả chúng ta — những người phụ nữ không sinh con, không lao động hay giúp đỡ gì; tất cả chúng ta đều đang cùng chung một phong trào. Chúng ta là một phần của Cuộc Đình công Tổng bách tiến. Hàng trăm ngàn con người chúng ta chẳng làm gì cả. Guồng máy xã hội cũ kỹ của anh vẫn đang vận hành mà không có chúng ta và bất chấp cả chúng ta, nó cuốn chúng ta theo và chúng ta chỉ là những hạt cát trong vòng bi. Em không phải là một chiếc bánh răng, Stephen, em là hạt sạn. Những điều anh nói về những kẻ phản động và những kẻ áp bức muốn bóp nghẹt những lời than vãn của người lao động và đè bẹp các cuộc đấu tranh đòi tự do của họ, thì cũng hoàn toàn đúng y chang đối với những kẻ phản động và áp bức muốn bóp nghẹt cuộc thảo luận về địa vị của phụ nữ và đè bẹp những hy vọng giải phóng của cô ấy...."

Và đây là một trang viết thể hiện sự hoài nghi đặc trưng vốn dĩ gắn liền với cô chẳng kém gì những chuyển biến nhanh chóng trong ánh mắt. Nó mang lại đúng cái nét bi quan làm dịu bớt lòng quả cảm ưa mạo hiểm của cô, thứ cuối cùng đã tô điểm thêm cho bi kịch cái chết của cô....

"Anh đã bao giờ nghĩ chưa, Stephen, rằng có lẽ những con người (theo phái áp bức) này lại đúng đắn hơn anh — rằng nếu người lao động được tự do thì họ sẽ chẳng chịu làm việc, và nếu phụ nữ được tự do thì cô ta sẽ chẳng chịu thu giấu đi thiên tính của mình và thôi quấy rỡ mọi thứ? Giả sử bản tính phụ nữ là ác đi, giả sử cô ta sẽ buôn bán trên chính khả năng khơi gợi trí tưởng tượng của đàn ông. Rất nhiều trong số những người phụ nữ mới này vừa ăn cướp vừa la làng, phỉnh phờ một gã đàn ông ngây thơ tội nghiệp nào đó đến mức táng gia bại sản rồi sau đó cầu cứu cha, anh, chồng, bạn bè, lòng hiệp sĩ cùng đủ thứ trên đời, để rồi vơ vét lợi ích từ cả hai phía của một giới tính. Giả sử chúng ta cứ tiếp tục cư xử như thế. Sau khi chúng ta đã giành được tất cả các quyền giải phóng. Giả sử rằng sự giải phóng của những người bình dân đơn thuần có nghĩa là ăn không ngồi rồi, vô kỷ luật, chẳng có việc gì được làm, là chấm dứt lao động và bắt đầu cho sự trống rỗng chẳng có gì thay thế, và rằng sự giải phóng của phụ nữ chỉ có nghĩa là sự tinh vi hóa của những trò phá phách. Giả sử là như thế đi. Giả sử anh chỉ đang hất tung toàn bộ đống tro tàn trong lò sưởi ra giữa gian phòng. Thế thì toàn bộ sự giải phóng này chỉ là một sự suy đồi, đúng như những kẻ có tư tưởng bảo thủ hằng nói — nó vẫn cứ là sự suy đồi dẫu cho chúng ta có khao khát nó đi chăng nữa — và điều duy nhất để chặn đứng nó lại chính là ngăn chặn nó, là siết chặt kỷ luật và sự áp bức hơn nữa rồi nói với phụ nữ và những người bình dân rằng: 'Trở về với Những Đức tính Nghiêm khắc hơn! Trở về với Nô lệ!' Ước gì trong suy nghĩ của em không có những vệt tư tưởng phản động này, nhưng mà có đấy, và sự tình là thế đấy...."

Và rồi vào khoảng năm thứ hai, những bức thư của cô bắt đầu thoát khỏi sự bận tâm ám ảnh về địa vị của một người phụ nữ để vươn tới những khía cạnh mới của cuộc sống, những khía cạnh tổng quát hơn của cuộc đời. Điều đó mang lại cảm giác không phải là cô đã vắt kiệt đề tài đó, mà là như thể, vì tuyệt vọng trước một giải pháp trực tiếp, cô đã có ý thức chuyển hướng sang sự khuây khỏa của những cân nhắc khác. Cô thôi không còn chất vấn về cuộc đời mình nữa, và coi điều đó là hiển nhiên, cô viết phóng khoáng hơn về những điều ít hữu hình hơn. Cô nhớ lại mình từng nói rằng cuộc sống, nếu chẳng qua cũng chỉ là những hiện thực trước mắt, thì chẳng khác nào "vớ vẩn hoàn toàn." Cô quay lại điều đó. "Người ta hay thốt ra những lời như thế," cô viết, "và chẳng có lấy một khoảnh khắc nào người ta lại tin điều đó. Em cằn nhằn về cuộc đời mình, em dường như lúc nào cũng yếu ớt và vô ích đấu tranh với cuộc đời mình, thế nhưng em lại yêu nó. Em chẳng đời nào tự nguyện muốn chết — vì bất cứ lý do gì. Em thà làm một mụ già bán diêm nghèo khổ trên đường phố vào một đêm giá lạnh còn hơn là chết. Chẳng có chút vô lý nào lại có thể níu giữ em chặt chẽ hay làm em hứng thú đến thế. Em đoán thực ra mình đang tràn ngập chính thứ niềm tin vô hình mà anh vẫn đang dồn lòng tin tưởng. Chỉ là với em nó không những vô hình mà còn mơ hồ.... Em nếm thử tôn giáo. Em bị thu hút mãnh liệt. Em đứng ở ngưỡng cửa. Chỉ là khi họ bước ra để thuyết phục em bước vào thì em lại giống như một đứa trẻ nhút nhát và bỏ đi. Những ngôi đền quyến rũ em và cả tiếng âm nhạc nữa, chứ không phải con người. Em cảm thấy mình muốn hòa nhập và họ bảo 'hãy gia nhập với chúng tôi đi.' Họ trông — giống như những kẻ gác đền. Những thứ nhỏ nhoi làm sao! Những gã đàn ông tranh cãi vụn vặt và đáng sợ làm sao! Họ không để anh bước vào, họ muốn anh phải thừa nhận rằng họ đúng. Dường như ngày nay tất cả những con người thực sự tôn giáo thì đều đứng ở bên ngoài, còn toàn bộ những kẻ giả trắc, lừa bịp, vô thần, kiêu ngạo và nông cạn thì lại ở bên trong....

Nhưng những điều tươi đẹp mà tôn giáo ban tặng mới thật tuyệt làm sao! Vẻ đẹp ấy! Anh có biết Nhà thờ Saint Paul không, Stephen? Dạo gần đây em đã đến đó hết lần này đến lần khác. Đó là không gian nội thất tuyệt diệu nhất trên toàn thế giới, vô cùng vĩ đại, trầm mặc uy nghiêm, cân đối hoàn hảo — và ngập tràn trong âm nhạc tuyệt vời, đong đầy âm nhạc tựa như dòng nước trong vắt tràn đầy trong một chiếc bát pha lê. Hôm nọ em đến đó, bước lên một gác lửng nhỏ nằm tít trên cao dưới mái vòm để lắng nghe bản nhạc thương khó của Bach, bài St. Matthew Passion. Người ta treo lơ lửng trên cao và cách xa đám đông nhỏ bé phía dưới, những ca sĩ áo trắng, những nhạc công áo trắng, hết hàng này đến hàng khác, cây đại phong cầm vĩ đại, những dãy ghế dài của giáo đoàn trải dài dằng dặc, khuất dần về phía này, phía nọ, chìm vào làn sương mờ của gian giữa và các gian ngang, và từ trong tất cả những điều đó tuôn trào âm thanh cùng tiếng hát, nó dâng trào qua anh tựa như một dòng sông, một dòng sông đang cuồn cuộn đổ về một đại dương bao la nào đó, một đại dương vô định. Cả không gian chìm đắm trong âm nhạc và tiếng hát.... Em níu lấy những thanh lan can, Stephen, và bật khóc — em buộc phải khóc — và em cứ ngẩn ngơ tự hỏi mãi....

Lúc ấy người ta cầu nguyện tự nhiên như thể uống nước khi khát và có sẵn ngước mát trong tay. Em chẳng biết mình đang cầu nguyện với ai, nhưng em cầu nguyện; — dĩ nhiên là em cầu nguyện. Dạo gần đây, Stephen, em đã đọc các sách sùng kính và cố gắng bắt lấy khúc nhạc ấy một lần nữa. Em chưa bao giờ bắt lại được — một cách trọn vẹn cả. Chưa bao giờ. Nhưng thỉnh thoảng em đặt cuốn sách xuống và có cảm giác như thể chỉ mới cách đây một khoảnh khắc mình vừa nghe thấy nó, rằng nếu em ngồi thật im lặng thì trong chốc lát nữa em sẽ lại được nghe thấy nó. Và em có thể cảm nhận nó ở đó, em biết nó ở đó, giống như tiếng kêu của loài dơi, có cao độ vượt quá tầm nghe của tai em. Em biết nó ở đó, giống như việc em vẫn sẽ biết có thơ ca ở đâu đó nếu có một gã đần rụng hết răng, vòm họng khuyết tật và chẳng biết chút từ ngữ thông thường nào cố đọc thơ Shelley cho em nghe vậy....

Ước gì em có thể cầu nguyện cùng anh, Stephen; ước gì em có thể quỳ xuống một nơi nào đó cùng với anh — con người mà em trân quý hơn tất cả — để cầu nguyện.