Cuối cùng, tôi cũng trở về nước Anh khi đã tròn hai mươi sáu tuổi. Sau hiệp ước hòa bình Vereeniging, tôi làm việc dưới quyền Ủy ban Hồi hương – cơ quan chịu trách nhiệm phân phối tù binh trở về và đưa dân chúng về lại quê hương; phần lớn thời gian tôi bận rộn phân phát gia súc cùng ngũ cốc, rồi sau đó điều phối một dạng đội lưu động chuyên cày cấy do thiếu thốn ngựa và bò – một công việc chắc chắn vất vả chẳng kém gì chiến tranh, dẫu ít phần hồi hộp hơn. Công việc cụ thể là tái thiết lập vùng đất điêu tàn này bằng con người ấy đã thu hút tâm trí tôi, và ít nhất trong một khoảng thời gian, nó có vẻ thật thẳng thắn, dễ hiểu. Thật dễ chịu làm sao khi chấm dứt sự tàn phá!

Chưa ai viết được điều gì thực sự truyền tải được bản chất của quá trình hồi hương đó; cái công việc kỳ quặc là đưa những con người hoài nghi, thất học, chán nản ấy trở về mái nhà tan hoang của họ, đoàn tụ những ông bố da ngăm cùng những bà mẹ quê mùa, chứng kiến những cuộc hội ngộ ngượng ngùng đến nao lòng, làm hết sức có thể để tiếp thêm can đảm cho họ gầy dựng lại cuộc sống. Ký ức ùa về trong tôi là những đống hành lý ngổn ngang, bọc đồ, chăn màn, những chiếc hòm thô sơ, những cửa hàng mua vội chất đống, cửa ra vào đóng sẵn, khung cửa sổ chất đầy chờ xe kéo, những bóng người lững thững, bơ phờ ngồi ăn, tiếng quác thét đinh tai nhức óc của lũ vẹt, đôi khi là tiếng trẻ con khóc ré lên. Tiến trình hồi hương diễn ra giữa tiếng vẹt kêu inh ỏi đệm theo, và chẳng bao giờ tôi nghe tiếng vẹt kêu mà trong tâm trí lại không thoáng hiện lên hình ảnh Nam Phi. Tôi tin rằng tất cả tù binh trở về đều mang theo vẹt – tầm hai, ba con. Tôi phải phân bổ những con người này ra một vùng đất vẫn còn trơ trụi cỏ, với những cỗ xe kéo bởi đám bò, la và ngựa tàn tạ vì chiến tranh cứ chết dần chết mòn trong tay tôi. Kết thúc của mỗi trường hợp cá nhân là một cái bắt tay, rồi tôi lại ì ạch bước tiếp, để lại đằng sau những đứa trẻ mà mình vừa đưa đến đang chơi đùa với những chiếc vỏ hộp khẩu phần cũ hoặc tìm kiếm vỏ đạn, trong khi người lớn thẫn thờ nhìn đống công việc đang chờ họ làm trước mắt.

Có gì đó thật nguyên sơ trong toàn bộ công cuộc tái phân bổ ấy. Đôi khi tôi cảm thấy mình như một đứa trẻ đang chơi trong phòng trẻ, bày biện những viên gạch và lính đồ chơi trên sàn nhà. Quá trình ấy cũng mang một vẻ vĩ đại nào đó, một phẩm chất của sự chuộc tội. Và những con người tôi đang đưa về, ít nhất là những người đàn ông, phần lớn đều vô cùng đáng mến và tuyệt vời, rất đỗi giản dị và giàu cảm xúc; có lần, khi tôi buộc phải bảo một người đàn ông râu rậm lực lưỡng vứt bớt khoảng nửa tá vỏ ốc xà cừ lớn nhiều góc cạnh màu sắc mà anh ta đã lôi theo từ tận Bermuda vì chiếc xe đã quá tải, anh ta đã bật khóc vì thất vọng. Tôi đành để anh ta mang theo, và cuối cùng, tôi nhìn thấy chúng được đặt đầy hân hoan và kính cẩn trong một phòng khách nhỏ, chắc chắn sẽ trở thành vật gia bảo truyền đời của một gia đình râu rậm. Khi chúng tôi bắt tay sau chén trà chia tay, anh ta nhìn chúng với ánh mắt pha lẫn giữa lòng biết ơn và sự hân hoan đắc thắng.

Phải, đó là một công việc vĩ đại, đặc biệt đối với một kẻ trẻ tuổi đang chín chắn như tôi lúc bấy giờ. Ký ức về những chuyến cưỡi ngựa và đi bộ đường dài trên vùng thảo nguyên vô tận ấy lại hiện về trong tôi, cô độc dẫu cho xung quanh có những cỗ xe kẽo kẹt, nặng nề, những người vận tải và những người Kaffir đi theo sau. Nam Phi không chỉ là một đất nước có không gian mênh mông mà còn mang một sự khoáng đạt vô bờ bến. Mọi thứ đều cách xa nhau; ngay cả từng ngọn cỏ cũng cách xa nhau. Có lúc người ta băng qua những vùng đất đá hoang vu rộng lớn, có lúc lại bắt gặp những dải cỏ cao xanh vàng ngút ngàn cao ngang bánh xe, đôi khi một mảng xanh nhỏ bé của chốn canh tác đang hồi sinh hiện lên gần hơn trong chốc lát, đôi khi cuộc hành trình ì ạch, gian khó qua một dòng thác lũ lại làm gián đoạn bước tiến chậm chạp của chúng tôi. Và liên tục, người ta nhìn thấy những hàng rào thép gai rách bươm, xoắn xuýt kéo dài mãi đến tận chân trời, để rồi đây đó lại bắt gặp những chốn giống như quần đảo giữa đại dương khô cằn này, đó là những bộ xương gia súc, hay những nơi quân lính từng đóng quân với vỏ hộp khẩu phần vương vãi lấp lánh như kim cương dưới ánh nắng. Thỉnh thoảng tôi lại trò chuyện với một tù binh nào đó vừa trở về, hoặc một nhóm lính Anh giải ngũ nay đã quay lại làm thợ mộc hay thợ xây và kiếm được một bảng một ngày nhờ công việc tái thiết; lúc nào cũng vậy, ai nấy đều sẵn sàng bàn luận rôm rả về tình hình. Thế nhưng, phần lớn thời gian tôi vẫn chỉ có một mình, suy ngẫm về trận cuồng phong chiến tranh nay đã lùi vào dĩ vãng cùng công tác hàn gắn kỳ diệu không kém đang nối tiếp theo sau.

Tôi đâm ra vô cùng hứng thú với toàn bộ công việc lớn lao này, và ban đầu từng nghĩ đến chuyện ở lại châu Phi lâu dài. Công tác hồi hương chẳng mấy chốc đã hoàn tất. Tôi đã giành được thiện cảm của Milner, và ông rất muốn tôi tiếp tục làm việc liên quan đến vấn đề lao động – thứ giờ đây ngày càng nổi cộm hơn sau công cuộc tái định cư nông nghiệp. Thế nhưng, khi đối mặt với điều đó, tôi nhận ra mình đang vướng vào một mớ bòng bong ít đơn giản hơn nhiều so với việc đưa dân cư nông nghiệp trở lại mảnh đất của họ.