Quay đi, quay đi, hỡi bánh xe của ta! Hãy quay tròn mãi
Không một phút dừng, không một tiếng động:
Thế giới xoay vần cứ thế trôi đi!
Đất sét này, nhồi kỹ với cát và marl,
Chuyển động theo nhịp bàn tay ta;
Kẻ theo sau, người dẫn đầu ắt phải có,
Dù tất cả đều làm từ đất sét mà thôi!
Chàng Thợ gốm cứ thế cất tiếng hát bên công việc của mình dưới tán cây táo gai đang nở hoa, trong khi trên nét mặt chàng, tựa như một chiếc mặt nạ, những vạt nắng đan xen bóng lá chuyển động theo nhịp cành lá phía trên lay động, khoác lên người chàng một vẻ bề ngoài tựa như một hình thê được dệt trong bức thảm thêu, bởi chàng được trang hoàng lộng lẫy biết bao trong bộ y trang tuyệt diệu gồm thứ vải lụa sẫm màu lấm chấm ánh lửa. Chàng hiện ra như một bậc ảo thuật gia, một kẻ làm phép chẳng cần sách hay râu; và trong lúc chàng thực hiện nghệ thuật huyền diệu ấy — đối với tôi thì đó quả là phép màu — tôi đứng lặng lẽ một mình, ngạc nhiên hết lớp này đến lớp khác khi chứng kiến khối đất sét vô hình vô dạng, chẳng chút sinh hơi ấy vươn lên đón lấy bàn tay của bậc thầy, lúc thì co lại lúc thì phồng ra, tuân rạp theo cả những cái chạm nhẹ nhất; trong khi suốt buổi, với tâm trạng đăm chiêu, chàng vẫn cất tiếng hát khúc tiểu khúc của mình, và đôi khi huýt lên một giai điệu giữa các vần thơ, tựa như một khúc đệm du dương.
Quay đi, quay đi, hỡi bánh xe của ta! Vạn vật rồi sẽ đổi thay
Thành một điều gì mới lạ, một điều gì bỡ ngỡ;
Chẳng có gì tồn tại có thể dừng lại hay ở yên;
Trăng rồi sẽ khuyết, trăng rồi sẽ tròn,
Sương mù và mây trời sẽ biến thành mưa,
Mưa rồi lại thành mây sương lần nữa,
Ngày mai rồi sẽ thành hôm nay.
Chàng Thợ gốm vẫn cứ hát ca như thế, và bằng một hành động vô thức của ý chí, giai điệu cùng những ca từ ấy cứ quyện hòa vào dòng suy nghĩ của tôi tựa như những sợi chỉ màu được bắt lấy và dệt thành những chiếc tổ chim. Và cứ thế, đến những miền đất xa xôi tận phương trời, vượt qua khoảng không bao la của đại dương, bậc phù thủy mặc áo choàng sặc sỡ này đã chở tôi đi trên đôi cánh của khúc ca, lướt qua những bờ biển miền Bắc nước Pháp với tốc độ không phút nghỉ ngơi. Kia là xứ sở nào mà trông như sự pha trộn giữa đất liền và biển cả? Xứ sở của những cống dẫn nước, đê điều và cồn cát này? Mạng lưới sông ngòi giăng mắc dệt ô vuông cả phong cảnh thế này? Mê cung tận cùng của những khu vườn, nơi qua những cánh cổng đan bằng phên lứa, những đóa cẩm chướng và tulip bị giam cầm đang ngước nhìn; nơi trong những buổi chiều hè dài dằng dặc, ánh nắng được làm dịu đi qua làn sương mù, tuôn chảy xuống như thể qua một tấm màn che; nơi trên khắp những cánh đồng và bãi cỏ xanh tươi, những con tàu được tô vẽ trôi bồng bềnh giữa lưng chừng trời, và trên tất cả, khắp mọi nơi, cánh buồm của những chiếc cối xay gió chìm xuống rồi vút bay lên như đôi cánh của loài hải âu trên bờ biển?
Xứ sở này là đâu? Thị trấn xinh xắn kia chính là Delft, với muôn vàn sản phẩm được bày ra; niềm tự hào, chốn thị tứ, chiếc vương miện và là trung tâm của nghề làm gốm. Kìa! Mọi ngôi nhà, mọi căn phòng đều bừng sáng với những ánh phản quang lấp lánh từ những chiếc đĩa chưng trên kệ bếp; những chiếc bình vại sủi bọt bia vùng Flanders, hoặc lấp lánh thứ rượu vang sông Rhine, và những chiếc bình hành hương chạm hoa diên vĩ, cùng những con tàu trên biển cả sóng gió, những chiếc vạc có nắp bằng thiếc, kỳ lạ với những chiếc mặt nạ hề và chàng lính ngự lâm! Mỗi chiếc ống khói mến khách đều mỉm cười chào đón từ những viên gạch men trang trí; những bức tường phòng khách, sàn nhà, cầu thang, hành lang, và cả những lối đi viền quanh vườn, đều rực rỡ những loài hoa bất tử, chẳng bao giờ héo rũ trong gió mưa hay tàn phai trên cành.
Quay đi, quay đi, hỡi bánh xe của ta! Mọi kiếp sống đều ngắn ngủi;
Thứ giờ là nụ chẳng mấy chốc sẽ thành lá,
Thứ giờ là lá chẳng mấy chốc sẽ tàn lụi;
Gió thổi hướng đông, gió thổi hướng tây;
Đôi mắt xanh trong tổ chim cổ đỏ
Chẳng mấy chốc sẽ có cánh, có mỏ, có ngực,
Rồi vỗ cánh bay đi mất.
Giờ đây, tôi lướt đi hướng nam giữa bầu trời, với khúc ca là sứ giả duy nhất, và nhìn ngắm khắp phong cảnh bao la dòng Charente xanh thẳm, nơi trên dòng nước, những ngọn tháp chuông và tháp nhọn của Saintes gợn sóng và chòng chành từ bờ này sang bờ khác, tựa như khi một trận động đất xé toạc những bức tường, một thành phố đang sụp đổ chao đảo rồi rã rời rơi xuống.
Là ai ở chốn ngoại ô này, người Thợ gốm đang miệt mài làm việc với ngần ấy niềm hân hoan, trong ngôi nhà tồi tàn này, trong bộ y phục nghèo nàn này, với những nét mặt nam tính sạm nắng cháy, kẻ mà những bức tượng nhỏ cùng đồ gốm thô sơ chẳng kiếm đủ bánh ăn qua ngày? Kẻ điên rồ này, theo lời người đời, kẻ đập vỡ cả bàn ghế của mình để nuôi ngọn lửa lò nung, chẳng màng ai chịu đói nếu chúng được no, chẳng màng ai sống nếu họ phải chết? Nhà giả kim với đôi má hóp sâu cùng ánh mắt trũng sâu, dò xét, kẻ đang tìm kiếm, qua sự kết hợp của đất và quặng cùng uy lực của ngọn lửa, để tìm ra một lớp men mới nào đó cứng cáp và rực rỡ, giấc mơ, niềm đam mê và niềm vui thích của đời hắn?
Ôi Palissy! Trong ngực ngươi đã thiêu đốt cơn sốt bất an tột độ; thuộc về ngươi là tầm nhìn của các nhà tiên quyết, thuộc về ngươi là nỗi hân hoan cùng sự cuồng si thần thánh của những tâm trí cao cả, chẳng bao giờ nao núng hay lụi tàn, mà chỉ biết nhọc nhằn, chịu đựng và chờ đợi cho đến khi tìm thấy tất cả những gì nó tiên liệu, hoặc tự tay tạo ra những gì nó không thể tìm thấy!
Quay đi, quay đi, hỡi bánh xe của ta! Chiếc bình đất nứt này
Chỉ một cái chạm tay có thể thành, một cái chạm tay có thể hỏng;
Và liệu nó có thưa với Thợ gốm rằng,
Ngươi tạo ra cái chi? Ngươi chẳng có bàn tay nào sao?
Tựa như những kẻ tưởng rằng mình có thể thấu hiểu
Một thế giới do chính Đấng Tạo Hóa quy hoạch nên,
Đấng vốn dĩ khôn ngoan hơn bọn họ.
Vẫn được dẫn dắt bởi khúc ca mộng mị, như đang chìm trong cơn mê sảng, tôi bồng bềnh trôi qua dãy Pyrenees, qua những cánh đồng và điền trang của Tây Ban Nha, qua hòn đảo Mallorca rực rỡ, nơi mang cái tên dịu dàng của mình dâng hiến cho nghệ thuật — một đốm nhỏ, một dấu chấm trên bản đồ, với những thị trấn nhỏ nhắn lợp ngói đỏ, rực hồng ánh sáng từ những lò nung bập bùng trong đêm, và được đội vương miện bởi những vòng khói vào ban ngày. Rồi hướng về phía đông, được gió đưa trong chuyến bay trên chiếc áo choàng ma thuật của nhà ảo thuật, tôi lướt qua biển Tyrrhene để đến với đất nước Italy, và bay qua dãy Apennines lộng gió, được khoác chiếc áo choàng và ngập tràn tiếng nhạc của rừng thông.
Những cung điện, những sảnh đường vương giả, những cánh cửa nhà và những bức tường của nhà thờ cùng tháp chuông, tu viện và lâu đài, đường phố và chợ búa, đều được kết hoa và rực rỡ sắc màu nở rộ từ những cánh đồng nghệ thuật. Nơi đây, các xưởng gốm của Gubbio bừng sáng rực rỡ với những sắc màu óng ánh cầu vồng, sắc trắng lóa mắt của tuyết, sắc xanh coban của bầu trời mùa hè; và bình hoa, khiên huyệt, tách chén với độ hoàn mỹ tuyệt đỉnh đã sánh ngang với Faenza, Florence, Pesaro.
Từ cổng thành Urbino bước ra một thiếu niên mang cái tên thiên thần — Raphael, với vóc dáng và khuôn mặt tựa như thiên thần, và mang chất thần thánh trong nghệ thuật phối màu cùng tạo hình. Từ chàng, Francesco Xanto đã lĩnh hội được chút nét duyên dáng siêu phàm ấy, rồi nhào nắn vào những vật phẩm bằng đất sét những gợi ý từ tư tưởng của bậc thầy. Không kém phần lừng lẫy là Maestro Giorgio với xà cừ và những đường nét vàng óng của họa tiết hoa lá cách điệu, đan xen những loài chim, trái cây, hoa cỏ và lá cấy quanh một phong cảnh nhuộm nâu, với sắc ô-liu trên những mỏm đá và thị trấn. Hãy ngắm chiếc tách này, nơi trong lòng chén, trên nền xanh thẳm nhất được rải những ngôi sao ánh vàng, muôn sắc ngàn màu hòa quyện vào nhau thành một tổng thể hài hòa! Với đôi mắt xanh to tròn và ánh nhìn kiên định, mái tóc vàng búi trong lưới và tết sam, vòng cổ và hoa tai đều lấp lánh ánh vàng phủ trên lớp men, đó là chân dung một người phụ nữ; trên dải băng ghi dòng chữ: Cana, The Beautiful! Một cái tên đã chìm vào quên lãng nếu không có chút danh tiếng vắn vỏi mà kỷ vật này có thể ban tặng — một món quà mà một người tình từ thuở nào đã trao trọn trái tim cùng giai nhân này.
Một tước hiệu vinh quang cao quý hơn thuộc về ngươi, ôi thị trấn Tuscan đáng mến, tọa lạc bên dòng sông Arno; bởi Lucca della Robbia nơi ấy đã tạo nên những hình hài đẹp đẽ đến kỳ diệu, khiến chủ quyền của ngươi trở nên tối thượng. Những ca đoàn bằng đá với đôi môi không cất tiếng hát mà để ngắm nhìn ấy, vẫn đang cất tiếng ca ngợi Đấng Tạo Hóa của mình như từ tấm bình phong ngăn cách trong nhà thờ; không chỉ có họ, mà cả những hình hài đất sét mỏng manh hơn, đẹp đẽ chẳng kém gì họ, những vị thánh và thiên thần tô điểm cho những bức tường bệnh viện, kể lại câu chuyện về những nghĩa cử cao đẹp một cách sống động đến mức cảnh nghèo khó bỗng vơi đi vẻ bi thương, và cuộc sống trở nên giống như một ngày hội.
Nơi đây, trong ngôi nhà thờ cổ kỹ lâu đời, thứ đã trốn tránh ánh mắt tìm kiếm của du khách trong suốt thời gian dài, vị giám mục đã khuất đang nằm yên nghỉ trên ngôi mộ của mình; ngài ngủ vùi trong lòng đất, vừa như đang sống vừa như đã chết trong chập choạng bóng tối; những vòng hoa quả, hoa nở cùng tán lá đang trang hoàng nơi yên nghỉ của ngài; một nét u buồn trong đôi mắt vô hồn, một sắc tái trên gương mặt nhẫn nại, được làm cho trọn vẹn bởi sức nóng của lò nung; mọi dục vọng và ham muốn trần tục đều đã bị thiêu rụi bởi ngọn lửa luyện ngục; tựa như đang cất lời: "Năm tháng của chúng ta thật mau qua, và với kẻ mệt mỏi, cái chết thật ngọt ngào."
Nhưng kỳ diệu nhất trong tất cả những món đồ trang trí trên lăng mộ hay bức tường tô điểm cho những bờ biển Ausonia chính là những cổ vật mà mảnh đất trung kiên đã trả lại, được cất giấu gần một thị trấn Apulia nào đó, trong vườn nho hay trên đồng lúa — những chiếc bình, vạc và phù điêu, những kỷ vật của nỗi buồn đã lãng quên, hay những trang sử ghi lại chiến công hào hùng của các á thần và những vị tù trưởng vĩ đại: những hình nhân gần như đang chuyển động và cất lời, và dẫu vùi sâu giữa đất đen cùng cỏ dại, trong dáng điệu của mình vẫn minh chứng cho sự hiện diện của người Hy Lạp duyên dáng — Achilles trong bộ giáp phục, Heracles với con bò đảo Crete, và Aphrodite cùng đứa con trai, hay nàng Helen kiều diễm của thành Troy, vẫn đang sống mãi và vẫn đẹp vô song.
Quay đi, quay đi, hỡi bánh xe của ta! Ấy là quy luật tự nhiên
Đứa trẻ rồi sẽ lớn lên thành người trưởng thành,
Người trưởng thành rồi sẽ nhăn nheo, già nua và bạc tóc;
Thời trẻ trung, trái tim hân hoan và cất tiếng hát,
Mạch đập rộn ràng, đôi chân có cánh;
Khi tuổi già, dế mèn cất tiếng râm ran, mang theo
Mùa gặt của một ngày về mái nhà chung.
Và giờ đây, những cơn gió thổi về phương nam, làm mát lành hòn đảo Sicily nóng bỏng, đang cuốn tôi đi. Tôi nhìn thấy bên dưới dải dài sông Nile vùng Lybia, đang dâng nước và bồi đắp cho vùng đất khô cằn với chu kỳ ngập lụt và rút nước hàng năm, một thân cây cọ ngã đổ có các nhánh nằm dưới bầu trời Abyssinia, có rễ cắm sâu trong cát miến Điện, trên cả hai bờ sông, những cỗ xe nước khổng lồ được quấn đai gắn đầy bình đất và cỏ dại rỏ nước, cất lên những tiếng rên rỉ não nề, tựa như thể trong lớp áo choàng xám xịt, những bậc ẩn sĩ đã khuất của vùng Thebaid đang quỳ bên bờ sông lần chuỗi hạt, đấm ngực với những lời kêu cầu thiết tha cùng những giọt nước mắt và tiếng rên xiết sám hối.
Thành phố này, được bao quanh bởi tường thành và dày đặc những đền thờ cùng ngọn tháp rực lấp lánh, chính là Cairo, nơi giữa những khu chợ rộn ràng, người lữ khách mơ mộng lần đầu hít hà hương thơm của những cơn gió Ả Rập, và chiêm ngưỡng những chiếc bình đất khổng lồ trong huyền thoại, to lớn chẳng kém gì những chiếc bình mà nàng hầu Morgiana đã tìm thấy Bốn Mươi Tên Cướp đang ẩn náu trong cuộc phục kích lúc nửa đêm; và khi tận mắt chứng kiến, người ta dường như tin hơn một nửa những câu chuyện kỳ thú trải dài suốt ngàn lẻ một đêm, được kể bởi nàng Scheherezade xinh đẹp.
Kỳ lạ và tuyệt diệu hơn cả những điều đó là các vị thần Ai Cập: Ammon, và Emeth, cùng vị thần tối cao Osiris đang cầm trên tay bông sen; Isis đội vương miện che lụa mỏng; chim cò thần Ibis và nhân sư Sphinx; những chiếc vòng tay gắn hạt men xanh; bọ hung Scarabee khoác bộ giáp lục bảo hoặc tung đôi cánh tang tóc; những ngọn đèn có lẽ từng canh giữ giấc ngủ của Cleopatra — tất cả đều bị cướp phá từ những lăng mộ của các vị vua.
Quay đi, quay đi, hỡi bánh xe của ta! Nhân loại
Từ mọi ngôn ngữ, từ mọi xứ sở,
Da trắng, Coptic hay Mã Lai,
Tất cả những ai cư ngụ trên trái đất lớn lao này,
Dù địa vị hay giá trị ra sao,
Đều là bà con quyến thuộc và có cùng cội nguồn,
Và đều được làm từ cùng một thứ đất sét.
Vượt qua những cồn cát sa mạc, qua vịnh biển, qua sông Hằng và dãy Himalaya, tôi bay đi tựa loài chim, và vừa bay vừa cất tiếng hát đến những vương quốc hoa lệ của Trung Hoa, rồi chao liệng như loài chim trên đôi cánh cân bằng phía trên thị trấn Jingdezhen — một thị trấn đang bừng cháy, hay có vẻ là như vậy — với ba ngàn lò nung đang rực sáng không ngừng nghỉ, phủ lấp bầu trời bằng làn khói cuồn cuộn từng vòng, được tô điểm bởi ánh sáng đỏ rực của những tia lửa và ánh chớp bùng lên.
Như những chiếc lá rụng mùa thu, lấm chấm và nổi gân với đủ sắc màu, bị cuốn phăng dọc theo các đại lộ và nằm thành từng đống bên hàng rào cùng bức tường, từ khu rừng ống khói này, những chiếc lá sứ được cuốn đi tới mọi thị trường trên thế giới, bay lượn phấp phới — những chiếc lá vàng nhạt với những đốm vết sắc tím và đỏ thắm, hay sắc xanh lơ dịu dàng của bầu trời vừa được gột rửa bởi những cơn mưa tháng Tư nhẹ nhàng, rực rỡ với sắc men ngọc celadon.
Cũng chẳng kém phần quen thuộc là những món đồ gia dụng thô sơ hơn — họa tiết chiếc cầu liễu mà chúng ta từng biết thuở ấu thơ, với cây cầu màu xanh dẫn đến những lối đi vô định; người đàn ông cô độc đang ngước nhìn dòng sông trắng chảy qua những nhịp cầu, những hàng cây kỳ quái và phối cảnh hoang dã của khung cảnh; và đan xen giữa những điều ấy là những viên gạch men trong phòng trẻ từng lấp đầy trong ta sự ngạc nhiên và thích thú, hay ám ảnh ta trong những giấc mơ đêm.
Và kìa, ở phía Nam Kinh, hãy chiêm ngưỡng! Tháp Sứ, kỳ lạ và cổ kính, vươn lên bầu trời ngỡ ngàng với chín tầng ban công được trang hoàng, với những lan can đan bằng cành lá, và những mái ngói mà dưới hiên nhà treo những chiếc chuông sứ suốt ngày vang lên âm thanh du dương dịu ngọt; trong khi toàn bộ công trình bừng sáng với muôn vàn sắc thái hòa quyện thành một khối màu khổng lồ, tựa như một mê cung hoa được chiếu rọi bởi ánh mặt trời.
Quay đi, quay đi, hỡi bánh xe của ta! Điều gì khởi sự
Vào lúc bình minh thì đến lúc hoàng hôn phải hoàn thành,
Ngày mai sẽ là một ngày mới;
Ngày mai ngọn lửa lò nung nóng bỏng
Sẽ dò thấu trái tim và thử thách khung hình,
Và đóng dấu vinh quang hay nỗi hổ thẹn
Lên những chiếc bình làm bằng đất sét ấy.
Được đưa đẩy và cồng kềnh trong những vùng biển phương Đông, những hòn đảo của người Nhật Bản nằm trải dài bên dưới tôi; trên hồ và đồng bằng, cò, diệc và sếu bay lượn qua những tầng trời xanh thẳm, và trên sườn đồi, tôi có thể nhìn thấy những ngôi làng Imari, nơi những xưởng gốm đông đúc và rực lửa đang vươn những cột khói cuộn xoắn lên cao, những tu viện mây đang nằm trong cảnh đổ nát, với ánh nắng tuôn chảy qua từng khe hở và những nhịp vòm đứt quãng của bầu trời xanh.
Tất cả những loài hoa rực rỡ lấp đầy mặt đất, tiếng sóng vỗ rì rào trên đá hoặc cát, tuyết trên đỉnh núi Phú Sĩ, bầu trời đêm được gieo dày đặc những chòm sao sáng, những chiếc lá xào xạc, những rặng sậy thì thầm bên mỗi dòng suối và hồ nước, ánh bình minh vàng nghệ, ánh hoàng hôn đỏ rực — tất cả đều được khắc họa trên những chiếc bình đáng yêu này; một lần nữa chim sơn ca lại cất tiếng hót, một lần nữa cò, diệc và sếu lại bay lượn qua bầu trời xanh phía trên, bản sao chép và bản đối ứng của Tự nhiên được tái tạo trong Nghệ thuật.
Nghệ thuật là đứa con của Tự nhiên; đúng vậy, là đứa con cưng của Người, nơi chúng ta có thể tìm thấy những nét mặt của người mẹ, diện mạo và tư thế của Người, cùng toàn bộ vẻ đẹp uy nghi được tiết chế, làm dịu lại và dung hòa thành một nét duyên dáng cuốn hút hơn, được thấm đượm một cảm thức con người. Vậy nên, người nghệ sĩ vĩ đại nhất, dù là cầm bút vẽ hay ngòi bút viết, chính là kẻ noi theo Tự nhiên. Chưa từng có ai, dù là nghệ sĩ hay thợ thủ công, khi theo đuổi những huyễn tưởng của riêng mình, có thể chạm đến trái tim con người, hay làm hài lòng, hoặc thỏa mãn những nhu cầu cao cả của chúng ta bằng kẻ đặt những bước chân sẵn lòng của mình vào dấu chân của Tự nhiên, nhẹ nhàng và lẹ làng, và không sợ hãi bước theo nơi Người dẫn đường.
Tôi đã trầm ngâm như thế vào buổi sáng tháng Năm ấy, chìm đắm trong những ảo ảnh tựa như bậc Tiên tri, kẻ có đôi mắt chẳng nhìn những gì gần gũi, mà chỉ hướng về những chốn xa xôi, thì bỗng nhiên, vang lên từng hồi chuông ngân nga, tiếng chuông nhà thờ từ thị trấn gần đó vang lên thông báo giờ ngọ đáng mong chờ. Người thợ gốm nghe thấy, liền dừng bánh xe lại, ném chiếc tạp dề xuống thảm cỏ, huýt lên giai điệu nhỏ trầm ngâm của mình, không quá lớn tiếng cũng chẳng quá dài dòng, và kết thúc khúc ca bình dị của mình như thế này:
Dừng lại, dừng lại, hỡi bánh xe của ta! Quá sớm, quá sớm
Buổi trưa rồi sẽ thành buổi chiều,
Quá sớm để hôm nay hóa thành ngày hôm qua;
Chúng ta bỏ lại đằng sau trên con đường đi
Những mảnh gốm vỡ của quá khứ,
Và cuối cùng tất cả đều bị nghiền thành bụi,
Rồi giẫm nát thành đất sét!
