Trong khu rừng, vươn cao trên sườn bờ dốc và cách bờ biển lộng gió chẳng bao xa, có một cây sồi già. Nó vừa tròn ba trăm sáu mươi lăm tuổi, nhưng khoảng thời gian đằng đẵng ấy đối với cái cây cũng tựa như ngần ấy ngày đối với chúng ta; chúng ta thức vào ban ngày và ngủ khi đêm xuống, rồi trải qua những giấc mơ của mình. Với loài cây thì khác; nó buộc phải thức suốt ba mùa trong năm, và chẳng hề chợp mắt cho đến khi mùa đông tới. Mùa đông là khoảng thời gian nghỉ ngơi của nó; là đêm dài tiếp nối sau chuỗi ngày xuân, hạ, thu đằng đẵng. Trong biết bao mùa hè ấm áp, loài Phù du — những con côn trùng chỉ sống vỏn vẹn trong một ngày — thường bay lượn quanh cây sồi già, tận hưởng cuộc sống và cảm thấy vô cùng hạnh phúc; và nếu có khoảnh khắc nào đó, một sinh linh bé nhỏ đậu lên chiếc lá rộng và tươi non của nó, cái cây luôn cất lời: "Tội nghiệp sinh linh nhỏ bé! Toàn bộ cuộc đời ngươi chỉ vọn vẹn trong một ngày. Ngắn ngủi làm sao. Thật là u sầu biết mấy."

"U sầu ư? Ý ngài là sao chứ?" sinh linh bé nhỏ ấy luôn đáp lời. "Mọi thứ quanh tôi đây mới rực rỡ, ấm áp và đẹp đẽ làm sao, khiến lòng tôi ngập tràn hân hoan."

"Nhưng chỉ một ngày thôi, rồi tất cả sẽ chấm dứt."

"Chấm dứt!" con ruồi lặp lại; "chấm dứt nghĩa là gì? Các người cũng sẽ chấm dứt cả sao?"

"Không; ta rất có thể sẽ sống đến hàng ngàn ngày của các ngươi, và một ngày của ta kéo dài trọn cả các mùa; quả thực nó dài đến mức ngươi không bao giờ có thể tính xuể."

"Không ư? Thế thì tôi không hiểu ngài rồi. Ngài có thể có hàng ngàn ngày của tôi, nhưng tôi có hàng ngàn khoảnh khắc để vui đùa và hạnh phúc. Phải chăng mọi vẻ đẹp trên thế gian này đều lụi tàn khi ngài chết đi?"

"Không," cái cây đáp; "nó chắc chắn sẽ tồn tại lâu hơn rất nhiều — dài đến mức vô tận mà ta thậm chí không thể tưởng tượng nổi."

"Vậy thì," con ruồi nhỏ nói, "chúng ta có cùng một khoảng thời gian để sống; chỉ là cách chúng ta tính toán khác nhau mà thôi." Và sinh linh bé nhỏ nhảy múa, bồng bềnh giữa không trung, hân hoan với đôi cánh mỏng manh tựa lụa là và nhung mịn, hân hoan trong làn gió thoảng dịu êm đượm hương thơm của những cánh đồng cỏ ba lá và hoa hồng dại, hoa cơm cháy và kim ngân từ hàng rào khu vườn, cỏ xạ hương dại, hoa anh thảo cùng bạc hà; hương thơm từ tất cả những loài ấy quyện lại nồng nàn đến mức gần như làm cho con ruồi nhỏ ngây ngất. Ngày dài tươi đẹp ấy ngập tràn niềm vui và những nét hân hoan ngọt ngào, để rồi khi mặt trời ngả về tây, nó cảm thấy mỏi mệt vì tất cả niềm hạnh phúc và sự tận hưởng ấy. Đôi cánh không còn sức để nâng cơ thể nó lên nữa, và một cách nhẹ nhàng, chậm rãi, nó trượt xuống những ngọn cỏ mềm mại đang đung đưa, khẽ gật đầu chào theo cách duy nhất nó có thể, rồi chìm vào giấc ngủ bình yên và ngọt ngào. Con ruồi đã chết.

"Hỡi loài Phù du nhỏ bé đáng thương!" cây sồi cất lời; "một cuộc đời mới ngắn ngủi làm sao!" Và cứ thế, vào mỗi ngày hè, điệu nhảy ấy lại lặp lại, những câu hỏi quen thuộc được cất lên và những lời đáp tương tự được trao đi. Điều ấy cứ tiếp diễn qua nhiều thế hệ Phù du; tất cả bọn chúng đều cảm thấy vui tươi và hạnh phúc nhường ấy.

Cây sồi vẫn thức suốt buổi ban mai mùa xuân, giữa trưa mùa hè và buổi chiều mùa thu; khoảng thời gian nghỉ ngơi của nó, đêm của nó đang đến gần — mùa đông sắp tới. Những cơn gió bão đã cất tiếng hát: "Chúc ngủ ngon, chúc ngủ ngon." Chiếc lá này rơi xuống và chiếc lá kia rơi xuống. "Chúng ta sẽ ru ngươi và hát khúc ru hời. Hãy ngủ đi, hãy ngủ đi. Chúng ta sẽ hát ru ngươi vào giấc ngủ, sẽ lay ngươi chìm vào giấc ngủ, và điều đó thật tuyệt vời cho những cành cây già cỗi của ngươi; chúng thậm chí sẽ kêu răng rắc vì sung sướng. Ngủ ngon nhé, ngủ ngon nhé, đây là đêm thứ ba trăm sáu mươi lăm của ngươi. Nói cho đúng thì ngươi mới chỉ là một chú nhóc trên cõi đời này. Ngủ ngon nhé, những đám mây sẽ rắc tuyết lên người ngươi, đó sẽ là một chiếc chăn ấm áp che chở cho đôi chân ngươi. Chúc ngươi giấc ngủ ngọt ngào và những giấc mơ êm đềm." Và cứ thế, cây sồi đứng đó, trút sạch lá cành, được để mặc cho nghỉ ngơi suốt cả một mùa đông dài đằng đẵng, và mơ biết bao giấc mơ về những sự kiện từng xảy ra trong đời mình, tựa như những giấc mơ của con người. Cây đại thụ ấy thuở nào cũng từng bé nhỏ; quả thực, thuở nằm trong chiếc nôi của mình, nó chỉ là một hạt sồi. Theo cách tính của con người, giờ đây nó đang ở thế kỷ thứ tư của cuộc đời. Nó là cái cây lớn nhất và tuyệt vời nhất trong khu rừng. Tán lá của nó vươn cao hơn tất cả những loài cây khác, có thể nhìn thấy từ ngoài khơi xa, nhờ vậy nó đóng vai trò như một cột mốc định hướng cho các thủy thủ. Nó chẳng thể ngờ có biết bao đôi mắt đang ngóng chờ mình với tất cả niềm khát khao. Trên những cành cao nhất của nó, chim bồ câu rừng làm tổ, chim cúc cu cất lên tiếng hót quen thuộc vang vọng giữa những kẽ lá; và vào mùa thu, khi những chiếc lá trông như những tấm đồng thau được gò kỹ, những loài chim di cư thường đến nghỉ chân trên các cành cây trước khi tung cánh bay vượt biển. Nhưng giờ đây là mùa đông, cái cây đứng trơ trụi không một bóng lá, để ai nấy đều có thể nhìn thấy những cành cây cong queo, uốn lượn vươn ra từ thân chính. Quạ đen và quạ khoang lần lượt đến đậu trên đó, bàn tán về thời kỳ khốn khó đang bắt đầu, và về việc kiếm ăn trong mùa đông khó khăn nhường nào.

Đúng vào dịp Giáng sinh thiêng liêng, cái cây đã mơ một giấc mơ. Chắc hẳn trong thâm tâm, cái cây có một linh cảm rằng mùa lễ hội đã đến, và trong giấc mơ, nó tưởng như nghe thấy tiếng chuông vang lên từ tất cả các nhà thờ xung quanh, đồng thời cảm thấy đó là một ngày hè tươi đẹp, dịu ngọt và ấm áp. Tán cây hùng vĩ của nó được bao phủ bởi một vòm lá xanh tươi rợp bóng; những tia nắng mặt trời nô đùa giữa những tán lá và cành cây, không gian ngập tràn hương thơm của thảo mộc và hoa cỏ; những chú bướm rực rỡ rượt đuổi lẫn nhau; loài ruồi mùa hè nhảy múa quanh nó, tựa hồ như thế gian này được tạo ra chỉ để cho chúng tung tăng nhảy múa và vui đùa. Mọi chuyện xảy ra với cái cây trong từng năm tháng cuộc đời dường như hiện ra trước mắt nó, trôi qua như trong một đoàn rước lễ hội. Nó nhìn thấy những hiệp sĩ thời xưa và các quý bà đài các cưỡi trên những cỗ chiến mã oai phong đi qua khu rừng, với những chiếc mũ cắm lông vũ bay phấp phới và chim ưng đậu trên cổ tay. Tiếng tù và săn bắn vang lên, tiếng chó sủa râm ran. Nó nhìn thấy những chiến binh thù hận trong những bộ trang phục rực rỡ và bộ áo giáp lấp lánh, tay cầm giáo mác và kích, đang dựng lều rồi lại nhanh chóng nhổ lều. Những ngọn lửa canh gác lại bùng cháy, con người ca hát và ngủ dưới mái che hiếu khách của cái cây. Nó nhìn thấy những đôi tình nhân gặp nhau trong niềm hạnh phúc yên bình dưới ánh trăng ngay gần nó, khắc những chữ cái đầu trong tên của họ lên lớp vỏ màu xám xanh trên thân cây. Có lần, nhưng đã từ rất nhiều năm trước, những chiếc đàn ghi-ta và đàn gió Aeolus từng được những lữ khách vui tính treo lên cành của nó; giờ đây chúng dường như lại được treo ở đó, và nó có thể nghe thấy những âm thanh kỳ diệu của chúng. Chim bồ câu rừng gù lên như để giãi bày tâm tư của cái cây, và chim cúc cu cất tiếng gọi để cho nó biết nó còn phải sống qua bao nhiêu mùa hè nữa. Khi ấy, nó có cảm giác như một nguồn sống mới đang rần rần chạy qua từng thớ thịt của rễ, thân và lá, dâng cao tận những cành cao nhất. Cái cây cảm thấy mình đang vươn mình và lan tỏa ra, trong khi dòng nhựa sống ấm áp chạy dọc qua bộ rễ ẩn dưới lòng đất. Khi nó ngày càng vươn cao hơn với sức mạnh gia tăng, những cành cao nhất của nó trở nên rộng lớn và xum xuê hơn; và sự phát triển ấy song hành cùng niềm mãn nguyện của chính nó, khơi gợi lên một nỗi khao khát hân hoan muốn vươn cao hơn nữa, để chạm tới cả vầng thái dương ấm áp và rực rỡ. Những cành cao nhất của nó đã đâm thủng các đám mây, những tầng mây trôi lững lờ bên dưới như từng đàn chim di cư hay những chú thiên nga trắng lớn; mỗi chiếc lá dường như đều được ban cho thị lực, như thể chúng có đôi mắt để nhìn ngắm. Các giữa ban ngày bỗng trở nên rõ mồn một, to lớn và lấp lánh, hệt như những đôi mắt trong trẻo và dịu dàng. Chúng gợi nhớ về ánh nhìn quen thuộc trong đôi mắt của một đứa trẻ, hay trong đôi mắt của những người từng gặp nhau dưới bóng râm của cây sồi già. Đó là những khoảnh khắc tuyệt diệu và hạnh phúc đối với cây sồi già, đong đầy bình yên và hoan hỉ; thế nhưng, giữa muôn vàn hạnh phúc ấy, cái cây vẫn cảm thấy một nỗi khát khao da diết, mong mỏi rằng tất cả những cái cây, bụi rậm, thảo mộc và hoa cỏ khác ở bên dưới mình cũng có thể vươn lên cao hơn, như nó đã từng làm, để chiêm ngưỡng toàn bộ vẻ lộng lẫy này và trải nghiệm cùng một niềm hạnh phúc ấy. Cây sồi vĩ đại và uy nghi không thể hoàn toàn hạnh phúc giữa chốn hoan ca của mình, khi tất cả những sinh vật khác, dù lớn hay nhỏ, không được ở bên nó. Và cảm giác khát khao ấy rung động qua từng cành cây, qua từng chiếc lá, ấm áp và nhiệt thành hệt như những sợi tơ của một trái tim con người. Tán cây dao động qua lại và cúi rạp xuống như thể trong nỗi niềm khao khát thầm lặng, nó đang tìm kiếm thứ gì đó. Rồi hương thơm của cỏ xạ hương thoảng đến bên nó, tiếp nối bằng hương thơm ngào ngạt hơn của hoa kim ngân và hoa violet; và nó ngỡ như nghe thấy tiếng hót của chim cúc cu. Cuối cùng, niềm khao khát của nó cũng được thỏa mãn. Vươn xuyên qua những đám mây là những ngọn cây xanh tươi của khu rừng, và ngay bên dưới mình, cây sồi nhìn thấy chúng đang trỗi dậy, ngày một vươn cao hơn. Bụi cây và cỏ dại vút lên cao, thậm chí có những khóm tự nhổ rễ để vươn lên nhanh hơn nữa. Cây bạch dương là loài nhanh nhạy nhất. Tựa như một tia chớp, thân cây mảnh mai vút lên theo đường zic-zắc, những cành lá xòe rộng quanh nó như lớp lụa xanh và cờ phướn. Mọi sinh vật bản địa của chốn rừng sâu, thậm chí cả những khóm lau sậy nâu sẫm và mềm mại như lông vũ, đều lớn lên cùng vạn vật, trong khi bày chim bay lên cùng những khúc ca du dương. Trên một ngọn cỏ đang phấp phới trong gió như một dải lụa xanh dài, một chú châu chấu đang ngồi dùng chân làm sạch đôi cánh của mình. Bọ hung vo ve, loài ong râm ran ca hát, muôn loài chim cất tiếng hót, mỗi loài theo cách riêng của mình; bầu không khí ngập tràn âm thanh của ca khúc và niềm vui sướng.

"Nhưng bông hoa màu xanh nhỏ bé mọc bên bờ suối đâu rồi?" cây sồi hỏi, "cả bông hoa chuông tía, và hoa cúc nữa?" Bạn thấy đấy, cây sồi muốn tất cả bọn chúng đều được ở bên mình.

"Chúng tôi đây, chúng tôi ở đây," tiếng vọng vang lên qua lời nói và tiếng hát.

"Nhưng bông hoa kim ngân tuyệt đẹp của mùa hè năm ngoái, nó đâu rồi? Còn những bông hoa linh lan chuông năm ngoái đã phủ kín mặt đất bằng sắc hoa của chúng? Cả cây táo dại với những đóa hoa kiều diễm, và toàn bộ vẻ huy hoàng của khu rừng đã nở rộ qua từng năm tháng? Thậm chí cả những chồi non vừa nhú lên lúc này cũng có thể ở bên chúng ta tại đây."

"Chúng tôi ở đây, chúng tôi ở đây," tiếng vọng vang lên từ bầu trời cao hơn, như thể chúng đã bay đến đó tự bao giờ.

"Sao thế này, thật tuyệt diệu, quá tuyệt diệu để có thể tin là thật," cây sồi cất giọng vui sướng. "Ta có tất cả bọn chúng ở đây, cả lớn lẫn nhỏ; chẳng một ai bị bỏ quên. Liệu có thể tưởng tượng nổi một niềm hạnh phúc nhường này ư?" Điều đó dường như là bất khả thi.

"Ở trên thiên đàng cùng với Thượng Đế Vĩnh Cửu, người ta có thể tưởng tượng được, và điều đó hoàn toàn có thể xảy ra," câu trả lời vang vọng khắp không gian.

Và cái cây già, khi nó vẫn tiếp tục vươn lên cao hơn và xa hơn nữa, cảm thấy bộ rễ của mình đang dần tách khỏi mặt đất.

"Thế này là phải, thế này là tuyệt nhất," cái cây nói, "chẳng còn xiềng xích nào giữ chân ta nữa. Ta có thể bay lên tận điểm cao nhất chìm trong ánh sáng và vinh quang. Và tất cả những gì ta yêu thương đều ở bên ta, cả nhỏ lẫn lớn. Tất cả — tất cả đều ở đây."

Đó chính là giấc mơ của cây sồi già: và trong lúc nó đang mơ, một cơn bão dữ dội ập đến càn quét qua đất liền và biển cả, đúng vào dịp lễ Giáng sinh thiêng liêng. Biển cả cuồn cuộn những con sóng lớn đổ dồn vào bờ. Người ta nghe thấy tiếng rôm rốp và răng rắc phát ra từ cái cây. Bộ rễ bị bứt tung khỏi mặt đất đúng vào khoảnh khắc mà trong giấc mơ, nó tưởng tượng ra cảnh mình đang được giải thoát khỏi mặt đất. Nó ngã xuống — ba trăm sáu mươi lăm năm cuộc đời của nó trôi qua tựa như một ngày duy nhất của loài Phù du. Vào buổi sáng ngày lễ Giáng sinh, khi mặt trời mọc, cơn bão đã dứt. Từ khắp các nhà thờ tiếng chuông lễ hội ngân vang, và từ mỗi mái nhà, dẫu là của căn lều nhỏ bé nhất, làn khói bay vút lên bầu trời xanh thẳm, hệt như làn khói từ những lễ vật tạ ơn trong các đền thờ của người Xcơ-tốt cổ. Biển cả dần trở lại tĩnh lặng, và trên boong một con tàu lớn đã kiên cường chống chọi qua cơn giông bão trong đêm, toàn bộ cờ hoa được kéo lên như một dấu hiệu của niềm vui và lễ hội.

"Cái cây đã ngã rồi! Cây sồi già — cột mốc định hướng của chúng ta trên bờ biển!" các thủy thủ thốt lên.

"Nó hẳn đã đổ xuống trong cơn bão đêm qua. Ai có thể thay thế nó đây? Than ôi! chẳng một ai." Đó chính là điếu văn tiễn biệt dành cho cái cây già; ngắn ngủi nhưng đầy thiện ý. Nó nằm dài trên bờ biển ngập trong tuyết, và vang lên bên trên nó là khúc ca từ con tàu — một khúc ca mừng Giáng sinh, ca ngợi sự cứu rỗi cho linh mục của con người và sự sống vĩnh cửu qua dòng máu chuộc tội của Chúa Kitô.

"Cùng cất cao tiếng hát trong buổi sáng hạnh phúc,

Mọi điều đã tròn ứng, vì Chúa đã giáng sinh;

Với những khúc ca hoan hỉ, chúng ta hãy cất cao tiếng hát,

'Halu-gia kính dâng Chúa là Vua của chúng ta'."

Khúc thánh ca Giáng sinh cổ xưa cứ thế ngân lên, và bất cứ ai trên tàu cũng cảm thấy tâm hồn mình được nâng cao qua câu hát và lời nguyện cầu, tựa như cái cây già từng cảm thấy được vươn lên trong giấc mơ cuối cùng tuyệt đẹp của nó vào buổi sáng Giáng sinh hôm ấy.