Hơn nữa, vì có một kiểu người không tìm thấy niềm vui trong những khoái cảm thể xác đúng như mức họ phải có, và người này cũng không tuân thủ kết luận của lý trí,[20] cho nên người có tính tự chủ chính là điểm trung dung giữa họ và kẻ thiếu tự chủ; nghĩa là, kẻ thiếu tự chủ không tuân thủ lý trí vì thái quá ở điểm nào đó, còn người kia thì vì bất cập ở điểm nào đó; trong khi người có tính tự chủ luôn tuân thủ lý trí, và không bao giờ thay đổi lập trường vì bất cứ điều gì khác ngoài những kết luận ấy.

Giờ đây, hiển nhiên là vì tính tự chủ là điều tốt nên cả hai trạng thái trái ngược với nó đều phải là điều xấu, và thực tế rõ ràng là như vậy; thế nhưng, vì một trong hai trạng thái ấy ít khi xuất hiện ở con người, và nếu có thì cũng rất hiếm hoi, nên tính tự chủ vô tình bị xem như chỉ đối lập với sự thiếu tự chủ mà thôi, cũng giống như người đạt đến mức độ tự chủ hoàn hảo thường bị cho là chỉ đối lập với kẻ hoàn toàn mất đi khả năng tự chủ.

Mặt khác, do có rất nhiều thuật ngữ được dùng theo lối ẩn dụ, người ta cũng quen nói về tính tự chủ của bậc tự chủ hoàn hảo theo lối ẩn dụ ấy; bởi vì người có tính tự chủ và bậc tự chủ hoàn hảo có điểm chung là họ không làm điều gì trái với lý trí chân chính chỉ vì sự thúc đẩy của khoái cảm thể xác, thế nhưng người thứ nhất vẫn mang những ham muốn xấu, còn người thứ hai thì không; và bậc tự chủ hoàn hảo có bản chất sao cho thậm chí không cảm thấy khoái cảm nào đi ngược lại lý trí của mình, trong khi người có tính tự chủ có cảm nhận nhưng không khuất phục trước nó.

Kẻ thiếu tự chủ và kẻ hoàn toàn đánh mất sự tự chủ cũng có những điểm tương đồng, dẫu thực chất chúng khác biệt nhau: cả hai đều chạy theo khoái cảm thể xác, nhưng kẻ sau mang ý niệm rằng đó là con đường đúng đắn mình phải đi, còn kẻ trước thì hành động mà không hề có ý niệm ấy.

Và một người không thể vừa là một người có sự khôn ngoan thực tiễn vừa là kẻ thiếu tự chủ; bởi vì, như chúng ta đã chỉ ra trước đây, bản chất của sự khôn ngoan thực tiễn bao gồm cả phẩm hạnh đạo đức. Hơn nữa, điều cấu thành nên sự khôn ngoan thực tiễn không chỉ là sự hiểu biết, mà là năng lực hành động; và kẻ thiếu tự chủ lại hoàn toàn thiếu vắng năng lực này.

Tuy nhiên, không có lý do gì ngăn cản một kẻ khôn khéo lại có thể là kẻ thiếu tự chủ; và nguyên nhân khiến đôi khi người ta tưởng nhầm một số người vừa có sự khôn ngoan thực tiễn vừa thiếu tự chủ chính là vì sự khôn khéo khác với sự khôn ngoan thực tiễn theo cách mà tôi đã trình bày trong một cuốn sách trước, nó rất gần gũi với sự khôn ngoan thực tiễn xét về mặt trí tuệ nhưng lại khác biệt ở phương diện lựa chọn đạo đức.

Kẻ thiếu tự chủ cũng không giống với người vừa có tri thức vừa đem tri thức ấy ra vận dụng, mà giống với một kẻ dẫu có tri thức nhưng lại bị cơn buồn ngủ hay hơi men khuất phục. Thêm vào đó, anh ta hành động một cách tự nguyện (bởi vì theo một nghĩa nào đó, anh ta biết rõ việc mình làm và kết quả của nó), nhưng anh ta không phải là một kẻ xấu xa đã thấm nhuần bản chất tồi tệ, vì sự lựa chọn đạo đức của anh ta vẫn tốt, do đó suy cho cùng anh ta chỉ xấu một nửa mà thôi. Anh ta cũng không phải kẻ bất công, bởi vì anh ta hành động không có sự suy tính trước một cách có chủ đích; trong số hai hình thái chủ đạo của tính cách này, một hình thái vốn không quen tuân thủ những quyết định đã được suy tính kỹ lưỡng, còn hình thái kia — tức kẻ có bản tính bùng nổ đam mê — lại hoàn toàn không có thói quen suy tính trước bất cứ điều gì.

Thực chất, kẻ thiếu tự chủ giống như một cộng đồng ban hành mọi đạo luật thỏa đáng và sở hữu những bộ luật tuyệt vời, chỉ có điều họ không đem ra thực thi, điều này minh chứng cho lời chế giễu của Anaxandrides:

“Thành trì ấy vẫn ước ao điều đó, dẫu chẳng màng chi đến luật lệ;”

trong khi kẻ xấu lại giống như một cộng đồng thực thi luật pháp của mình, nhưng ngặt một nỗi những đạo luật ấy lại hoàn toàn tồi tệ.

Xét cho cùng, cả sự thiếu tự chủ lẫn tính tự chủ đều vượt trên mức trung bình của nhân loại; bởi vì người mang tính tự chủ kiên định với lý trí hơn, và kẻ thiếu tự chủ ít kiên định hơn, so với khả năng mà phần đông người đời có thể đạt tới.

Hơn nữa, trong hai hình thái thiếu tự chủ, dạng thức ở những người có bản tính bùng nổ đam mê sẽ dễ chữa trị hơn là dạng thức ở những kẻ đưa ra quyết định rồi lại tự tay phá vỡ chúng; và những ai vấp phải điều này do thói quen cũng dễ chữa hơn những kẻ mang sẵn bản tính ấy; vì dĩ nhiên thói quen dễ thay đổi hơn bản chất, bởi chính sự tương đồng giữa thói quen và bản chất mới là điều gây ra khó khăn trong việc cải biến nó; như lời Evenus từng nói:

“Này bạn, tôi nói rằng luyện tập vốn bền lâu,

Và cuối cùng sẽ hóa thành bản chất tự thâm sâu.”

Như vậy, giờ đây chúng ta đã trình bày xong thế nào là tính tự chủ, thế nào là sự thiếu tự chủ, thế nào là sự kiên cường, thế nào là sự mềm yếu, và mối quan hệ tương qua giữa các trạng thái ấy với nhau.