Quyết định dịch “Luân lý học” của Aristotle là một cuộc mạo hiểm của Book Hunter trên con đường dịch thuật. Chúng tôi không phải là các giáo sư hay tiến sĩ chuyên ngành triết học có đủ đức cao vọng trọng để dịch tác phẩm của Aristotle sang tiếng Việt, mà chúng tôi đến với tác phẩm của ông bằng sự thôi thúc cấp thiết nội tại: một chu trình tự vấn về nhân cách. Quá trình đọc, dịch, biên tập, thiết kế, đối với chúng tôi là một chuỗi tự vấn và soi chiếu bản thân qua luận thuyết của ông.

Aristotle (384 TCN – 322 TCN), triết gia vĩ đại thời Hy Lạp cổ đại cùng với người thầy Plato của mình, được mệnh danh là “Cha đẻ của triết học phương Tây”. Trước tác của ông có độ bao quát rộng lớn trên nhiều chuyên ngành như siêu hình học, logic học, chính trị, nghệ thuật, hùng biện, tâm lý học, kịch nghệ,... và đặc biệt là đạo đức. Các trước tác của ông đa phần đã thất tán, chỉ còn một phần ba trong số các tác phẩm ấy được lưu giữ lại đến nay, và may mắn cho chúng ta, những tác phẩm kỳ vĩ nhất vẫn được lưu truyền.

Những tác phẩm vẫn tồn tại và lưu truyền trong thời Trung cổ ở Châu Âu được tập hợp lại trong “Corpus Aristotelicum”, tuy nhiên không phải toàn bộ các trước tác trong đó đều do Aristotle trực tiếp soạn, mà không ít quyển được viết bởi các cộng sự hoặc đệ tử, dưới sự chỉ đạo của Aristotle, hoặc đôi khi là do chịu sự ảnh hưởng trực tiếp từ tư tưởng của ông. Trong “Corpus Aristotelicum”, các tác phẩm được chia thành năm phân nhóm bao gồm: Logic học, Khoa học Tự nhiên, Siêu hình học, Luân lý & Chính trị, Hùng biện & Thi ca. Vào thế kỷ XVIII, nhà triết học cổ điển August Immanuel Bekker (1785-1871) đã đưa ra một hình thức trích dẫn tiêu chuẩn cho các tác phẩm của Aristotle dựa trên số trang được sử dụng trong bản thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Đức, được gọi là “Đánh số Bekker”. Bạn đọc sẽ bắt gặp “Đánh số Bekker” ở trong bản dịch “Luân lý học” của Book Hunter.

Cách đánh số này có thể giúp các bạn trực tiếp tham chiếu đến bản “Corpus Aristotelicum” được lưu trữ bởi Viện Hàn lâm Khoa học Đức, thay vì chỉ trích dẫn từ bản dịch.

“Luân lý học” là một phần thuộc phân nhóm “Luân lý & Chính trị” trong “Corpus Aristotelicum”. Aristotle lần đầu sử dụng thuật ngữ “Luân lý học” (ethics) để đặt tên cho lĩnh vực nghiên cứu được khởi xướng bởi Socrates và Plato. “Corpus Aristotelicum” tập hợp bốn trước tác về Luân lý, nhưng trong số ấy chỉ “Nicomachean Ethics” là tác phẩm khả tín nhất đồng thời cũng nổi tiếng nhất. “Nicomachean Ethics” gồm mười cuốn, nội dung dựa trên những ghi chép bài giảng của Aristotle tại Lyceum – ngôi trường do ông thành lập với sự giúp đỡ của vua Phillip II của Macedon. “Nicomachean Ethics” tương truyền được lấy theo tên của con trai Aristotle – Nicomachus, người đã dành tuổi trẻ của mình để biên tập và chỉnh sửa tác phẩm này.

Bản dịch của chúng tôi được dịch từ phiên bản tiếng Anh

“Nicomachean Ethics” của Drummond Percy Chase, giới thiệu bởi

J. A. Smith. Cả hai đều là những học giả nổi tiếng của Cộng đồng Aristotle. Drummond Percy Chase (1820 – 1902) là hiệu trưởng của St Mary’s Hall, Oxford. Ông đã gắn bó với khuôn viên đại học Oxford 60 năm cho tới tận khi chết và The Times đã tôn vinh ông là người nổi tiếng nhất cộng đồng Oxford. John Alexander Smith (1863-1939) sinh sau Drummond Percy Chase 43 năm nhưng đã có thời gian cùng hoạt động dưới khuôn viên đại học Oxford và có chung mối quan tâm đối với Aristotle. John Alexander Smith cùng với một số nhà nghiên cứu Triết học nổi tiếng khác đã thành lập ra Cộng đồng Aristotle Oxford (Oxford Aristotelian Society) từ những năm 1880 dưới sự lãnh đạo của Ingram Bywater (1840-1914) cho tới tận khi Bywater nghỉ hưu vào năm 1908. Họ thường tụ tập với nhau và thảo luận về triết học của Aristotle, đánh giá các bản dịch và sau cùng cho ra đời các bản dịch toàn bộ sáng tác của Aristotle. Và ông đã lựa chọn bản dịch của tiền bối Drummond Percy Chase để giới thiệu tới độc giả. Sau khi đã khảo sát nhiều phiên bản tiếng Anh của cuốn sách, trong đó nổi tiếng nhất là bản dịch của WD. Ross, chúng tôi quyết định chọn bản dịch vừa đề cập ở trên bởi đây là phiên bản được chú giải kỹ lưỡng và phần giới thiệu của JA.

Smith đã giúp chúng tôi thực sự hiểu tác phẩm hơn, trong bối cảnh chúng tôi không có được sự trợ giúp từ các chuyên gia về Aristotle người Việt Nam.

Bản dịch của Book Hunter có tiêu đề là “Luân lý học” hẳn sẽ gây nên nhiều thắc mắc: Tại sao không giữ tên Nicomachus – người con trai đã có công sửa chữa tác phẩm này? Hoặc tại sao không dịch là “Đạo đức học” giống như nhiều học giả Việt Nam khác? Câu trả lời cho câu hỏi đầu tiên: khó khăn nằm ở tiếng Việt. Chúng tôi sẽ đặt tên cuốn sách như thế nào: “Luân lý học của Nicomachus”, “Luân lý học do Nicomachus”, “Bản Luân lý học của Nicomachus”, “Luân lý học Nicomachus”… tất cả đều không hợp lý. Do đó, chúng tôi mạo muội không nhắc đến Nicomachus ở tiêu đề và dành những lời giới thiệu này cho ông. Câu trả lời cho câu hỏi thứ hai: luôn có nhiều tranh luận xung quanh sự khác biệt giữa luân lý và đạo đức trong tiếng Việt. “Luân lý” ý muốn nói đến hệ thống chuẩn mực về cái tốt trong một cộng đồng, điều này tương xứng với khái niệm “ethic” có gốc từ “ēthos” trong tiếng Hy Lạp với nghĩa là truyền thống, tập quán. “Ethic” khác với “moral” (mà chúng tôi chọn dịch là “đạo đức”), vốn có gốc Latin là “mos” với nghĩa tâm tính, và đến thế kỷ XIV thì được sử dụng để chỉ những hành vi đúng đắn. Chọn dịch “moral” là “đạo đức” là vì chúng tôi dựa trên học thuyết của Lão Tử trong “Đạo Đức kinh”, trong đó Lão Tử luận rằng con người làm điều đúng khi hợp với quy luật của vạn vật. Trong tác phẩm này, Aristotle cũng nhiều lần nhắc đến “lựa chọn đạo đức”, “nhân cách đạo đức”, “trạng thái đạo đức”, “hành động đạo đức”, “phẩm hạnh đạo đức”... đều thể hiện cho mục đích hướng tới điều tốt. “Đạo đức” là đối tượng được bàn đến, là chuẩn mực cần hướng tới, và Aristotle thông qua chuỗi lập luận của mình để phân định các vấn đề về đạo đức. Tuy nhiên, đó không phải là toàn bộ nội dung của tác phẩm, bởi vì tác phẩm không chỉ bàn về các đức hạnh mà còn bàn về trí tuệ, tài năng và hạnh phúc,... những chủ đề tuy không hoàn toàn nằm ngoài “đạo đức” nhưng vẫn có nội hàm tách biệt. Do đó, chúng tôi chọn cách dịch tựa đề của cuốn sách là “Luân lý học”, tức là cuốn sách bàn về hệ thống những chuẩn mực đúng đắn trong xã hội, hướng đến hình thành những con người tốt, tiền đề cho vấn đề quản trị quốc gia được đề cập trong “Chính trị luận” của ông.

Sau gần nửa năm tập trung toàn lực cho “Luân lý học” của Aristotle, nhóm dịch của chúng tôi đã hoàn thành bản dịch cuốn sách. Chúng tôi phải thú nhận rằng cuốn sách có phần vượt quá năng lực của nhóm, vì lối tiếng Anh hàn lâm của Drummond Percy Chase khiến cho sự đọc hiểu không dễ chút nào, thêm nữa là những lập luận trừu tượng của một triết gia cách đây hơn hai ngàn năm đã nhiều lần bị thất tán, sửa đổi, dịch thuật... khó tránh khỏi “tam sao thất bản”. Riêng quyển VI, chúng tôi rất tiếc phải cảnh báo rằng độc giả sẽ bối rối khi đọc, bởi vì không phải chỉ chúng tôi khó khăn để hiểu mà ngay cả giáo sư J. A. Smith, người viết giới thiệu cho phiên bản tiếng Anh và đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu Aristotle cũng thừa nhận rằng ông không hiểu phần nội dung này. Do đó, mặc dù chúng tôi mong muốn được mang đến cho các bạn đọc một ấn bản hoàn hảo nhưng rồi cũng chấp nhận sự bất toàn của bản dịch.

“Luân lý học” của Aristotle là tác phẩm thứ ba trong Tủ Sách Kiến Tạo của Book Hunter được xuất bản tại Việt Nam, và chúng tôi hy vọng rằng cuốn sách có thể góp phần giúp bạn đọc đặt ra các câu hỏi về đạo đức trong xã hội hiện nay.

Xin cảm ơn các bạn đọc!

Book Hunter