Và giờ, quay trở lại với vấn đề mà chúng ta đã đặt ra. Vì tất cả hiểu biết và lựa chọn đạo đức đều gắn liền với điều tốt bằng cách này hay cách khác, vậy điều tốt mà chúng ta cho rằng chính trị hướng đến là gì? Hay, nói cách khác, trong tất cả những điều tốt, cái gì cao nhất và là đối tượng của hành động?

Theo như tên gọi, có một sự thống nhất khá chung chung: vì cả số đông bình dân lẫn số ít người có học thức đều gọi nó là HẠNH PHÚC, họ đều quan niệm rằng “sống tốt” và “làm tốt” giống với “hạnh phúc”; thế nhưng người ta lại tranh cãi về bản chất của Hạnh Phúc, và người bình thường không có cùng quan điểm với bậc trí giả. Một vài người nói rằng Hạnh Phúc là điều gì đó mãnh liệt và hiển nhiên, như là vui thú hay sự giàu có hoặc danh tiếng; trên thực tế, mỗi người định nghĩa một kiểu; mà chẳng những vậy, thỉnh thoảng một người lại định nghĩa nhiều kiểu khác nhau; vì khi ốm đau, anh ta gọi Hạnh Phúc là sức khỏe; khi nghèo khổ, là giàu sang. Và khi ý thức về sự hiểu biết hạn hẹp của bản thân, người ta thán phục những người nói chuyện một cách vĩ mô và vượt tầm hiểu biết của mình. Một vài người lại tin rằng nó là điều gì đó, nằm ngoài và bên cạnh những điều tốt đẹp này, mà về bản chất trong thực tế nó là lý do khiến chúng tốt.

Giờ đánh giá tính đúng đắn của tất cả các ý kiến có lẽ sẽ là một việc làm vô nghĩa; vì thế, cần đánh giá những ý kiến thường thấy nhất hiện nay, hoặc những ý kiến được cho là có lý lẽ nào đó.

[1095b] Và ở đây chúng ta không được quên điểm khác nhau giữa lập luận xuất phát từ các nguyên lý với lập luận đưa đến các nguyên lý: bởi bằng lý do thuyết phục mà Plato đã rất hồ nghi về vấn đề này, và đặt ra câu hỏi liệu con đường đúng đắn là con đường xuất phát từ các nguyên lý hay đi đến các nguyên lý, cũng như trong đường đua ngựa bắt đầu từ vạch xuất phát đi đến đích hay ngược lại.

Tất nhiên, chúng ta phải bắt đầu với điều đã biết; nhưng điều này lại chia làm hai loại, điều chúng ta biết, và điều chúng ta có thể biết. Trong trường hợp này thì có lẽ chúng ta phải bắt đầu với điều chúng ta biết. Do đó chúng ta phải được rèn luyện tốt bằng các thói quen để học tất cả những nguyên lý của sự cao quý và công lý cũng như đạo đức học nói chung, bằng bất kỳ cơ hội có lợi nào chấp nhận được. Bởi vì nguyên lý là vấn đề liên quan tới thực tế, và nếu thực tế đã đủ rõ ràng đối với một người, thì sẽ không cần bổ sung thêm lập luận. Và do đó người học có thể đã lĩnh hội những nguyên lý hoặc có thể tiếp nhận chúng một cách dễ dàng: còn đối với người không thể lĩnh hội cũng như tiếp nhận chúng, hãy cho họ nghe câu này của Hesiod:

“Kẻ giỏi nhất là kẻ tự nhận thức được mọi điều;

Giỏi giang là kẻ biết lắng nghe lời đúng đắn;

Nhưng kẻ không tự mình nhận thức mà cũng chẳng lắng nghe người khác để ngẫm nghĩ - hắn đích thị là một kẻ vô dụng.”

V

Tuy nhiên, hãy tiếp tục cuộc tranh luận của chúng ta từ điểm mà chúng ta đã lạc đề này.

Dường như người ta định hình những khái niệm của mình về Điều Tốt Nhất (có nghĩa là Hạnh Phúc) từ những trạng thái khác nhau của cuộc đời, vì vốn dĩ chúng ta có thể nghĩ rằng: nhiều và phần lớn người bình thường xem nó là vui thú, và do vậy họ bằng lòng với cuộc sống hưởng thụ. Vì có ba kiểu cuộc sống nổi bật dễ thấy: loại vừa được đề cập, loại sống trong xã hội và loại sống trong chiêm nghiệm.

Rõ ràng nhiều người khá mù quáng, lựa chọn cuộc đời giống như những con vật hung ác. Tuy nhiên, họ lại có lý lẽ cho lựa chọn của mình, bởi nhiều người trong số họ có cùng sở thích với vua Sardanapalus[1]. Người có học thức và năng động cũng xem nó là niềm tự hào: bởi điều này có thể được cho là mục đích của cuộc sống xã hội: nhưng hiển nhiên, nó quá thiển cận để làm đối tượng nghiên cứu của chúng ta, bởi nó được xem là phụ thuộc vào người ban phát hơn là người tiếp nhận, trong khi Điều Tốt Nhất mà chúng ta cảm nhận theo bản năng phải là điều gì đó thuộc về chúng ta, và không dễ bị tước đoạt khỏi chúng ta.

[1096a] Và bên cạnh đó, con người dường như theo đuổi danh dự, cái mà họ có thể tin là tốt. Chẳng hạn, người ta mong được bậc trí giả tôn vinh, giữa những người họ quen biết, và vì phẩm hạnh. Như thế rõ ràng rằng, chí ít là trong quan điểm của những người này, phẩm hạnh cao hơn danh dự. Thật ra, một người sẽ có khuynh hướng cho rằng điều này là mục tiêu của cuộc sống xã hội; mặc dù đây rõ ràng không phải là mục đích cuối cùng: bởi có thể tưởng tượng rằng một người phẩm hạnh có thể ngủ hoặc bất động cả đời, hoặc, như trường hợp thứ ba, gánh chịu những tội lỗi và vận rủi khủng khiếp nhất: và người phải sống như vậy không ai gọi là hạnh phúc, trừ phi vì lợi ích của một cuộc tranh luận đơn thuần.

Và như thế là đủ, những điều này đã được trình bày trong tác phẩm Encyclia của tôi với dung lượng hợp lý.

Loại cuộc sống thứ ba là cuộc sống chiêm nghiệm, liên quan đến nội dung mà chúng ta sẽ xem xét trong phần sau.

Như đối với cuộc sống mưu sinh, nó là một sự bắt buộc, và giàu sang rõ ràng không phải điều tốt mà chúng ta đang tìm kiếm, bởi giàu sang là để sử dụng, có nghĩa là, vì lợi ích của một điều gì đó lớn hơn. Và do đó người ta thà tin rằng những mục đích đã được đề cập phía trên là những mục đích đúng đắn, bởi những người khác hài lòng với chúng vì các lợi ích mà chúng đem lại. Tuy nhiên, rõ ràng rằng chúng đều không phải là những đối tượng mà chúng ta nghiên cứu, dù đã được bàn tới nhiều. Vì vậy chúng ta có thể gạt chúng sang một bên.

❀ ❀ ❀

[1] Sardanapalus là vị vua huyền thoại của Assyria. Ông là đại diện cho ba nhà cai trị Assyria: Ashurbanipal, Shamash-shum-ukin; và vị vua Assyria cuối cùng, Sin-shar-ishkun. Sardanapalus nổi tiếng với lối sống dục lạc sa đọa, bê tha. Sự suy đồi huyền thoại của Sardanapalus sau đó trở thành một chủ đề trong văn học và nghệ thuật, đặc biệt là trong thời kỳ Lãng mạn.