Bây giờ nói đến những sự vui thú và khổ đau đến với một người thông qua Xúc Giác và Vị Giác, và việc thèm khát hoặc tránh né (mà trước đây chúng ta đã xác định là tạo nên đối tượng của các tình trạng mất hết Tự Chủ và Hoàn Toàn Tự Chủ), người ta có thể bị lôi kéo đến mức bị khuất phục trước những cám dỗ mà hầu hết con người sẽ vượt qua được, hoặc kiểm soát được những thứ mà hầu hết người khác sẽ bị khuất phục. Đối với vui thú, những nhân cách này sẽ lần lượt là người Thiếu Tự Chủ và người Tự Chủ; và, đối với những khổ đau, sẽ là người Nhu Nhược và người Kiên Cường; nhưng trạng thái đạo đức của hầu hết mọi người là một cái gì đó ở giữa, mặc dù chúng hơi nghiêng về những trạng thái xấu hơn.
Một lần nữa, vì trong số những vui thú đã đề cập, một số là thiết yếu và một số thì không, một số khác thì ở một mức độ nhất định chứ không được phép thừa thãi hoặc thiếu thốn, và tương tự thế là các Dục Vọng và Khổ Đau; người theo đuổi sự dư thừa của những điều dễ chịu, hoặc chẳng hạn như bản thân họ đã thái quá, hoặc từ sự lựa chọn đạo đức, vì lợi ích của chính họ, chứ không phải vì bất cứ điều gì khác từ họ mà ra, là một người hoàn toàn không có Tự Chủ, vì anh ta không có khả năng hối hận, và vì vậy không thể sửa chữa được, bởi vì việc anh ta không thể hối hận là không thể sửa chữa được. (Một người quá lãnh cảm với vui thú là trạng thái đối nghịch, còn trạng thái Trung Đạo chính là người Hoàn Toàn Tự Chủ.) Anh ta là một trạng thái tương tự người tránh được những nỗi đau thể xác, không phải vì anh ta không thể, mà bởi vì anh ta lựa chọn không chịu đựng chúng.
Nhưng trong số những trạng thái hành động sai lầm khi không lựa chọn làm điều đó, có người được dẫn dắt bởi sự vui thú; người khác lại vì tránh né khổ đau khiến anh ta chối bỏ những dục vọng của mình; và vì vậy họ khác hẳn nhau. Bây giờ mọi người sẽ nghĩ rằng sẽ là tồi tệ hơn khi anh ta làm một việc gì đó xấu xa trong khi không chịu tác động hoặc chỉ chịu ảnh hưởng nhẹ từ một kích thích hay ham muốn nào đó, so với khi làm điều tương tự nhưng do sự thúc đẩy của một ham muốn rất mạnh mẽ; đánh người khi không tức giận thì tồi tệ hơn là đánh người khi đang trong cơn thịnh nộ, bởi vì người ta sẽ nói một cách tự nhiên, “Nếu bị cảm xúc tác động vào nữa thì anh ta còn làm được những gì?” (Nhân tiện, trong lĩnh vực này, người mất hết Tự Chủ tồi tệ hơn một kẻ vẫn có Tự Chủ nhưng không hoàn toàn). Tuy nhiên, trong số hai nhân vật đã được đề cập (bao gồm trong đó có sự mất hết Tự Chủ), một nhân vật hơi Nhu Nhược, còn người kia đúng là một kẻ không có Tự Chủ.
Hơn nữa, trạng thái Thiếu Tự Chủ trái ngược với Tự Chủ, và Nhu Nhược thì trái với Kiên Cường, bởi vì Kiên Cường bao gồm sự phản kháng liên tục; còn sự Tự Chủ lại gồm sự làm chủ bản thân, và phản kháng liên tục cũng như làm chủ bản thân thực tế là khác nhau như thể việc không bị chinh phục khác với việc chinh phục vậy; và vì vậy thường thì người ta chọn Tự Chủ chứ không chọn Kiên Cường.
[1150b] Một lần nữa, người thất bại khi phải đối mặt với cám dỗ mà những người bình thường chống lại được, là Nhu Nhược và Chảnh Chọe (Chảnh Chọe cũng chỉ là một dạng của Nhu Nhược): loại người mà, tôi muốn nói, thà để cho chiếc áo choàng của anh ta lê trên đất bụi sao cho tránh phải nhấc nó lên, và loại người, giả làm người bệnh, tuy nhiên lại không cho rằng mình khốn khổ mặc dù anh ta giống như một người khốn khổ vậy. Vì vậy, mọi chuyện cũng đúng đối với Tự Chủ và Thiếu Tự Chủ: nếu một người chịu khuất phục trước sự vui thú hoặc khổ đau mang tính bạo liệt và thái quá thì không có gì đáng ngạc nhiên, nhưng thay vào đó, anh ta còn được thông cảm vì đã cố gắng phản kháng lại khi anh ta còn có thể (ví dụ, Philoctetes trong câu chuyện của Theodectes[1] khi bị thương bởi con rắn, hoặc Cercyon trong Alope của Carcinus, hoặc những người đàn ông cố gắng kìm nén tiếng cười đã bật ra một tiếng cười vang liên tục, như đã xảy ra, bạn nhớ chứ, đối với Xenophantus[2]), nhưng sẽ là đáng ngạc nhiên khi một người thỏa hiệp và không thể chống lại những vui thú hay khổ đau mà người khác có thể chống lại; luôn luôn cho rằng sự thất bại của anh ta không phải do thể trạng tự nhiên hoặc bệnh tật, ý tôi là, như trường hợp các vị vua Scythia có thể trạng yếu ớt, hoặc sự khác biệt tự nhiên giữa hai giới.
Một lần nữa, người làm nô lệ cho vui thú thường được cho là thiếu Tự Chủ, nhưng thực sự thì anh ta Nhu Nhược; bởi vì vui thú là một hành động thư giãn, là một hành động nghỉ ngơi, và nhân cách trong nghi vấn này là một trong những người vượt quá giới hạn đối với điều đó.
Ngoài ra, nói về Thiếu Tự Chủ, ta có hai hình thức, Hung Hăng và Yếu Ớt. Những người thuộc dạng thứ hai mặc dù họ đã hạ quyết tâm nhưng lại không thể kiên trì tuân thủ bởi họ bị cảm xúc lôi kéo; những người thuộc dạng còn lại thì luôn đầu hàng cảm xúc vì họ chẳng bao giờ đặt ra quyết tâm cho mình; trong khi có một số người, giống như những người tránh bị nhột bằng cách tự cù mình trước, đã cảm nhận và nhìn thấy trước cách tiếp cận của cám dỗ, và tự đánh thức bản thân và quyết tâm của mình, không chịu nhượng bộ trước cám dỗ; cho dù sự cám dỗ có phần dễ chịu hay đau đớn đi chăng nữa. Về hình thức Hung Hăng của Thiếu Tự Chủ, hình thức này thường thấy ở những người có tính cách sắc sảo hoặc u sầu, một đằng là do nhanh nhẹn, cái còn lại do bạo lực, từ những cảm xúc của họ. Những người này không chờ đợi Lý Trí, bởi vì họ được định hướng để tuân theo bất cứ ý niệm nào gây ấn tượng trong tâm trí họ.
❀ ❀ ❀
[1] Theodectes (Tiếng Hy Lạp: Θεοδέκτης; c. 380 – c. 340 TCN) là một nhà hùng biện, nhà thơ bi kịch của Phaselis xứ Lycia.
[2] Xenophantus là một nhà sử học, người lính, lính đánh thuê người Hy Lạp và là học trò của Socrates. Ông được biết đến vì đã viết lịch sử của thời đại ông sống, những năm cuối thế kỷ thứ V và đầu thế kỷ thứ IV TCN, đặc biệt những ghi chép của ông trong những năm cuối cùng của chiến tranh Peloponnesus.
