Phẩm hạnh đạo đức là trạng thái Trung Đạo, và theo cách như vậy, và rằng Phẩm hạnh đạo đức ở giữa hai trạng thái lỗi, một là sự thái quá và một là sự khuyết thiếu, và rằng Phẩm hạnh đạo đức như thế là vì nó có khả năng đạt được trạng thái Trung Đạo cả về cảm xúc lẫn hành vi, tất cả điều này đã được lý giải đầy đủ và rõ ràng.

Và như vậy thật khó để trở nên tốt đẹp: bởi trong mỗi hoàn cảnh không dễ tìm ra được trạng thái Trung Đạo, cũng giống như tìm được trọng tâm hay tâm điểm của một hình tròn không phải là điều mà bất cứ ai cũng làm được, ngoại trừ người biết cách: bởi vậy giận dữ, cho tiền, và giữ tiền, là những việc ai cũng có thể làm, và làm một cách dễ dàng: nhưng để làm những việc này với đúng người, đúng lý do, vào đúng thời điểm, với đúng đối tượng, và theo đúng cách, điều này lại không phải ai cũng làm được, cũng không hề dễ dàng: và vì thế mà lòng tốt hiếm thấy, và đáng ngợi khen cũng như cao quý.

Do đó, người đạt được trạng thái Trung Đạo nên biến nó trở thành mối quan tâm hàng đầu của anh ta nhằm tránh xa khỏi thái cực đối nghịch với trạng thái này hơn là thái cực còn lại; giống như Calypso trong tác phẩm của Homer khuyên nhủ Ulysses,

“Xa khỏi làn khói này và giữ cho tàu của chàng đi đúng hướng.”

Bởi vì hai thái cực thì một luôn sai nhiều hơn và một ít sai hơn; do đó, vì khó mà đạt được trạng thái Trung Đạo một cách chính xác, người ta phải chọn những cái ít xấu xa nhất như là kế hoạch an toàn nhất; và đây là điều một người sẽ làm, nếu anh ta theo cách này.

[1109b] Chúng ta cũng nên xem xét thiên kiến của chính mình; điều mà biến thiên trong từng trường hợp của mỗi cá nhân, và được xác định dựa vào sự Vui Thú và Khổ Đau xuất hiện trong chúng ta. Hơn thế nữa, chúng ta nên buộc bản thân đi theo hướng ngược lại, bởi chúng ta sẽ tìm được trạng thái Trung Đạo sau khi đưa bản thân tránh xa khỏi phía sai trái, giống y như những người uốn thẳng gỗ bị cong.

Tuy nhiên trong mọi trường hợp chúng ta phải hết sức cảnh giác trước cái dễ chịu, và Vui Thú, bởi chúng ta không phải là những người đánh giá công tâm với nó.

Trong thực tế, chúng ta nên đối đãi với Vui Thú như các cố vấn già cả đối đãi với Helen[1], và trong mọi trường hợp hãy nhắc lại câu tương tự; nhờ thế mà đẩy được Vui Thú ra xa, chúng ta sẽ ít phạm phải sai lầm.

Nói tóm lại, đây là những biện pháp phòng ngừa mà nhờ chúng, chúng ta sẽ có tối đa khả năng đạt được trạng thái Trung Đạo.

Có lẽ xét cho cùng thì thật khó và đặc biệt là trong những tình huống cụ thể: không dễ dàng gì, chẳng hạn, để xác định chính xác hành động nào, với những ai, vì những lý do gì, và trong bao lâu, người ta nên cảm thấy giận dữ: bởi đôi lúc chính chúng ta ca ngợi những người thiếu đi cảm xúc này, và gọi họ là hiền lành; lúc khác, chúng ta xem nóng nảy là nam tính và mạnh mẽ.

Hơn nữa, do vậy mà người lệch hướng đôi chút khỏi điều đúng đắn, dù về hướng thái quá hay khuyết thiếu, không bị chỉ trích, trừ phi y quá lệch lạc; bởi y không thể thoát khỏi sự đánh giá. Tuy nhiên, đạt đến mức độ hay điểm mà một người phải phạm sai lầm để gánh chịu chỉ trích, không dễ để xác định chính xác bằng lời: cũng như thực tế là bất kỳ điểm nào trong số những điểm đó đều là vấn đề về nhận thức xuất phát từ Ý Thức Đạo Đức: những câu hỏi như vậy là những vấn đề chi tiết, và quyết định về chúng tùy thuộc vào Ý Thức Đạo Đức.

Như vậy, mọi trường hợp đều rất rõ ràng, rằng trạng thái Trung Đạo của mọi sự vật sự việc đều đáng được ca ngợi, và rằng trên thực tế đôi lúc chúng ta phải lệch về phía thái quá hoặc khuyết thiếu, bởi đây sẽ là cách dễ dàng nhất để đạt được sự Trung Đạo, đó là, đạt được điều đúng đắn.

Lê Thúy Ái dịch

❀ ❀ ❀

[1] Theo thần thoại Hy Lạp, Helen là người phụ nữ đẹp nhất thế giới. Cô đã kết hôn với vua Menelaus của Sparta, nhưng sau đó lại bị hoàng tử Paris của Troy bắt cóc. Sự kiện này đã dẫn đến cuộc chiến thành Troy trong thần thoại.