Và giờ chúng ta hãy quay trở lại với Điều Tốt của cái mà mình đang nghiên cứu: nó có thể là gì đây? Bởi dễ thấy rằng trong các hành động và các môn nghệ thuật khác nhau thì nó khác nhau: bởi trong thuật chữa trị khác với trong thuật cầm quân, và số khác cũng vậy. Vậy trong mỗi trường hợp thì cái gì là Điều Tốt Nhất? Chẳng phải nó là điều “mà người ta thực hiện tất cả những điều khác đều vì lợi ích của nó” ư? Và điều này trong thuật chữa trị là sức khỏe, trong thuật cầm quân là chiến thắng và trong thuật xây dựng là ngôi nhà, và trong bất kỳ điều gì khác cũng là một thứ khác nữa; nói tóm lại, trong mọi hành vi và lựa chọn đạo đức đều là vì một Mục Đích cuối cùng, bởi trong tất cả các trường hợp thì con người đều làm những điều khác đều hướng đến Mục Đích này. Bởi thế nếu có một Mục Đích cuối cùng cho tất cả những việc được thực hiện và có thể được thực hiện, thì điều này phải là Điều Tốt do con người tạo ra.

Vậy là cuộc tranh luận của chúng ta sau khi đi qua một quá trình thì nó cũng đến được điểm chung mà chúng ta đã đạt được trước đó. Tuy vậy, chúng ta vẫn phải cố làm sáng tỏ hơn nữa.

Bây giờ, vì rõ ràng có nhiều Mục Đích, và đối với những Mục Đích này chúng ta lại chọn ra một Mục Đích nào đó nhằm hướng đến những lợi ích khác (chẳng hạn như giàu có, nhạc cụ, và nói chung là tất cả các phương tiện), rõ ràng rằng tất cả không phải là Mục Đích cuối cùng: thế nhưng Điều Tốt Nhất cũng rất rõ ràng là một điều gì đó cuối cùng; và vì vậy, nếu có một điều nào đó là Mục Đích cuối cùng duy nhất, điều này chắc chắn là đối tượng trong nghiên cứu của chúng ta: bởi nếu có nhiều, thì sẽ là điều tận cùng trong số chúng.

Một điều được mưu cầu vì bản chất nội tại được xem là trọn vẹn hơn so với một điều được mưu cầu từ cái khác nó, và một điều A nào đó không bao giờ được chọn vì một điều gì đó khác thì trọn vẹn hơn so với những điều được lựa chọn vì bản thân chúng và vì điều A. Vậy thì một điều được xem là “tuyệt đối trọn vẹn” chính là một điều luôn luôn đáng được chọn lựa vì chính nó và không bao giờ vì một điều nào đó khác.

[1097b] Và điều này hầu như được cho là bản chất của Hạnh Phúc, vì chúng ta luôn chọn điều này vì lợi ích của chính nó, và không bao giờ hướng đến bất kỳ điều gì khác xa xôi hơn. Trong khi danh dự, vui thú, trí tuệ, thực tế là mọi Phẩm hạnh mà chúng ta lựa chọn đều là vì những lợi ích tự thân của chúng, điều này đúng (bởi chúng ta sẽ chọn mỗi Phẩm hạnh trong số này cho dù chẳng đem lại kết quả gì), nhưng chúng ta chọn chúng cũng để hạnh phúc, cho rằng nhờ vào hữu ích của chúng mà chúng ta sẽ Hạnh Phúc. Nhưng không ai chọn Hạnh Phúc để hướng đến những Phẩm hạnh này, cũng như là hướng đến bất cứ điều gì khác nữa trong thực tế.

Người ta cũng thấy khái niệm về sự tự thỏa mãn đưa đến kết luận tương tự, sự thỏa mãn được cho là một phẩm cấp thuộc về Điều Tốt Nhất. Khi nói về sự tự thỏa mãn bản thân, chúng ta không có ý nói về một cá nhân đơn lẻ sống cuộc đời cô độc, mà nói về một người có cha mẹ và vợ con, và, nói chung, bạn bè cũng như đồng hương của anh ta nữa; bởi bản chất của con người là thích nghi với cách sống xã hội. Tất nhiên, trong số những đối tượng này, có một số giới hạn phải điều chỉnh. Vì nếu danh sách này mở rộng đến cha mẹ và hậu duệ cùng bạn bè của bạn bè, thì sẽ không có điểm dừng. Tuy nhiên, chúng ta phải xem xét điểm này vào dịp khác, vì hiện tại chúng ta định nghĩa rằng thỏa mãn là “cái chỉ cần nó thôi cũng khiến cho cuộc sống đáng khát khao, và chẳng thèm muốn điều gì”. Giờ, chúng ta nghĩ rằng Hạnh Phúc thuộc loại như vậy. Và hơn thế nữa, là điều đáng khao khát nhất trong tất cả mọi điều; không bị gán vào bất cứ điều gì khác, bởi nếu nó bị gán như vậy, thì rõ là sau đấy chúng ta phải để nó, bằng việc thêm vào thậm chí là một điều tốt rất nhỏ nhoi, trở nên đáng khao khát hơn lúc trước. Vì điều được gán vào nó trở thành một sự thêm rất nhiều tính tốt hơn, và đối với những điều tốt, điều gì vĩ đại hơn bao giờ cũng đáng khao khát hơn.

Thế nên dễ thấy rằng Hạnh Phúc là cái gì đó tột cùng và mãn nguyện, là đích đến của tất cả mọi điều được làm cũng như có thể được làm.

Nhưng, có lẽ, gọi Hạnh Phúc là Điều Tốt Nhất là chuyện quá hiển nhiên, và cái được mong chờ là lời giải thích nào đó rõ ràng hơn về bản chất thực của nó. Mục tiêu này có thể đạt được một cách dễ dàng, khi chúng ta đã khám phá ra công việc của một người là gì; bởi như trong trường hợp một người thổi sáo, tạc tượng, hay bất kỳ nghệ nhân nào, hoặc, chung hơn, là toàn bộ những người có bất kỳ chức năng hay hành động nào, Điều Tốt Nhất và Phẩm hạnh của họ được cho là nằm trong chức năng của họ, nếu như họ thực sự có một chức năng nào đó.

Vậy có phải chúng ta tin rằng trong khi thợ mộc và thợ giày có những chức năng và hành động nào đó, thì Con Người nói chung lại không có vì Tự Nhiên đã ấn định như vậy hay không? Hoặc chăng là vì con mắt, cái tay, cái chân và mỗi bộ phận trên cơ thể nói chung rõ ràng đều có một chức năng, nên người ta cho rằng con người cũng có một chức năng dựa trên những điều này?

[1098a] Vậy chính xác chức năng này có thể là gì? Cuộc sống dường như phổ biến với ngay cả cỏ cây, nhưng chúng ta lại đang tìm hiểu xem chức năng riêng biệt của con người là gì. Do đó, chúng ta hãy bỏ qua cuộc sống chỉ thuần sinh dưỡng và phát triển. Kế tiếp là cuộc sống có tri giác, nhưng dường như nó cũng có ở cả ngựa, bò và muông thú.

Bây giờ chỉ còn lại một cuộc sống tuân theo Bản Chất Lý Trí: và trong Bản Chất này có hai phần được gọi là Lý Trí, một là tuân theo Lý Trí, cái còn lại là sở hữu và thực hành nó.

Nhưng cuộc sống thì, như đã nói, được diễn đạt theo hai cách, và chúng ta phải chọn cuộc sống theo cách hoạt động thực sự, bởi nó có vẻ như đúng với nghĩa sống một cách trọn vẹn nhất.

Nếu vậy, chức năng của Con Người là hoạt động của Tâm Hồn trong sự phù hợp với Lý Trí, hoặc chí ít là không độc lập khỏi Lý Trí, và chúng ta nói rằng chức năng của một thứ cho trước và của một điều tốt thuộc thứ đó thì đều giống nhau (ví dụ, chức năng của một người chơi đàn lia và của một người chơi đàn lia giỏi thì giống nhau, và tương tự với những thứ khác; ý tôi là chức năng của một người chơi đàn lia là chơi đàn lia, còn chức năng của một người chơi đàn lia giỏi là chơi đàn lia giỏi); nếu như vậy, và chúng ta giả định rằng chức năng của một Người là một cuộc sống cụ thể nào đó, thì có nghĩa là chức năng của linh hồn, hành động bằng lý trí và một người tốt thì làm những điều này giỏi và một cách cao quý, và thực tế mọi thứ đều được kết thúc tốt đẹp mà Phẩm hạnh có mặt ở đó. Nếu vậy, Người Tốt phải là “Linh hồn hoạt động dưới sự chỉ đạo của Phẩm hạnh”, hay nếu Phẩm hạnh có mức độ thì phải là ở dạng tốt nhất và hoàn hảo nhất của Phẩm hạnh.

Và chúng ta phải bổ sung, đó là trong một cuộc đời trọn vẹn; bởi một cánh én hay một ngày đẹp trời không làm nên mùa xuân, thế nên một sớm một chiều cũng không tạo ra được một con người được may mắn và hạnh phúc.

Tạm chấp nhận điều này là một phác thảo sơ khai về Điều Tốt Nhất. Bởi vì chắc chắn cách đúng đắn là đưa ra một cái khung trước, rồi sau đó điền vào đấy. Và dường như là bất cứ người nào cũng có thể cải thiện cũng như kết nối với cái tốt trong phác thảo, và khi đó anh ta trở thành một tay thám hiểm kiêm cộng sự tốt ở những vấn đề này. Bởi bất cứ ai cũng có thể bổ khuyết, nên thực tế là mọi sự tiến bộ trong các lĩnh vực nghệ thuật khác nhau đều đã được diễn ra.

Bạn cũng phải ghi nhớ những điều đã được khẳng định, và không đi tìm lời giải chính xác cho tất thảy các vấn đề tương tự, mà cho từng vấn đề theo chủ đề, và trong chừng mực phù hợp thuộc về hệ thống. Người thợ mộc và nhà hình học chẳng hạn, đi tìm đường kẻ đúng nhằm mục đích khác nhau: người thợ để phục vụ cho công việc, còn nhà hình học là để tìm hiểu về bản chất và các đặc tính của nó, bởi ông ta quan tâm đến chân lý.

Do đó chúng ta cũng nên làm như vậy với những vấn đề khác, rằng những vấn đề phụ không chiếm hết những vấn đề chính.

[1098b] Lại nữa, bạn không phải đòi hỏi lý giải cho mọi sự, bởi một vài trong số chúng có khả năng là cơ sở lập luận đã được chứng minh rõ ràng, giống như trường hợp với các nguyên lý đầu tiên[1]; và cơ sở lập luận là bước đầu tiên, tức là xuất phát điểm hay nguyên lý.

Và đối với những nguyên lý này một vài trong số chúng thu được từ quy nạp, một vài từ tri giác, một vài từ quá trình thực hành, những nguyên lý khác thu được theo những cách khác nhau. Chúng ta phải cố gắng nắm bắt được đúng bản chất của từng nguyên lý, và phải nỗ lực để đảm bảo rằng sự tồn tại của chúng được định nghĩa rõ ràng, bởi chúng có ảnh hưởng lớn đến những cái theo sau: ý tôi là xuất phát điểm hay nguyên lý được xem như chiếm hơn một nửa của cả vấn đề, và nhờ vậy nhiều điểm trong nghiên cứu đồng thời cũng trở nên rõ ràng.

❀ ❀ ❀

[1] Nguyên Lý Đầu Tiên là nguyên lý không thể được suy ra từ bất cứ một mệnh đề hay giả định nào khác.