Tiếp đến là câu hỏi, liệu một người được cho là người Tự Chủ nhờ tuân theo sự quyết tâm và lựa chọn đạo đức của mình thuộc bất kỳ dạng nào, hay chỉ khi lựa chọn ấy là đúng; hoặc, một người Thiếu Tự Chủ là vì không tuân theo quyết tâm và lựa chọn đạo đức của mình dù chúng thuộc dạng nào; hay, đặt lại trường hợp chúng ta đã bàn trước đây, anh ta đã không tuân theo những quyết tâm sai trái và lựa chọn đạo đức sai trái?

Liệu có đúng hay không, khi nói rằng đó chẳng qua là tình cờ khi một trạng thái thì tuân theo quyết tâm và lựa chọn đạo đức thuộc bất kỳ dạng nào và trạng thái kia thì không, còn xét về bản chất, chúng tuân theo những gì đúng đắn. Để giải thích ý nghĩa của tình cờ và bản chất; giả sử một người chọn theo đuổi cái A vì lợi ích của cái B, ta nói anh ta theo đuổi và chọn B về bản chất, còn A chỉ là tình cờ. Đối với khái niệm bản chất (per se), chúng ta vẫn thường dùng từ “đơn thuần” và do vậy, theo một cách nào đó, hai nhân cách này có thể tuân theo bất cứ quan điểm thuộc dạng nào, nhưng một cách “đơn thuần” thì chỉ được dùng cho những ai tuân theo hoặc không tuân theo quan điểm đúng.

Cũng có những người, có một tật là luôn giữ khư khư quan điểm riêng của họ, thường được gọi là Quả Quyết, vì họ khó bị thuyết phục, và niềm tin của họ rất khó bị lay chuyển. Giờ đây những người này có một số điểm tương đồng với tính cách Tự Chủ, như thể hoang phí so với hào phóng hoặc kẻ cuồng nhiệt với người dũng cảm, nhưng họ khác nhau ở nhiều điểm. Người Tự Chủ không thay đổi do cảm xúc và dục vọng, nhưng khi có dịp, anh ta sẽ dễ bị thuyết phục; nhưng người Quả Quyết thay đổi thì không phải nhờ lời kêu gọi của Lý Trí, mặc dù nhiều người trong nhóm này có những ham muốn nhất định và bị dẫn dắt bởi sự vui thú của họ. Trong số những người Quả Quyết, có nhóm Ngoan Cố, nhóm Ngu Dốt và nhóm Cục Cằn. Nhóm đầu tiên, xuất phát từ động cơ của vui thú và khổ đau: tôi muốn nói là, họ có cảm giác dễ chịu kiểu chiến thắng khi mà niềm tin của họ không hề bị lay chuyển, và họ đau đớn khi các mệnh lệnh của họ, có thể nói như vậy, bị đảo ngược: vì vậy, trên thực tế, họ giống với người Thiếu Tự Chủ hơn là Tự Chủ.

Một lần nữa, có một số người từ bỏ quyết tâm của họ không phải vì bất kỳ sự không hoàn hảo nào của Tự Chủ; chẳng hạn như Neoptolemus đến từ Philoctetes[1] của Sophocles. Ở đây chắc chắn vui thú là động lực khiến anh ta từ bỏ quyết tâm của mình, nhưng sau này nó lại trở thành một nghĩa cử cao đẹp: vì sự trung thực là cao thượng trong mắt anh ta và anh đã bị Ulysses thuyết phục để nói dối.

Vì vậy, không phải ai hành động từ động cơ vui thú cũng là kẻ mất hết Tự Chủ hay xấu xa hay Thiếu Tự Chủ, mà chỉ có những kẻ hành động do sự xúi giục của vui thú xấu xa mới bị gọi như vậy mà thôi.

Ngoài ra, bởi vì có một nhân cách thu được ít hưng phấn hơn đối với những khoái cảm thể xác so với những gì anh ta đáng lẽ phải có, và anh ta cũng không thể tuân theo quyết định của Lý Trí của mình, người Tự Chủ là Trung Đạo giữa anh ta và người Thiếu Tự Chủ; có nghĩa là, người sau không tuân theo vì cái gì đó quá nhiều, người trước thì vì quá ít; trong khi người Tự Chủ tuân theo, và không bao giờ thay đổi bởi bất kỳ điều gì khác ngoài những quyết định đó.

Bây giờ, tất nhiên vì Tự Chủ là tốt, cả hai trạng thái trái ngược đều phải là xấu, vì thực sự rõ ràng chúng là như vậy: nhưng vì một trong số các trạng thái đó được thấy ở quá ít người, và hiếm khi ở họ, Tự Chủ được xem như thể trái ngược với sự không hoàn hảo của nó, giống như Hoàn Toàn Tự Chủ được cho là trái ngược với thiếu hẳn Tự Chủ.

[1152a] Một lần nữa, vì nhiều khái niệm được sử dụng theo, vì vậy mọi người dần nói về Tự Chủ của người Hoàn Toàn Tự Chủ theo kiểu ví von: bởi vì người Tự Chủ và Hoàn Toàn Tự Chủ có một điểm chung rằng họ không làm gì chống lại Lý Trí Đúng trước sự thúc đẩy của sự vui thú thể xác, nhưng tiếp đó, người trước nảy sinh ham muốn xấu, còn người sau thì không; và người sau thậm chí không còn cảm thấy vui thú trái với Lý Trí của mình, người trước thì cảm thấy nhưng không chiều theo nó. Giống như là người Thiếu Tự Chủ và kẻ hoàn toàn không có Tự Chủ, mặc dù trong thực tế khác biệt, nhưng cả hai đều xuôi theo những vui thú của cơ thể, nhưng người sau dựa trên ý niệm rằng anh ta nên theo đuổi nó, trong khi người trước lại không có ý niệm như vậy.

X

Và một người không thể cùng lúc vừa có hai đặc tính Tri Thức Thực Tiễn và Thiếu Tự Chủ, bởi vì nhân cách của Tri Thức Thực Tiễn bao gồm, như chúng ta đã thể hiện trước đây, sự tốt đẹp của tính cách đạo đức. Và một lần nữa, không chỉ là kiến thức, mà là thiên hướng hành động, mới tạo nên Tri Thức Thực Tiễn: người Thiếu Tự Chủ lại không sở hữu thiên hướng này. Nhưng không có lý do gì mà kẻ Khôn Lỏi không phải là một người Thiếu Tự Chủ, và lý do tại sao một số người đôi khi được cho là người có Tri Thức Thực Tiễn, và đồng thời Thiếu Tự Chủ, đó là vì sự Khôn Lỏi khác với Tri Thức Thực Tiễn theo cách tôi đã nêu trong Quyển trước, chúng chỉ gần giống nhau về yếu tố trí tuệ, còn ở khía cạnh đạo đức thì khác biệt nhau.

Người Thiếu Tự Chủ cũng không giống người vừa sở hữu và vừa áp dụng kiến thức của mình, mà lại giống như một kẻ, cho dù vẫn có kiến thức, nhưng bị áp đảo bởi giấc ngủ hoặc cơn say. Một lần nữa, anh ta hành động có chủ ý (vì anh ta biết rõ, theo một nghĩa nào đó, việc anh ta đang làm và kết quả của nó), nhưng anh ta không phải là một người xấu xa kinh niên, vì sự lựa chọn đạo đức của anh ta là tốt, vì vậy anh ta chỉ là một nửa xấu xa mà thôi. Anh ta cũng không bất chính, bởi vì anh ta không hành động có mục đích được suy tính cẩn thận; xét hai hình thức chính của nhân cách này, một đằng không có khả năng làm theo các quyết tâm đã đặt ra, và đằng kia, bị chi phối bởi sức mạnh cố hữu của cảm xúc, thì không có thiên hướng cân nhắc bất cứ điều gì.

Vì vậy, trên thực tế, người Thiếu Tự Chủ giống như một cộng đồng tạo ra tất cả các điều luật phù hợp và có những bộ luật đáng ngưỡng mộ, chỉ có điều họ không tuân thủ chúng, qua đó minh chứng cho sự chế giễu của Anaxandrides,

“Nhà nước ấy đã làm điều đó, nó quan tâm đến luật pháp”, trong khi người xấu giống như một người sống đúng theo luật của nó, nhưng sau đó không may chúng lại là những luật lệ tồi. Thiếu Tự Chủ và Tự Chủ, xét cho cùng, là những trạng thái trên mức trung bình của con người; bởi vì nếu so với sức mạnh của hầu hết mọi người, người sau có nhiều khả năng nghe theo Lý Trí hơn, và người trước thì ít khả năng hơn.

Một lần nữa, trong hai hình thức của Thiếu Tự Chủ mà người ta có thể sửa chữa một cách dễ dàng, ấy là những người có những cảm xúc mãnh liệt một cách cố hữu hơn là những người hạ quyết tâm và rồi phá vỡ chúng; và những người trở nên như vậy thông qua việc lặp đi lặp lại; vì tất nhiên tập quán bao giờ cũng dễ thay đổi hơn bản chất, bởi vì sự tương đồng của tập quán so với bản chất chính là điều tạo nên khó khăn trong việc thay đổi nó; như Evenus nói,

“Thực hành, tôi nói, bạn của tôi, hãy chịu đựng lâu dài,

Và cuối cùng chính là bản chất.”

Vậy là chúng ta đã xem xét Tự Chủ là gì, Thiếu Tự Chủ là gì, Kiên Cường và Nhu Nhược là gì và các trạng thái này có liên quan với nhau như thế nào.

❀ ❀ ❀

[1] Philoctetes: Tên một tác phẩm kịch của Sophocles. Câu chuyện diễn ra trong thời gian xảy ra cuộc chiến thành Troy. Trong đó, Neoptolemus và Ulysses phải nỗ lực để thuyết phục Philoctetes – người nắm giữ cây cung của vị anh hùng huyền thoại Heracles, từng bị chính Ulysses bỏ lại một mình trên đảo Lemnos – về với quân đội Hy Lạp.