Bây giờ một câu hỏi có thể được nêu ra rằng liệu chúng ta đã phân biệt đủ rõ ràng hai khái niệm bị đối xử bất chính và đối xử bất chính với người khác hay chưa. Đầu tiên, liệu trường hợp sau đây trong câu nói lạ lùng của Euripides[1] có khả thi hay không,

“Mẹ tôi, hắn đã giết; câu chuyện ngắn gọn,

Hoặc là hắn ta sẵn sàng giết bà ấy,

Hoặc là thỏa mong muốn của bà nhưng đi ngược lại ý chí của hắn ta.”

Ý tôi là sau đó, có thực sự xảy ra trường hợp một người bị đối xử một cách bất chính với sự cho phép của anh ta hay không, hay là mọi trường hợp này đều phải được coi là trái ngược với ý muốn của người bị hại, bởi vì mọi hành vi ấy đều có chủ ý?

Và tiếp theo, các trường hợp bị đối xử một cách bất chính sẽ bị phán quyết rằng tất cả hành vi đối xử bất chính đều là có chủ ý? Hay chúng ta có thể nói rằng một số trường hợp là có chủ ý và một số thì không?

Cũng tương tự như vậy liên quan đến việc được đối xử một cách công chính: tất cả hành vi công chính là có chủ ý, do đó sẽ là hợp lý khi cho rằng việc bị đối xử một cách bất chính hay công chính phải là trái ngược nhau, cũng như có chủ ý hay không có chủ ý.

Bây giờ đối với việc được đối xử một cách công chính, việc cho rằng mọi trường hợp đều là có chủ ý là một quan điểm lạ lùng, bởi vì một số người chắc chắn vẫn được đối xử công chính trong khi họ không hề mong muốn như vậy. Thực tế là người ta có thể nêu ra vấn đề này một cách hợp lý, cho dù trong mọi trường hợp ai đã từng phải chịu đựng những gì bất chính sẽ vì vậy mà bị đối xử một cách bất chính, hay đúng hơn là trong trường hợp đó thì tự tay hành động cũng như thể chịu đựng vậy; cụ thể là trong cả hai trường hợp nếu có thể tham dự vào những gì công chính, nhưng chỉ tình cờ. Rõ ràng trường hợp của những gì bất chính là tương tự: vì tự mình làm điều vốn dĩ bất chính không đồng nhất với hành động bất chính, và việc chịu đựng chúng cũng không hề giống với việc vị đối xử bất chính. Vì vậy, đối xử và bị đối xử một cách công chính cũng thế, vì không thể bị đối xử một cách bất chính trừ khi có một người khác hành động bất chính hoặc không thể bị đối xử công chính trừ khi một người khác hành động công chính.

Bây giờ nếu việc hành động bất chính chỉ đơn giản là “làm tổn thương người khác một cách có chủ ý” (ý tôi là, biết rằng bạn đang làm tổn thương ai, và theo đó, bạn đang làm tổn thương người ấy như thế nào), và người thất bại trong việc tự chủ sẽ làm tổn thương chính mình một cách có chủ ý, thì đây sẽ là một trường hợp chủ động muốn bị đối xử bất chính, và cũng có khả năng một người sẽ tự đối xử bất chính với chính mình. (Nhân tiện, đây là một trong những vấn đề được đặt ra, rằng liệu một người có thể tự đối xử bất chính với bản thân hay không.) Hoặc một lần nữa, một người có thể, vì lý do không tự chủ, nhận tổn thương từ một người khác hành động có chủ ý, và vì vậy đây sẽ là một trường hợp khác bị đối xử một cách bất chính có chủ ý. [1136b]

Theo tôi, giải pháp là: định nghĩa việc bị đối xử bất chính là “làm tổn thương trong khi hiểu biết về người bị tổn thương và cách thức làm anh ta tổn thương” chưa chính xác, mà chúng ta cần phải bổ sung rằng “sự việc ấy trái với mong muốn của người bị tổn thương”.

Vì vậy, một người có thể bị tổn thương và chịu đựng những gì tự nó là bất chính một cách có chủ ý, nhưng không người nào có thể bị đối xử một cách bất chính có chủ ý; vì không người nào muốn bị tổn thương, ngay cả những người thiếu tự chủ, người thực sự hành động trái ngược với ý muốn; không có người nào mong muốn điều mà anh ta không cho là tốt, và người thiếu tự chủ không làm điều anh ta nghĩ anh ta nên làm.

Và một lần nữa, người nào cho đi tài sản của chính mình (như Homer kể Glaucus đã trao cho Diomedes[2], “lấy áo giáp vàng ròng đổi lấy áo giáp đồng thau, lấy áo giáp trị giá một trăm con bò đổi lấy áo giáp trị giá chín con bò”) không bị đối xử một cách bất chính, bởi vì việc cho đi là tự bản thân anh ta quyết định; nhưng việc chịu đựng một hành vi bất chính thì không do anh ta quyết định, mà phải có một người khác đang đối xử bất chính với anh ta.

Đối với việc bị đối xử một cách bất chính, rõ ràng đó không phải là có chủ ý.

Vẫn còn hai điểm mà tôi dự định nêu lên: đầu tiên, anh ta có bị buộc tội với một hành động bất chính, người trong khi phân phối đã đưa phần lớn hơn cho một bên, trái với tỷ lệ thích đáng, hoặc anh ta sở hữu phần lớn hơn? Tiếp theo, liệu một người đàn ông có thể tự mình đối xử bất chính với chính bản thân?

Trong câu hỏi đầu tiên, nếu phương án được đặt tên đầu tiên là khả dĩ và chính kẻ phân phối là người hành động bất chính chứ không phải là người có phần được chia lớn hơn, thì giả sử rằng một người có hiểu biết rõ và sẵn sàng trao nhiều hơn cho một người khác hơn là cho mình ở đây là một trường hợp tự đối xử bất chính với bản thân; mà, trong thực tế, những người Tiết chế vẫn được cho rằng sẽ làm, vì một đặc điểm của người hợp lý[3] là nhận ít hơn so với phần của mình.

Đây không phải là câu trả lời sao? Rằng trường hợp này chưa hoàn toàn được nêu rõ, vì một số lợi ích khác, chẳng hạn như uy tín hoặc danh dự nói chung, trong trường hợp ấy là một người được xem như đã nhận được phần lớn hơn. Và một lần nữa, khó khăn được giải quyết bằng cách xét đến định nghĩa về hành vi bất chính: bởi lẽ người không phải nhận điều gì trái lại ý muốn của mình, do đó, ít nhất về điểm này, anh ta không bị đối xử một cách bất chính, mà, dù gì đi nữa anh ta chỉ bị tổn thương mà thôi.

Một điều hiển nhiên nữa là chính người phân phối hành động mới bất chính chứ không phải người có phần lớn hơn: bởi vì thực tế đơn giản của Bất Chính nói chung gắn liền với những gì một người làm, không cấu thành hành động bất chính, mà là việc thực hiện nó một cách có chủ ý: và sự có chủ ý gắn liền với đối tượng phát sinh hành động, rõ ràng là từ người phân phối chứ không phải người nhận. Và một lần nữa khái niệm hành động được sử dụng trong nhiều ý nghĩa khác nhau; theo một nghĩa nào đó, những vật vô tri vô giác, hoặc một bàn tay, hoặc một người đầy tớ theo lệnh của chủ nô “hành động” giết người; vì vậy người ở đây không hành động một cách bất chính mà làm những điều mà bản thân chúng là bất chính.

[1137a] Một lần nữa, giả sử rằng một người đã đưa ra một phán quyết sai lầm trong khi vô minh; dưới con mắt của pháp luật, anh ta không hành động bất chính và phán quyết của anh ta cũng không bất chính, nhưng anh ta bất chính theo một nghĩa nào đó: vì Công Chính theo luật pháp và Công Chính nguyên thủy hay tự nhiên không giống nhau: nhưng, nếu anh ta cố tình ra quyết định một cách bất chính, thì bản thân anh ta cũng như người nhận đã nhận được phần lớn hơn, nghĩa là, anh ta hoặc thiên vị người nhận, hoặc muốn trả thù người kia: và vì vậy người ra quyết định bất chính từ những động cơ này nhận được phần lớn hơn, theo nghĩa chính xác như một người sẽ nhận được một phần lợi ích của hành vi bất chính: bởi vì trong trường hợp này, người ấy đã xét xử sai, chẳng hạn một mảnh ruộng, sẽ không nhận được đất mà thay vào đó là tiền nhờ phán quyết bất chính của anh ta.

Bây giờ giả sử rằng những người hành động Bất Chính được thực hiện hoàn toàn bởi chính họ, và dễ dàng kết luận rằng hành động Công Chính cũng giống như vậy. Nhưng điều này không thực sự như thế; để có quan hệ với vợ của một người hàng xóm, hoặc tấn công người hàng xóm, hoặc đưa tiền bằng chính tay họ, tất nhiên là dễ dàng và do chính bản thân quyết định: nhưng việc thực hiện những hành động này với những trạng thái nào đó của tính cách hoàn toàn không dễ dàng và cũng hoàn toàn không do chính họ quyết định. Và tương tự, việc biết thế nào là Công Chính và Bất Chính là những gì mà con người cho rằng không cần nhiều sự thông thái bởi vì không khó để hiểu những điều mà luật pháp nói. Họ quên rằng chúng không phải là những hành động Công Chính, trừ khi một cách tình cờ: muốn là Công Chính chúng phải được thực hiện và phân phối theo một cách nhất định: và đây là một nhiệm vụ khó khăn hơn so với việc biết những gì là tốt cho sức khỏe; vì trong lĩnh vực kiến thức này, việc biết mật ong, rượu vang, cây trị điên, thuốc đốt, hoặc việc sử dụng dao là một chuyện dễ dàng, nhưng biết cách làm như thế nào để tốt cho sức khỏe, làm cho ai và làm lúc nào, lại là những việc mà chỉ thầy thuốc mới khả năng.

Cũng từ sai lầm tương tự mà họ cho rằng, hành động Bất Chính cũng nằm trong khả năng của người Công Chính, bởi vì người Công Chính không kém, mà thậm chí còn hơn cả Bất Chính, trong khả năng thực hiện các hành vi cụ thể: anh ta có thể giao hợp với một người phụ nữ hoặc tấn công một người đàn ông; hoặc người đàn ông dũng cảm vứt bỏ khiên của mình và quay lưng lại và chạy theo cách này hay cách khác. Đúng; nhưng ở đây không chỉ là bản thân những việc làm này cấu thành những hành động hèn nhát hay bất chính (trừ khi một cách tình cờ), mà là thực hiện chúng với những trạng thái tính cách nhất định: giống như không phải chỉ là việc sử dụng hay không sử dụng dao, dùng hay không dùng một số loại thuốc cấu thành sự điều trị y tế hoặc chữa bệnh, nhưng phải là thực hiện những điều này theo một cách cụ thể nào đó.

Một lần nữa, các nguyên tắc chung của Công Chính xuất hiện trong những người tham gia vào những gì vốn là tốt, và có thể có quá nhiều hoặc quá ít những nguyên tắc ấy. Bây giờ có những cá thể không thể có quá nhiều, như các vị thần chẳng hạn; có những kẻ khác, một lần nữa, không áp dụng chút nào, ấy là những người xấu xa khôn lường, mọi thứ từ họ đều có thể gây tổn thương; và có những người khác mà các nguyên tắc này có ích trong một chừng mực nào đó: vì lý do này người ta nói Công Chính không tách rời Con người.

X

[1137b] Tiếp theo chúng ta sẽ nói về Hợp Lý và những gì Hợp Lý, nghĩa là, về mối quan hệ của Hợp Lý với Công Chính và những gì Hợp Lý với những gì Công Chính; vì khi chúng ta nhìn vào vấn đề hai khái niệm này không có vẻ giống nhau mà cũng không hẳn khác nhau về thể loại; và đôi khi chúng ta khen Hợp Lý và người ta thể hiện đặc điểm này trong hành động của mình, do đó, bằng cách khen ngợi, chúng ta thường chuyển khái niệm này sang các hành vi khác thay vì khái niệm tốt, do đó cho thấy rằng cái gì đó càng Hợp Lý thì cái đó càng tốt; trong những lần khác sau một chuỗi những suy luận nhất định, chúng ta gặp phải một sự khó khăn, trong đó Hợp Lý mặc dù khác biệt với Công Chính nhưng vẫn đáng khen ngợi; dường như sau đó ta suy ra rằng Công Chính là không tốt hoặc những gì Hợp Lý thì không Công Chính, vì chúng theo giả thuyết là khác nhau; hoặc nếu cả hai đều tốt thì chúng giống hệt nhau.

Đây là một khẳng định có thể chấp nhận được về khó khăn mà từ đây sự Hợp Lý phát sinh; nhưng, trên thực tế, tất cả những điều này có thể được hòa giải và thực sự không có mâu thuẫn: vì Hợp Lý là Công Chính, cũng là tốt hơn một dạng nào đó Công Chính, nhưng không tốt hơn Công Chính: Hợp Lý và Công Chính khi đó như nhau, và, dù rằng cả hai đều tốt, Hợp Lý vẫn tốt hơn.

Điều gây ra khó khăn là như sau: Hợp Lý là Công chính, lại không phải là Công Chính quy định trong luật thành văn, mà trên thực tế là một sự điều chỉnh của loại Công Chính đó. Và lý do của điều này là, mọi luật pháp nhất thiết phải là phổ quát trong khi có một số điều không thể nói một cách chính xác trong bất kỳ tuyên bố phổ quát nào. Cho nên khi cần thiết phải có một tuyên bố chung, khi một tuyên bố chung không thể áp dụng chính xác cho tất cả các trường hợp, luật pháp sẽ lấy trường hợp tổng quát của phần lớn trường hợp trong khi vẫn nhận thức đầy đủ về các sai sót tồn đọng; và mặc dù vậy vẫn chính xác, bởi vì sai sót không phải ở luật pháp, hay người làm luật, mà là bản chất của sự việc, bởi vì vấn đề của mọi hành động nhất thiết phải như vậy.

Khi luật pháp đã quy định trong những điều khoản chung, sau đó phát sinh một trường hợp ngoại lệ so với quy tắc chung (do nhà lập pháp bỏ qua trường hợp này với lý do tính phổ quát của tuyên bố là sai), sẽ là đúng đắn khi sửa chữa thiếu sót bằng cách phán quyết nó như chính nhà lập pháp sẽ làm khi anh ta có mặt, và sẽ nằm trong pháp luật nếu như anh ta thấy trước được trường hợp ấy sẽ xảy ra. Và do đó, Hợp Lý là Công Chính nhưng tốt hơn một dạng của Công Chính; tôi không muốn nói là Công Chính chung chung mà là sai lầm phát sinh từ tính phổ quát của tuyên bố: và đây là bản chất của Hợp Lý, “một sự điều chỉnh của Luật, trong đó Luật bị khiếm khuyết bởi tính phổ quát của nó”.

Đây là lý do tại sao không phải tất cả mọi thứ đều theo luật, bởi vì có những điều đơn giản là không thể đặt ra một luật lệ nào cho chúng, và vì vậy chúng ta muốn ban hành những điều khoản cho các trường hợp cụ thể. Bởi vì nói chung, quy tắc của những gì không xác định cũng phải mang tính không xác định, cũng giống như quy tắc tòa nhà Lesbian[4] được tạo ra bằng chì: bởi lẽ quy tắc này thay đổi theo hình thức của mỗi viên đá và các điểu khoản đặc biệt cũng vậy, phải thay đổi linh hoạt tùy theo các sự kiện của trường hợp đang xét đến.

[1138a] Ta đã rõ Hợp Lý là gì; cụ thể nó nghĩa là Công Chính nhưng tốt hơn một dạng của Công Chính: và từ đó, người Hợp Lý là ai: là người có xu hướng lựa chọn và thực hiện các nguyên tắc này, và không thích áp đặt câu chữ của pháp luật theo hướng tồi tệ hơn nhưng hài lòng với việc nhận được ít hơn so với phần anh ta xứng đáng mặc dù anh ta được pháp luật bảo hộ, và trạng thái đạo đức này là Hợp Lý, là một dạng của Công Lý, chứ không phải là một trạng thái đạo đức khác với Công Lý.

❀ ❀ ❀

[1] Euripides (sinh khoảng năm 480 – mất khoảng năm 406 TCN) là một bi kịch gia vĩ đại thời Hy Lạp cổ đại.

[2] Trong Iliad, Glaucus và Diomedes ở hai chiến tuyến khác nhau. Khi Glaucus gặp Diomedes, đáp lại lời thách thức của Diomedes, Glaucus nói rằng với tư cách là cháu trai của Bellerophon, anh ta sẽ chiến đấu với bất kỳ ai. Khi biết về tổ tiên của Glaucus, Diomedes đã cắm cây giáo xuống đất và kể về việc ông nội anh, Oeneus, là bạn thân của Bellerophon, và tuyên bố rằng hai người dù ở hai phe đối nghịch nhưng vẫn sẽ tiếp tục tình bạn. Như một dấu hiệu của tình bạn, Diomedes trao bộ áo giáp bằng đồng trị giá chín con bò cho Glaucus, và Glaucus trao bộ giáp vàng trị giá một trăm con bò cho Diomedes.

[3] Khái niệm “hợp lý” sẽ được làm rõ ngay trong chương tiếp theo.

[4] Quy tắc Lesbian: một quy tắc xây dựng trong thời cổ đại cho những công trình làm bằng chì, phải có khả năng mềm dẻo và uốn cong theo một khuôn nào đó. Aristotle dùng khái niệm này một cách hình ảnh để ám chỉ sự mềm dẻo cần có của tính Hợp Lý trong pháp luật.