Giờ đây, khi Phẩm hạnh liên quan tới quy tắc của cảm xúc và hành động, và các hành động có chủ ý thì sẽ được tán dương hoặc bị trách phạt, trong khi đó các hành động vô ý thì sẽ nhận được sự tha thứ và thậm chí thỉnh thoảng là sự thương hại, vậy thì có lẽ những người tìm hiểu bản chất của Phẩm hạnh cần định nghĩa thế nào là có chủ ý và vô ý; làm như vậy cũng hữu ích đối với những nhà lập pháp cần phân định rõ khen thưởng và trừng phạt.

Tiếp theo, các hành động vô ý được chia làm hai loại, được thực hiện bởi sự ép buộc hoặc từ sự vô minh. Một hành động, nói một cách chính xác, được xem là bị ép buộc, khi nguồn gốc của nó là ở bên ngoài tác nhân, nghĩa là trong hành động này tác nhân (có lẽ chúng ta nên gọi một cách chính xác hơn là “đối tượng của hành động”) không đóng góp gì cả; ví dụ như một cơn gió mang bạn đi bất kỳ đâu, hoặc những người có quyền lực khống chế bạn.

Nhưng khi hành động được thực hiện vì nỗi sợ cái ác hoặc vì một điều gì đó cao quý – ví dụ, nếu một kẻ độc tài ra lệnh cho một người làm điều gì đó đáng xấu hổ và hắn ta đang kiểm soát bố mẹ hoặc con cái người ấy, vậy thì nếu người đó y lệnh, người thân được cứu, nhưng nếu người đó không y lệnh, họ sẽ có thể bị giết – phân xử những hành động được thực hiện trong hoàn cảnh này là có chủ ý hay vô ý chẳng hề dễ dàng. Một ví dụ khác cũng gây tranh cãi tương tự đó là tháo bỏ kiện hàng trong cơn bão; rõ ràng chẳng ai bỏ kiện hàng đi một cách có chủ ý, nhưng họ vẫn phải làm để bảo vệ bản thân và những gì còn lại, bất cứ ai có chút hiểu biết đều hành động như vậy.

Những loại hành động này, do đó, phức tạp, mặc dù chúng gần giống với có chủ ý hơn, bởi vì chúng được thực hiện khi vẫn có sự lựa chọn và mục đích của chúng tương ứng với hoàn cảnh cụ thể lúc đó.

Cả “chủ ý” và “vô ý”, vì thế, cần được xem xét với sự tham chiếu tới thời điểm tác nhân gây ra hành động. Và trong các ví dụ ở trên, tác nhân đã hành động một cách có chủ ý bởi vì nguồn gốc chuyển động của các bộ phận cơ thể của tác nhân đóng vai trò làm phương tiện trong các hành động trên đều tới từ bản thân tác nhân; và khi nguồn gốc hành động nằm tại chính bản thân một người, làm hay không làm hoàn toàn phụ thuộc vào người đó.

Do đó, những hành động như vậy là có chủ ý, dù cho về mặt lý thuyết thì nó có vẻ vô ý bởi chẳng ai lại muốn tự bản thân đưa ra lựa chọn làm những việc như vậy.

Nhưng vì những hành động đó, thỉnh thoảng con người thậm chí còn được tán dương, bởi khi đó họ phải trải qua sự tủi nhục hoặc đau đớn để đảm bảo được những điều vĩ đại và cao quý; nếu họ không làm vậy, họ sẽ bị trách phạt, bởi vì nó cho thấy một tâm trí thấp kém có thể trải qua những thứ hèn hạ không vì một mục tiêu cao cả hay chỉ vì một cái lợi nhỏ mọn.

Tuy nhiên trong một vài trường hợp thì họ chẳng nhận được sự tán dương mà chỉ có sự cảm thông; đó là khi người ta thực hiện một hành vi mà lẽ ra họ không nên làm bởi vì nó vượt quá năng lực con người có thể làm được hoặc vượt qua giới hạn mà con người có thể chịu đựng.

Một vài hành vi có lẽ chẳng thể nào được viện cớ là vì ép buộc, mà một người nên lựa chọn điều tệ nhất và chết đi; thật điên rồ, ví dụ như, khi Alcmaeon trong vở kịch của Euripides bào chữa cho hành vi giết chính mẹ của hắn ta vì bị ép buộc![1]

Nhưng thỉnh thoảng thật khó để quyết định nên chọn điều này thay vì điều khác, hoặc cái gì đáng ưu tiên hơn, và còn khó hơn rất nhiều để tuân theo quyết định mà chúng ta đã đưa ra: bởi vì nhìn chung các phương án thay thế thường đau khổ, và hành động chúng ta phải thực hiện thường hèn hạ, do đó tán dương và trách phạt được phân xử dựa vào việc người thực hiện hành động có bị ép buộc hay không.

[1110b] Vậy thì những hành động nào được xem là bị bắt buộc? Chúng ta có thể trả lời đơn giản và một cách trừu tượng rằng bất cứ khi nào nguyên nhân tới từ bên ngoài và chủ thể của hành động không đóng góp gì thì hành động đó là bị bắt buộc; và rằng hành động nằm bên trong tác nhân khi họ không muốn nhưng họ vẫn có lựa chọn lúc đưa ra hành động, và khi nguồn gốc của hành động nằm bên trong bản thân của tác nhân, những hành động đó bản thân chúng có thể là vô ý vì tác nhân không muốn, nhưng tại một thời điểm cụ thể và khi đặt bên cạnh các lựa chọn khác nhau, chúng lại là có chủ ý; và chúng có chủ ý nhiều hơn là vô ý, bởi vì các hành động này chứa đựng những tiểu tiết, và những tiểu tiết này đều có chủ ý.

Nhưng nên lựa chọn cái gì thay cho cái gì thì không dễ để quyết định, bởi vì có rất nhiều khác biệt trong các hoàn cảnh cụ thể.

Nhưng có thể ai đó sẽ nói rằng những thứ thú vị và đáng kính trọng cần được tác động bởi một ngoại lực (bởi chúng tới từ bên ngoài và ép buộc lên tác nhân); nếu xem xét như vậy thì mọi hành động đều tới từ sự ép buộc, bởi vì thú vị và đáng kính trọng là động cơ phổ quát của hành động.

Một lần nữa, những người hành động do ép buộc và đi ngược lại với ý muốn của mình thì sẽ hành động trong đau đớn; nhưng những người hành động vì xem xét cái gì thú vị hoặc đáng kính thì sẽ hành động trong vui thú.

Thực sự là điên rồ nếu một người xem hành động của anh ta tới từ bên ngoài thay vì tới từ chính năng lực của bản thân chỉ bởi anh ta dễ dàng bị chúng ép buộc; hoặc, một lần nữa, gán những hành động đáng kính cho bản thân mình và những hành động hèn hạ cho sự vui thú.

Do đó, cái trông có vẻ là ép buộc tức “nguồn gốc của nó tới từ bên ngoài, thì tác nhân bị ép buộc không đóng góp gì cả.” Chúng ta biết rằng, mọi hành động tới từ sự vô minh, đều không có chủ ý, nhưng nó chỉ được xem là vô ý khi đi cùng sự đau đớn và nuối tiếc; bởi rõ ràng một kẻ gây ra bất kỳ hành động nào đó vì sự vô minh, mà không hề bị khó chịu với chính hành động của mình, không thể được xem là đã hành động theo ý muốn của hắn ta bởi vì hắn chẳng biết điều hắn đang làm, hoặc đi ngược lại ý muốn của hắn bởi vì hắn chẳng cảm thấy tiếc nuối vì hành động đó.

Thế thì trong phân loại nhóm “hành động do sự vô minh,” kẻ cảm thấy hối tiếc sau khi gây ra hành động được xem là một tác nhân vô ý, và kẻ chẳng có cảm xúc gì, bởi hắn chắc chắn khác kẻ khác, chúng ta sẽ gọi là tác nhân không có chủ ý; do có một sự khác biệt thật sự ở đây nên tốt hơn là chúng ta cần có một cái tên phù hợp.

Một lần nữa, có vẻ như có một sự khác biệt giữa hành động xuất phát từ vô minh và hành động một cách vô minh: ví dụ, chúng ta thường không cho rằng vô minh là nguyên nhân của các hành động được gây ra bởi một gã đang say hoặc đang giận dữ, thế nhưng hắn không phải đang hành động một cách thiếu hiểu biết mà là đang hành động một cách vô minh.

Một lần nữa, mọi người xấu thì đều không nhận thức được điều gì nên làm và điều gì nên bỏ ngỏ, và vì lý do đó con người trở nên bất chính và hoàn toàn theo ác quỷ.

[1111a] Một lần nữa, chúng ta thường không áp dụng khái niệm vô ý lên một người không có ý thức về mối quan tâm thực sự của anh ta; bởi vì sự vô minh ảnh hưởng tới lựa chọn đạo đức cấu thành nên sự sa đọa chứ không phải sự vô ý: và không có bất kỳ sự vô minh nào về nguyên lý làm điều đó (con người bị trách phạt vì điều này) mà chính sự vô minh trong các chi tiết cụ thể, ở đó xảy ra hành động và chính hành động đó là cái chúng ta đang quan tâm, thì sẽ được cảm thông và tha thứ, bởi vì một kẻ hành động vì sự vô minh thì hành động một cách vô ý theo một nghĩa hợp lý.

Do đó, có lẽ cũng nên định nghĩa những chi tiết cụ thể này: chúng là gì, và bao nhiêu; bao gồm: ai gây ra hành động, anh ta đang làm gì, cần xem xét đối tượng của hành động, đôi khi cả phương tiện của hành động, và kết quả hành động là gì, và cách thức hành động, ví dụ như nhẹ nhàng hay thô bạo.

Tất cả những chi tiết này, trong cùng một trường hợp, không một kẻ nào với đầy đủ các giác quan có thể không nhận thức được; rõ ràng... nhưng một người có thể không biết điều mà anh ta đang làm, bởi vì con người khi nói có thể thốt ra những điều mà họ không hay biết; hoặc như Aeschylus đã làm dính líu tới những Huyền bí, rằng ông ta không nhận thức được rằng nói chuyện về những điều Huyền bí là trái pháp luật; hoặc như trường hợp tai nạn súng cao su khi ông ta nói rằng ông ta thả viên đạn ra chỉ để trình diễn sự vận hành của nó. Hoặc một người có thể là con trai của một kẻ thù, ví dụ như trường hợp của Merope[2]; hoặc rằng ngọn giáo nhọn nhưng thực ra đã được mài nhẵn; hoặc rằng một hòn đá cuội nhưng thực ra chỉ là một loại đá bọt rất nhẹ; hoặc thoạt đầu tưởng có thể cứu mạng nhưng thực ra lại chết người; hoặc tường chừng như đánh nhau thì hóa ra đơn thuần là diễn trò, giống như người ta vẫn thường chơi trận giả.

Và bởi vì có thể tồn tại sự vô minh khi xét tới toàn bộ những chi tiết mà một hành động chứa đựng, anh ta hành động mà không nhận thức được bất kỳ cái nào trong số chúng thì có nghĩa là anh ta hành động một cách vô ý, và anh ta vô ý nhất khi không nhận thức được điều gì quan trọng nhất, tức là những thứ mà một hành động chứa đựng, và cũng không nhận thức được cả kết quả của hành động.

Thêm nữa, không chỉ vô thức theo dạng này mới cấu thành nên một hành động vô ý, mà phải hiểu rằng kết quả của hành động phải dẫn tới đau đớn và hối hận.

Giờ đây khi mọi hành động vô ý đều tới từ sự ép buộc hoặc bởi sự vô minh, Hành động có Chủ ý có vẻ như là “hành động mà nguồn gốc của nó nằm tại tác nhân gây ra, anh ta nhận thức rõ ràng các đặc điểm cụ thể mà hành động của anh ta chứa đựng.”

Bởi vì, có thể rằng, con người không thể được biện hộ bằng cách gọi các hành động vô ý, nhưng thực ra được thúc đẩy bởi Giận dữ và Dục vọng.

Bởi vì, lý do đầu tiên, đó là chúng ta phải khẳng định một điều rằng không động vật nào khác ngoài con người, thậm chí trẻ em cũng không thể, được xem là hành động một cách có chủ ý. Lý do tiếp theo, có lẽ nào chúng ta không bao giờ hành động một cách có chủ ý khi chúng hành động bởi Dục vọng và Giận dữ, hoặc rằng chúng ta hành động một cách có chủ ý khi làm điều đúng đắn và hành động một cách vô ý khi làm điều xấu xa? Giả định sau thật là điên rồ, bởi vì nguyên nhân chỉ là một và giống hệt nhau. Do đó đối với giả định trước đó, thật kỳ cục khi vẫn cho rằng hành động là vô ý khi chúng ta cần phải nhận ra rằng: có những trường hợp mà giận dữ là một trách nhiệm, và có những thứ chúng ta phải có dục vọng, ví dụ như, sức khỏe và học thức.

Một lần nữa, trong khi hành động thực sự vô ý được cho là đi kèm cùng đau đớn, những hành động được thực hiện nhằm làm hài lòng dục vọng thì lại có thể thú vị.

Một lần nữa: sự vô ý có thể tạo ra khác biệt như thế nào giữa các hành động sai trái được thực hiện bởi sự tính toán có chủ ý và những hành động được thực hiện bởi sự giận dữ? Bởi cả hai đều đáng tránh xa, và những cảm xúc phi lý trí thì được cho rằng cũng tự nhiên đối với con người như lý trí, và do đó tất nhiên các hành động của mỗi cá nhân được thực hiện bởi Giận dữ và Dục vọng cũng tự nhiên. Do đó thật điên rồ khi xếp loại những hành động này là vô ý.

❀ ❀ ❀

[1] Vở kịch “Alcmaeon ở Corinth” của Euripides dựa trên câu chuyện thần thoại Alcmaeon giết mẹ. Trong đó, Alcmaeon là con trai của Amphiaraus và Eriphyle. Eriphyle, vì quá ham muốn sợi dây chuyền, đã thuyết phục chồng ra trận, dù biết rằng nếu ra trận thì Amphiaraus sẽ chết. Trước khi chết, Amphiaraus đã yêu cầu con trai mình là Alcmaeon phải giết mẹ để trả thù cho bố.

[2] Trong thần thoại Hy Lạp, Merope là vợ của Cresphontes, vua của Messenia. Sau này, Cresphontes và hai người con trai bị Polyphontes giết và chiếm ngôi. Polyphontes ép Merope kết hôn với mình. Merope cam chịu, song cô cũng đã cứu được người con trai út là Aepytus và bí mật gửi Aepytus đến Aetolia. Vài năm sau, khi Aepytus lớn lên, anh quay lại Messenia với kế hoạch giết Polyphontes để trả thù. Tuy nhiên, vì anh đóng giả một người khác để che giấu thân phận thật, nên Merope tưởng Aepytus là kẻ thù và đã suýt giết chết anh.