Có lẽ tốt hơn chúng ta nên xem xét đến khái niệm Điều Tốt Phổ Quát (có nghĩa là điều tốt của vạn vật), và tranh luận về ý nghĩa của nó, dù một yêu cầu như vậy không dễ chịu lắm, bởi những người đã đưa ra các mẫu hình[1] này là bạn bè của chúng ta[2]. Tuy nhiên, có lẽ tốt hơn, hay nói đúng hơn, trách nhiệm của chúng ta, khi quan tâm tới an nguy của chân lý, là phải đánh đổ ngay cả lý thuyết của chính chúng ta, đặc biệt khi chúng ta là những kẻ yêu thông thái: bởi khi cả hai đều là những người bạn yêu quý của chúng ta, thì chúng ta nhất định phải ưa thích chân lý hơn. Giờ đây những người nghĩ ra lý thuyết về mẫu hình, không sắp xếp chúng theo thứ tự trước sau, và vì vậy họ đã chẳng bao giờ tạo ra mẫu hình cho các con số; nhưng điều tốt, như đã nói, dựa trên nền tảng của phân loại về các phạm trù Chất, Phẩm và Tương Quan; cái tồn tại tự thân nó, tức Chất[3], là cái đầu tiên trong thiên tính của một vật thì xếp trước Tương Quan, bởi Tương Quan là một nhánh, như nó vốn vậy, và là kết quả ngẫu nhiên của Chất; dựa trên nguyên lý của bản thân chúng thì không thể có một mẫu hình chung trong trường hợp này được.

Trong đoạn tiếp theo, vì điều tốt được thể hiện đến theo nhiều cách cũng giống như có nhiều kiểu tồn tại (vì nó được thể hiện trong phạm trù Chất, như Thần, Trí Tuệ – và trong phạm trù Phẩm, như Phẩm hạnh – và trong phạm trù Lượng, như Trung Đạo[4] – và trong phạm trù Tương Quan, như Sự Hữu Dụng – và trong phạm trù Thời Gian, như Cơ Hội – và trong phạm trù Nơi Chốn, như Nhà Ở; và những phạm trù khác tương tự vậy), rõ ràng rằng nó không thể là cái gì đó chung chung và phổ quát hay có trong tất cả. Mặt khác, nó sẽ không thể được khẳng định trong tất cả các phạm trù, mà chỉ được khẳng định trong một phạm trù duy nhất.

[1096b] Thứ ba, vì những điều nằm trong phạm vi một mẫu hình cũng thuộc về kiến thức của một môn khoa học, nên dựa vào lý thuyết này, chỉ cần một môn khoa học có thể bao quát được tất cả mọi điều tốt. Nhưng trong thực tế, có rất nhiều môn khoa học, thậm chí còn thuộc cùng một phạm trù, chẳng hạn, Cơ Hội hoặc Thời Cơ (mà tôi đã đề cập lúc trước là thuộc phạm trù Thời Gian), môn khoa học ở đây, trong chiến tranh, là quân sự; trong dịch bệnh, môn khoa học là y học; và Trung Đạo (điều tôi đã đề cập ở trên là thuộc phạm trù Lượng), trong thực phẩm, môn khoa học là y học; và trong lao động hay thực hành, môn khoa học là thể dục thể thao. Chúng ta cũng có thể hoài nghi về cái khái niệm mà họ gọi là bản-thân-mỗi-thứ bởi thực ra bảnthân-con-người và con người thì cũng chỉ đang nói tới một đối tượng mà thôi – tức là con người. Miễn là mỗi cá nhân đang được xem dưới dạng một con người thì họ không khác nhau một chút nào, và nếu thế, thì điều tốt nói chung và bất kỳ điều tốt riêng rẽ nào sẽ không khác nhau, bởi ở cả hai mức độ chúng đều là điều tốt. Cũng sẽ không nói rằng sự vĩnh cửu của điều tốt khiến nó trở nên tốt đẹp hơn; bởi màu trắng duy trì trong một thời gian dài cũng không trắng hơn màu trắng vừa được sơn trong một ngày.

Những người ủng hộ Pythagore[5] dường như đưa ra một lời giải thích hợp lý hơn cho vấn đề. Họ đặt “Một” vào những điều thiện trong danh sách điều tốt lẫn điều xấu. Và trong thực tế, Speusippus[6] có vẻ như đã đi theo cách này.

Tuy nhiên, chúng ta hãy nói về những vấn đề này vào một dịp nào đó khác. Bây giờ rõ ràng là có một kẽ hở mâu thuẫn với những gì đã được đề cập phía trên, vì lý do rằng giả thuyết mà tôi đã công kích trước những người ủng hộ nó không áp dụng vào tất cả mọi điều tốt: mà nó chỉ nói đến những điều tốt thuộc phạm vi một mẫu hình, những điều tốt được mưu cầu, và người ta hài lòng với chúng đơn giản vì những lợi ích của chính chúng. Trong khi những điều tốt có khuynh hướng tạo ra hoặc duy trì những điều tốt này bằng bất kỳ cách nào, hay cản trở những chiều hướng đối lập với chúng, mới được gọi là tốt, bởi chính những điều tốt khác này và theo một cách thức khác. Do đó, dễ thấy rằng những điều tốt có thể được gọi là điều tốt theo hai nghĩa, nhóm thứ nhất là vì những lợi ích của chính chúng, nhóm thứ hai là vì những điều tốt ở nhóm thứ nhất.

Vậy chúng ta hãy tách những điều tốt từ bản chất ra khỏi phương tiện, và xét xem chúng có được gọi là điều tốt theo một mẫu hình hay không. Tuy nhiên, lại nảy sinh ra một câu hỏi, chúng ta gọi những loại điều tốt nào là điều tốt từ bản chất? Có phải tất cả những điều tốt như vậy đều được mưu cầu ngay cả khi đã tách ra khỏi những điều tốt khác. Ví dụ, thông thái, nhìn, vui thú và danh dự nào đó (đối với những điều này, dù chúng ta mưu cầu chúng vì mục đích nào xa xôi hơn, thì người ta vẫn sẽ xếp chúng vào nhóm những điều tốt từ bản chất hay không?) Hoặc rút ra từ thực tế, có phải ngoại trừ mẫu hình thì chẳng điều gì có thể gọi là điều tốt từ bản chất cả, và vì thế nên nó vô nghĩa hay không?

Mặt khác, nếu tồn tại những điều tốt từ bản chất, thì chúng ta sẽ đòi hỏi miêu tả về tính tốt cố nhiên phải giống nhau trong tất cả các sự vật sự việc, như là sắc trắng trong tuyết và chì trắng. Nhưng làm thế nào đi ngược lại được thực tế? Tại sao trí tuệ, danh dự và vui thú lại khác biệt dù cho tất cả đều tốt? Do đó Điều Tốt Nhất không phải là điều gì đó phổ quát, và không phụ thuộc vào một mẫu hình.

Thế nhưng, làm thế nào mà tên gọi của nó lại trở nên phổ quát (vì có vẻ như nó không phải là một trường hợp đồng âm ngẫu nhiên)? Có phải những điều riêng rẽ được gọi là tốt nhờ vào Phẩm hạnh của nguồn gốc tạo ra chúng, hay tất cả đều hướng đến một Mục Đích, hoặc đúng hơn là nhờ vào sự tương đồng, theo đó thì trí tuệ đối với tâm hồn cũng giống như thị giác đối với thể xác vv...? Tuy nhiên, có lẽ bây giờ chúng ta nên gác lại những câu hỏi này, vì nghiên cứu chính xác về chúng là công việc thích hợp với một bộ môn triết học khác. Và đối với mẫu hình cũng tương tự thế, vì cho dù là có điều tốt nào đó được khẳng định chung đối với tất cả những điều là tốt, hay có thể tách ra và tồn tại một cách độc lập, thì rõ ràng rằng nó không thể được thực hiện bằng hành động hoặc con người có thể đạt được; trong khi chúng ta lại đang nghiên cứu về một điều gì đó như vậy.

Người ta dễ dàng cho rằng sẽ tốt hơn nếu có sự hiểu biết về điều chúng ta đang nghiên cứu giống như đối với những hàng hóa cụ thể mà chúng ta có thể đạt được và làm được, bởi, khi điều này giống với một mô hình nào đó mà chúng ta đã biết, thì chúng ta sẽ hiểu rõ hơn những điều nào là tốt cho cá nhân mình, và khi chúng ta biết về chúng, chúng ta sẽ đạt được chúng.

[1097a] Đúng là lý lẽ này có đôi chút đáng tin, nhưng nó bị những lập luận về các môn Nghệ Thuật và Khoa Học phủ nhận; vì tất cả chúng, dù hướng đến điều tốt nào đó, và tìm kiếm những gì còn thiếu sót, nhưng lại bỏ qua hiểu biết về nó: lúc này có thể không chắc chắn được rằng tất cả các nghệ sĩ đều không biết, thậm chí cũng chẳng quan tâm đến, rằng điều này sẽ giúp ích được rất nhiều; không dễ để nhận ra một người thợ dệt hay một người thợ mộc sẽ được hưởng lợi từ công việc của mình bằng hiểu biết về riêng món hàng, cũng như không dễ để thấy một người có khả năng chữa bệnh hoặc chỉ huy quân đội ra sao khi đã nhìn thấy được mẫu hình. Vì rõ ràng sức khỏe theo kiểu chung chung và trừu tượng này không phải là vấn đề nghiên cứu của các thầy thuốc, mà là sức khỏe của con người, hay nói đúng hơn có lẽ là của người này hoặc người kia; bởi ông ta phải chữa trị cho các cá nhân. – Như thế những điểm này đã rất rõ ràng.

❀ ❀ ❀

[1] Form: một khái niệm cơ bản mà Plato đưa ra.

[2] Tức muốn nói đến Plato và các học trò của ông ta.

[3] Các phạm trù được đưa vào ở đây là những khái niệm nền tảng trong triết học của Aristotle mà đã được ông định nghĩa và minh họa rất chi tiết trong cuốn Phân loại học. Để nắm chắc các khái niệm này không có cách nào khác cần phải đọc Phân loại học. Tuy nhiên, trong phạm vi cuốn Luân lý học, người dịch xin được đưa ra ví dụ minh họa để độc giả có thể nắm bắt được phần nào ý nghĩa của các phạm trù này để có thể hiểu rõ hơn ý Aristotle đang muốn nói ở đây. Các phạm trù trong Phân loại học mà Aristotle đề cập bao gồm Chất, Lượng, Phẩm, Tương Quan, Nơi Chốn, Thời Gian, Tư Thế... Ví dụ minh họa đó là Chất (con người, con ngựa...), Lượng (2 mét vuông, 3 mét dài...), Phẩm (trắng, đúng ngữ pháp...), Tương Quan (gấp đôi, một nửa, lớn hơn), Nơi Chốn (ở chợ, ở trường học...), Tư Thế (đứng, nằm...), Thời Gian (hôm qua, năm ngoái...),

[4] Khái niệm này sẽ được làm rõ ở các Quyển sau của cuốn sách.

[5] Pythagore (sinh khoảng năm 580 đến 572 TCN - mất khoảng năm 500 đến 490 TCN) là một triết gia Hy Lạp. Ông thường được biết đến như một nhà khoa học và toán học vĩ đại.

[6] Speusippus (sinh khoảng năm 408 - mất khoảng năm 339 TCN) là một triết gia Hy Lạp cổ đại. Speusippus là cháu trai của Plato, cũng là người thừa kế di sản của Plato. Mặc dù là người kế thừa Plato, những quan điểm của Speusippus lại không giống với Plato. Ông cũng lập luận rằng không thể có tri kiến thỏa đáng về bất kỳ điều gì mà không biết tất cả những khác biệt khi điều đó được tách ra khỏi mọi thứ khác.