[1166a] Những cảm xúc thân thiện được biểu lộ ra với bạn bè của ta, cũng là đặc trưng của mối Tương Giao, dường như nảy sinh từ người mang đến cho ta sự hài lòng thư giãn. Tôi muốn nói rằng, người ta định nghĩa một người bạn là “người mong muốn và thực hiện điều gì đó tốt đẹp (hoặc người ấy cho là tốt đẹp) cho đối phương, vì ích lợi của đối phương”; hoặc “người muốn đối phương được là chính họ và được sống cho ích lợi của chính họ” (đó cũng là cảm xúc người mẹ có với người con, và cảm xúc bạn hữu có với nhau khi có va chạm). Một định nghĩa khác, bạn là “người sống cùng ta và cùng chọn một đối tượng như ta,” hoặc “người đồng cảm với bạn mình trong cả niềm vui lẫn nỗi buồn” (điều này cũng đặc biệt có ở các bà mẹ).
Vậy đấy, Tương Giao nhìn chung được đặc trưng bởi một trong các điểm nêu trên: mỗi đặc trưng này, một người tốt đều có trong chính bản thân mình, và tất cả mọi người khác đều có chúng miễn rằng họ còn cho mình là người tốt. (Vì, như đã nói trước đây, phẩm hạnh, tức là một người tốt, có lẽ là thước đo cho mọi người khác).
Bởi anh thống nhất trong chính bản thân mình, và mỗi phần nhỏ tâm hồn anh đều khao khát cùng một đối tượng; anh muốn cho bản thân mình cả điều tốt lẫn điều được tin là tốt; và anh thực hiện nó (điểm đặc trưng của người tốt là luôn cố làm điều tốt), và vì ích lợi bản thân, bởi anh thực hiện vì lợi ích của Nguyên Lý Trí Tuệ, thứ thực sự được cho là Bản Ngã con người. Lần nữa, anh mong bản thân mình, và đặc biệt là cái Nguyên Lý mà nhờ nó anh là một sinh vật thông minh, hãy cứ sống và tồn tại trên đời, bởi sự tồn tại là điều tốt với anh, một người tốt.
Nhưng mỗi người đều mong ước điều tốt đẹp đến với mình, và chẳng ai chấp nhận việc trở thành người khác để cái Bản Ngã Mới ấy có được mọi thứ một cách bừa bãi: một vị thần, chẳng hạn, giờ đây đang có Điều Tốt Nhất, nhưng ông ta chỉ có được nó khi là chính mình: và Nguyên Lý Trí Tuệ phải được xét là Bản Ngã của mỗi người, hoặc ít nhất rõ ràng là như vậy (dù các Nguyên Lý khác, dĩ nhiên, cũng giúp cấu thành nên con người của anh). Hơn nữa, người tốt muốn được tiếp tục sống với chính bản thân mình, bởi anh có thể làm vậy với niềm vui, nhờ thế, những ký ức về việc làm trong quá khứ đều thật hân hoan, những mong đợi về tương lai đều thật tốt lành, và tất cả đều dễ chịu. Nhờ đó, một lần nữa, anh có đủ thứ để Trí Tuệ mình suy tư, và anh hầu như đặc biệt đồng cảm với Bản Ngã của chính mình trong những đau buồn, những vui thú, bởi đối tượng mang lại cho anh niềm vui và nỗi đau lúc nào cũng như nhau, không phải hôm nay thứ này còn mai thứ khác: bởi anh đâu quen ăn năn hối tiếc, chúng ta có thể nói như vậy. Vì mỗi thứ trong những cảm xúc ấy đều được ấp ủ nuôi dưỡng bởi một người tốt, để dành cho Bản Ngã chính mình, và một người bạn dành cho bạn mình cũng như dành cho chính mình (một người bạn thực ra cũng là một Bản Ngã khác), nên Tương Giao được cho là một trong những điều này, và những ai có điều đó được coi là bạn hữu. Có hay không mối Tương Giao giữa một người và Bản Ngã của anh ta, đó là câu hỏi ta gác qua một bên lúc này: có thể cho đó là Tương Giao, tới một chừng mực mà có hai hoặc nhiều hơn những điều kiện cần thiết đã nêu trên, và bởi mức độ cao nhất của Tương Giao, trong ý nghĩa thường được công nhận của khái niệm này, giống như cảm giác một người tự vui với chính mình. [1166b] Nhưng người ta có thể viện dẫn rằng những điều kiện cần thiết nói trên, theo vẻ bề ngoài, đều được tìm thấy nơi những con người bình thường, dẫu họ có phẩm chất thấp kém.
Nên chăng trả lời rằng, họ chỉ chia sẻ những gì làm vui lòng nhau và làm họ cảm thấy tốt về nhau? Chắc chắn rằng họ sẽ không thật sự, hoặc thậm chí là tỏ vẻ, tìm kiếm gì ở những người quá đỗi đồi bại và xấu xa; chúng ta thậm chí gần như khước từ tất cả những người xấu: bởi họ mâu thuẫn với chính mình và ham muốn những điều không phù hợp cho bản thân, như những người không có Tự Chủ: tôi muốn nói rằng, họ chọn những thứ mang lại niềm vui thú, dù là đớn đau, thay vì những điều trong tâm trí họ tin là tốt: ngoài ra, những người khác, từ sự hèn nhát và lười biếng, từ chối làm điều họ tin là tốt nhất cho bản thân: những người quá suy đồi nên đã thực sự làm nhiều việc khủng khiếp, ghét bỏ và lẩn tránh cuộc sống, và cuối cùng tự hủy hoại bản thân: những kẻ ác tìm kiếm bạn bè để cùng tiêu phí thời gian, để trốn thoát khỏi bản thân mình, bởi họ có nhiều chủ đề ký ức không vui, và chỉ có thể trông đợi vào những người khác giống mình trong cô độc, để dìm sâu cơn hối hận bằng mối quan hệ bạn bè với người khác: và bởi họ không có gì để củng cố tình cảm của mối Tương Giao, nên họ chẳng bao giờ cảm thấy được nó đến với bản thân mình.
Thực tế, những người mang tính cách ấy không thể đồng cảm với các Bản Ngã của mình trong cả niềm vui và nỗi phiền muộn, bởi tâm hồn họ, như nó vốn thế, bị phân mảnh, và một yếu tố cơ bản, do sự suy đồi của họ, đã chịu đau khổ khi phải từ bỏ một số điều nhất định, trong khi các yếu tố khác, vốn tốt hơn, thì lại hài lòng, các yếu tố này xô đẩy kìm kéo lẫn nhau như thể chúng thực sự xé họ ra làm hai. Và mặc dù không thể thực sự tồn tại cùng một lúc những cảm xúc đau đớn và vui vẻ; nhưng sau một thời gian ngắn, người ta sẽ hối tiếc vì đã vui, và anh sẽ ước rằng những ngoại vật đó không đem niềm vui đến cho anh; bởi kẻ ác thì ngập tràn hối hận.
Lúc này, rõ ràng kẻ ác không thể đứng vào vị trí một người bạn, thậm chí bạn với chính bản thân mình, bởi anh không có trong mình bất kỳ thứ gì có thể kích thích tình cảm Tương Giao. Nếu trở nên như thế là điều quá sức tồi tệ, vậy thì trách nhiệm của con người là phải thoát khỏi tính ác với tất cả sức mình, và cố gắng để trở nên tốt, bởi qua đó anh ta mới có thể làm bạn với bản thân mình, và có thể làm bạn với người khác.
V
Thiện Cảm, dù giống Tương Giao, nhưng chúng không đồng nhất với nhau, bởi Thiện Cảm này có thể nảy sinh với cả những người ta không quen, ngay cả khi họ không hề hay biết, trong khi đó, Tương Giao thì ngược lại. (Nhân tiện, điều này cũng đã được nhắc tới trên đây.) Và hơn nữa, nó còn chẳng phải là Yêu Mến, bởi nó không đắm đuối hay khát khao, hai thứ ấy đều trọng yếu trong Yêu Mến. Ngoài ra Yêu Mến đòi hỏi có sự thân mật, nhưng Thiện Cảm lại khởi phát khá đột ngột, nó đôi khi xảy ra ở cả những người đang phải đối đầu với nhau, tôi muốn nói rằng họ trở nên có thiện cảm với nhau và đồng cảm với mong muốn của nhau, nhưng họ vẫn sẽ không cùng nhau làm điều gì cả, bởi, như ta đã nói, họ nhận thức mối thiện cảm này một cách đột ngột và vì vậy không có gì ngoài một sự thích hời hợt.
Thiện Cảm dường như là khởi điểm cho một mối Tương Giao; cũng như niềm vui được trực nhận bằng mắt là sự bắt đầu của Tình Ái: bởi không ai đem lòng yêu mà ban đầu lại không vừa lòng với vẻ bề ngoài của người yêu cả, nhưng niềm vui ấy không nhất thiết dẫn đến tình ái, trừ khi anh tương tư khi người ta vắng mặt, và khao khát người ta trở lại. Chính theo cách như vậy, người ta không thể trở thành bạn bè nếu không trải qua giai đoạn có Thiện Cảm với nhau, nhưng ở trong giai đoạn đó rồi thì không nhất thiết sẽ dẫn tới mối Tương Giao: họ chỉ có mong muốn kiên định rằng điều tốt sẽ đến với người họ có thiện cảm, nhưng họ sẽ không cùng đối phương làm điều gì cả, cũng không chịu phiền chịu khó để giúp đối phương. Vậy nên, theo cách ẩn dụ, ta có thể nói rằng đó là một mối Tương Giao ngủ đông, khi mối quan hệ ấy chịu đựng được ngoại cảnh và chín dần lên đến mức độ thân thiết, nó sẽ trở thành Tương Giao thực thụ; nhưng đó không phải là kiểu Tương Giao hướng đến ích lợi hay vui thú, bởi những động cơ như vậy thậm chí không thể tạo ra Thiện Cảm.
Tôi muốn nói rằng, người được hưởng lòng tốt sẽ bù đắp lại lợi ích ấy bằng mối Thiện Cảm dành cho người giúp đỡ, và làm thế là đúng đắn: nhưng người ước cho đối phương được thịnh vượng bởi anh ta hy vọng đạt được lợi ích qua sự giúp đỡ của mình, thì anh ta dường như không hề có thiện cảm dành cho đối phương, mà chỉ nghĩ cho chính mình; anh chẳng phải là bạn nếu anh ve vãn người khác vì mục đích riêng mình. Thiện Cảm luôn khởi phát vì lòng tốt và một phần hảo ý nhất định, khi một người tạo ra cho người khác ý tưởng về một người bạn tốt, hay một người dũng cảm, vân vân… cũng như trong trường hợp đôi khi xảy ra giữa những người đối đầu nhau mà ta đã nói lúc trước.
