Và vì thế cũng có một câu hỏi được đặt ra, liệu Hạnh Phúc là điều có thể học được hay đạt được nhờ hành động hoặc rèn luyện bằng một số hình thức khác hay không, hoặc nó được phân phát theo cách linh thiêng hay là theo vận may rủi.

Giờ đây để dám chắc, nếu bất kỳ điều gì khác là quà tặng mà thần thánh ban cho con người, thì có thể Hạnh Phúc cũng là một món quà, và đặc biệt, trong tất cả những điều tốt đẹp của con người, nó là điều tốt đẹp nhất. Nhưng Hạnh Phúc, có thể, phù hợp hơn là một vấn đề thuộc sự đánh giá khác với sự đánh giá của chúng ta: và khá rõ ràng rằng giả dụ sự tồn tại của Hạnh Phúc không phải do thần thánh trực tiếp đem lại, mà xuất phát từ Phẩm hạnh và việc học hỏi, hoặc sự rèn luyện nào đó, thì nó vẫn là một trong số những điều thần thánh nhất; bởi phần thưởng và đích đến của Phẩm hạnh hiển nhiên là cái gì đó mang tính Phẩm hạnh nhất, nói đúng hơn là thần thánh và may mắn.

Theo giả thuyết này, Hạnh Phúc sẽ thường hiện diện, vì thông qua sự học hỏi và siêng năng nó có thể tồn tại trong tất thảy những ai không bị khiếm khuyết Phẩm hạnh.

Và nếu như vậy thì tốt hơn chúng ta thà Hạnh Phúc nhờ vào vận may, điều này là có cơ sở; bởi những điều xuất phát từ bản chất, và tương tự vậy là từ nghệ thuật, cũng như từ mọi nguyên nhân, nhất là nguyên nhân tốt đẹp nhất, thì tự nhiên đều đi theo hướng tốt nhất có thể: còn phó mặc những điều tuyệt vời và cao quý nhất cho may rủi thì sẽ chệch ra khỏi sự hài hòa với tất thảy những sự thật này.

Câu hỏi cũng có thể được làm rõ khi chúng ta xem xét định nghĩa về Hạnh Phúc, rằng Hạnh Phúc là một hoạt động Phẩm hạnh của tâm hồn hay một loại Phẩm hạnh nào đó: và đối với những điều tốt khác, một vài điều hẳn là nền tảng cho chúng ta, còn một vài điều khác lại là những phương tiện trợ giúp cũng như hữu dụng.

Những sự xem xét này cũng sẽ khớp với điều chúng ta đã nói từ đầu: bởi chúng ta đã giả dụ rằng Mục Đích của chính trị là điều Phẩm hạnh nhất: điều này chú trọng nhất vào việc tạo ra những thành viên trong một cộng đồng có đặc điểm nhất định – đó là tốt đẹp và có khả năng làm những việc chính trực.

Vì lý do thỏa đáng mà chúng ta không nói một con bò hay con ngựa hoặc bất kỳ loài súc vật nào là Hạnh Phúc: chúng không thể chia sẻ công việc. Tương tự, và cùng lý do như vậy mà một đứa trẻ cũng không Hạnh Phúc, bởi ở lứa tuổi dễ tổn thương của mình, nó chưa thể thực hiện những hành vi giống như vậy. Nếu dùng khái niệm này, thì là nó đang mang nghĩa dự đoán.

Để tạo ra Hạnh Phúc, phải có, như chúng ta đã nói, đầy đủ Phẩm hạnh và một cuộc đời trọn vẹn. Bởi trong một cuộc đời phát sinh nhiều đổi thay và đủ loại vận may, thì người giàu có nhất có thể mắc vào những bất hạnh lớn lao khi về già, giống như trong những bài anh hùng ca kể về lão vương Priam[1]: một kẻ đã trải qua vận may như vậy và chết trong cảnh khốn khổ, thì không ai gọi là Hạnh Phúc.

X

Vậy có phải chúng ta không gọi một người còn đang sống là người Hạnh Phúc, và, như Solon[2] sẽ nói, mà đợi đến hồi cuối chăng? Và lại nữa, nếu chúng ta vẫn giữ nguyên quan điểm này, thì rồi một người có Hạnh Phúc khi lìa đời không? Hoặc chẳng phải điều này hoàn toàn vô lý sao, đặc biệt khi chúng ta nói rằng Hạnh Phúc là một kiểu hoạt động nào đó?

Mặt khác, nếu chúng ta không quả quyết rằng người chết thì Hạnh Phúc, và Solon không có ý này, mà chỉ cân nhắc kỹ lưỡng khi nói một người Hạnh Phúc, cứ như là từ đó về sau thoát khỏi những điều xấu xa và vận rủi, thì điều này cũng lại gây ra một vài tranh cãi, bởi người ta cho rằng cái chết ở mức độ nào đó có cả xấu và tốt (nếu như, khi chúng ta chấp nhận rằng một người có thể còn sống nhưng không nhận thức được hoàn cảnh), như danh dự và nỗi ô nhục, cũng như vận may và xui rủi của con cháu nói chung.

Thế nhưng cả ở góc nhìn này cũng vẫn có những trở ngại: vì sau khi một người sống trong sung sướng về già và qua đời, nhiều sự thay đổi có thể xảy đến với ngay con cháu của họ; một vài người trong số đó có thể tốt đẹp và đạt được những vị thế trong cuộc đời tùy theo phẩm chất của mình, một số khác lại khá trái ngược. Cũng rõ ràng rằng con cháu có thể ở những khoảng cách hay mức độ khác nhau trong tất thảy những mối liên hệ với tổ tiên. Như vậy thì sẽ thật vô lý khi cho rằng đến cả người chết cũng thay đổi vì những đổi thay này và ở trong cảnh sướng khổ xoay vần. Tuy nhiên, cũng sẽ thật vô lý khi những vấn đề của con cháu không không ảnh hưởng đến tổ tiên trong một mức độ và khoảng thời gian.

Thế nhưng chúng ta phải quay trở lại với luận điểm đầu tiên, bởi câu hỏi hiện tại sẽ dễ dàng được giải đáp nhờ luận điểm đó.

Nếu vậy, chúng ta nhìn về cuối đời và rồi nói một người Hạnh Phúc, không phải hiện tại mà là như vậy ở một thời điểm nào đó trong quá khứ, chắc chắn là thật vô lý khi anh ta hạnh phúc mà chúng ta lại không nói thật về anh ta, bởi chúng ta không muốn nói rằng những người có cuộc sống Hạnh Phúc vì trách nhiệm của họ đối với những thay đổi, và bởi, trong khi chúng ta đã xem Hạnh Phúc như một điều gì đó ổn định và không dễ thay đổi, thì sự thật là vận may lẫn vận rủi đều xoay chuyển không ngừng với cùng một người. Khá rõ ràng rằng nếu chúng ta dựa vào thời vận của con người, thì chúng ta sẽ thường phải nói một người Hạnh Phúc, và một lúc sau đấy lại khổ đau, do đó miêu tả người hạnh phúc

“Giống như con tắc kè hoa, và nằm trên cành cây mục.”

Đây chẳng phải là cách giải quyết sao? Cái khiến cho ý kiến của chúng ta tuân theo những thay đổi của thời vận, hoàn toàn không phải: vì không phải chúng cố định trong sự may mắn, hay xui xẻo, dù cuộc đời con người cần những thay đổi này như những yếu tố phụ trợ (mà chúng ta vốn đã chấp nhận), thì những hoạt động tuân theo phẩm hạnh đều vẫn là cái định hình ra Hạnh Phúc, và ngược lại là khổ đau.

Nhân đây, câu hỏi đang được bàn luận, vô tình làm rõ sự thật về diễn giải Hạnh Phúc của chúng ta. Không điều gì tạo ra sự ổn định cho những kết quả của con người nhiều như những hoạt động tuân theo Phẩm hạnh, bởi những hoạt động này được thực hiện lâu dài thậm chí còn hơn cả các môn khoa học. Và trong số những hoạt động này thì một lần nữa những hoạt động cao quý nhất là những hoạt động lâu dài nhất, bởi phúc phần tồn tại trong chúng nhiều nhất và dài lâu nhất, điều này dường như là lý do chúng không bị quên lãng. Vậy nên một người Hạnh Phúc sẽ có được sự ổn định mà anh ta đang kiếm tìm, và anh ta sẽ ổn định như vậy cả đời, bởi luôn luôn, hoặc hầu hết, anh ta sẽ làm và suy ngẫm các sự việc tuân theo Phẩm hạnh: và vận đời thiên biến vạn hóa ra sao anh ta cũng sẽ đón nhận một cách cao quý nhất, vào mọi lúc và bằng những con đường hài hòa nhất, bởi anh ta là một người tốt đích thực, hay như những khái niệm mà chúng ta đều biết là “một khối lập phương hoàn hảo”.

Ngược lại thì những việc may rủi có nhiều, và lớn bé khác nhau, chút ít may mắn hay xui rủi rõ ràng không ảnh hưởng đến sự cân bằng của cuộc sống, nhưng khi nghiêm trọng và thường xuyên, nếu là may mắn, sẽ giúp cuộc sống thêm phúc lạc (bởi bản chất của chúng góp phần tô điểm và việc sử dụng chúng trở nên cao quý và tốt lành), nhưng nếu là xui rủi, về cơ bản chúng làm sứt sẹo và vơi bớt phúc lạc: bởi chúng mang đến nỗi đau đớn rõ ràng cũng như cản trở nhiều hoạt động. Nhưng, kể cả trong các trường hợp như vậy, thì sự cao quý vẫn luôn hiện diện khi một người bằng lòng gánh lấy những bất hạnh lớn lao và dồn dập mà không phải nhờ vào sự vô cảm với nỗi đau mà bởi anh ta cao quý và cao thượng.

Và nếu, như chúng ta đã nói, hành vi là cái định hình tính chất cuộc đời, không một người nào có phúc lạc lại có thể trở nên xấu xa, bởi anh ta sẽ không bao giờ làm những việc đáng ghét và thấp kém. Vì người tốt chân chính và hiểu biết gặp được toàn vận may, chúng ta giả dụ, một cách tương xứng, và luôn làm những điều cao quý nhất trong mọi tình huống, giống như tướng tốt giỏi dụng binh; hay thợ giày lành nghề làm được chiếc giày đẹp nhất có thể từ miếng da được trao; và tất cả những nghệ nhân giỏi giang khác cũng vậy. Nếu thực thế, người hạnh phúc không bao giờ có thể trở nên xấu xa: tôi không có ý nói rằng anh ta sẽ hạnh phúc nếu gặp phải những vận hạn giống như lão vương Priam.

Trong thực tế, anh ta không lung lay hoặc thay đổi một cách dễ dàng, không dễ gì mà anh ta mất đi Hạnh Phúc của mình chỉ vì những vận rủi thông thường, mà phải vì những vận rủi lớn cũng như dồn dập; và, mặt khác, sau những vận rủi như vậy anh ta không thể giành lại được Hạnh Phúc trong chốc lát; mà trong một thời gian dài và trọn vẹn, suốt thời gian đó anh ta phải khiến bản thân trở thành bậc thầy của những điều cao quý và lớn lao.

Vậy tại sao chúng ta không nên nói một người là Hạnh Phúc khi anh ta làm việc tuân theo Phẩm hạnh chuẩn mực, và được tô điểm thêm bằng những điều tốt đẹp ngoài thân đủ để diễn vai diễn của anh ta trong vở kịch cuộc đời: và điều này không diễn ra trong một khoảng thời gian mà như là tạo nên cuộc đời như chúng ta đã miêu tả về nó.

Hoặc, chúng ta phải bổ sung thêm, rằng anh ta không chỉ sống như vậy, mà cái chết của anh ta cũng phải tương xứng với cuộc đời đó, bởi tương lai là vô định đối với chúng ta, và dù bằng cách nào chúng ta cũng coi hạnh phúc là một cái kết cũng như sự trọn vẹn. Và chúng ta sẽ dùng từ “phúc lạc” để gọi những người đang sống và sẽ có những điều mà chúng ta đã nhắc tới, nhưng chỉ phúc lạc ở cách thức của Con Người mà thôi.

Đến đây chúng ta có thể tạm dừng ở những điểm này rồi.

❀ ❀ ❀

[1] Vị vua thần thoại của Troy, đồng thời là cha của Hector và Paris.

[2] Solon (sinh khoảng năm 640 TCN) là một chính khách, nhà lập pháp, nhà thơ Hy Lạp. Ông là người đặt nền tảng cho hệ thống dân chủ ở Athens và sau đó là cả phương Tây. Ông đã đấu tranh để chia ruộng từ địa chủ cho người không có đất, và đặt nền tảng cho một xã hội dân chủ, phát triển rực rỡ của Athens trong thời kỳ sau này.