Và để thử nghiệm sự hình thành những thói quen, chúng ta phải có sự Vui Thú hoặc Khổ Đau đi cùng với các hành vi; khi một người hoàn toàn Tự Chủ thì anh ta không chỉ lánh xa khỏi những Vui Thú thể xác mà còn làm vậy một cách vui vẻ; ngược lại kẻ thấy tiếc nuối khi lánh xa những Vui Thú thì chưa có được sự Tự Chủ; giống thế, một người dũng cảm nếu đối mặt với hiểm nguy không phải với niềm Vui Thú rõ ràng thì chí ít cũng không có bất kỳ sự khổ sở nào; trong khi người làm điều tương tự một cách khổ sở thì không phải là dũng cảm.

Phẩm Hạnh Đạo Đức có liên quan đến những Vui Thú và Khổ Đau, bởi chúng ta làm điều sai trái vì Vui Thú, không làm điều đúng đắn vì Khổ Đau (mà do vậy, như Plato quan sát, con người nên được rèn luyện ngay từ khi còn nhỏ để tiếp nhận Vui Thú và Khổ Đau từ những khách thể thích hợp, đây là cách giáo dục đúng đắn). Do các Phẩm hạnh phải thể hiện qua những hành vi và cảm xúc, và theo sau mỗi loại cảm xúc cũng như hành vi là Vui Thú cùng Khổ Đau, nên đây lại là một minh chứng khác cho thấy rằng Phẩm hạnh có liên quan đến Vui Thú và Khổ Đau. Điều tương tự cũng được thể hiện thông qua thực tế là các hình phạt được thực hiện bằng những phương tiện đưa đến hai điều này; vì các hình phạt có tính chất như những phương thuốc, và tính chất của những phương thuốc là sự đối nghịch với các loại bệnh tật mà chúng chữa trị. Dẫn lại điều chúng ta đã nói lúc trước: mọi thói quen của Tâm Hồn về bản chất đều có mối tương quan, và chịu ảnh hưởng, từ những yếu tố tương tự như những yếu tố vốn hủy hoại hoặc cải thiện các thói quen đó. Giờ thì những thói quen này trở nên nguy hiểm vì những Vui Thú và Khổ Đau, tức là, vì sự mưu cầu hoặc bài xích tương ứng của con người, như là mưu cầu hoặc bài xích những Vui Thú và Khổ Đau không thích hợp, hoặc vào sai thời điểm, hoặc sai cách, vv... Vì vậy, một số người định nghĩa Phẩm hạnh là những trạng thái không cảm xúc và nghỉ ngơi tuyệt đối. Nhưng họ sai vì họ nói mà không đưa ra những điều chỉnh, ví dụ như không bổ sung thêm “họ nên”, “họ không nên”, và “khi”, vv...

Thế nên, Phẩm hạnh được thừa nhận là một thói quen, liên quan đến những Vui Thú và Khổ Đau, cũng như tạo ra những kết quả tốt đẹp nhất, và ngược lại.

Những đánh giá sau có thể chỉ để làm rõ hơn điều này. Về cơ bản có ba điều để chúng ta lựa chọn và ba điều để tránh xa, danh dự, lợi ích, niềm vui; và ba điều trái ngược với chúng, ô nhục, gây hại, khổ sở. Lúc này người tốt có khuynh hướng đi đúng đường, và người xấu đi sai đường, lưu ý đến tất cả những chiều hướng này, nhất là niềm Vui Thú: vì niềm Vui Thú không chỉ là điểm chung giữa con người với muông thú mà còn song hành với tất cả những sự lựa chọn, bởi cả danh dự và lợi ích đều đem lại một cảm giác Vui Thú.

[1105a] Hơn thế nữa, niềm Vui Thú lớn lên cùng với tất cả chúng ta từ khi còn ẵm ngửa, và vì thế thật khó để loại bỏ cảm giác này khỏi mình, vì nó đã khắc sâu vào cuộc đời của chúng ta.

Chẳng những vậy, chúng ta công nhận Vui Thú và Khổ Đau (không ít thì nhiều) như là một thước đo của các hành vi: bởi thế nên tất cả việc chúng ta làm đều phải gắn liền với chúng, vì một người cảm thấy Vui Thú và Khổ Đau theo cách tốt hay xấu là điều rất quan trọng đối với các hành vi. Hơn thế; chống lại Vui Thú, như Heraclitus[1] nói, còn khó khăn hơn nỗi giận dữ: có nghĩa là cả nghệ thuật và Phẩm hạnh đều trở nên khó hơn cái khó thông thường, vì cái gì tốt đẹp hơn thì đều khó khăn hơn. Và thế nên mà cả phẩm hạnh và đạo đức nói chung đều có liên quan đến những Vui Thú và Khổ Đau, bởi ai dùng chúng một cách đúng đắn thì sẽ thành người tốt, còn ai dùng sai thì sẽ thành kẻ xấu.

Vậy là chúng ta hãy hiểu rằng Phẩm hạnh hướng đến những Vui Thú và Khổ Đau, và Phẩm hạnh cũng được bồi đắp hoặc bị xói mòn (nếu nó được thực hiện theo những cách khác nhau) trong cùng những hoàn cảnh đã tạo ra nó lúc đầu, và nó cũng hiện diện trong chính những hoàn cảnh lúc đầu đó.

❀ ❀ ❀

[1] Heraclitus (sinh khoảng năm 535 – mất khoảng năm 475 TCN) là một triết gia tiền Socrates thời Hy Lạp cổ đại. Ông được xem là cha đẻ của Bản thể luận (Ontology). Heraclitus được biết tới với câu nói nổi tiếng: “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông.”