[1162b] Tiếp theo, như đã nêu ở đầu quyển, có ba loại Tương Giao, và trong mỗi loại có thể có những người bạn bình đẳng với nhau và cũng có thể trong một mối quan hệ hơn kém; chúng ta thấy, ý tôi là, những người giống nhau về thiện chí, trở thành bạn bè, và những người tốt hơn làm bạn với những người xấu hơn, và những người dễ chịu cũng vậy; một lần nữa, vì lợi ích mà người ta trở thành bạn bè, trong đó lợi ích của hai phía có thể tương đương hoặc không. Vậy thì, những người bình đẳng nên theo sự bình đẳng ấy mà tự cân bằng với nhau về Tương Giao cũng như những điểm khác, còn những người không bình đẳng đáp trả Tương Giao theo tỷ lệ tương ứng với sự ưu việt của người kia đối với mình.

Phàn nàn và đổ lỗi phát sinh, duy nhất hay chủ yếu, trong Tương Giao chỉ với động cơ lợi ích. Bởi vì những người làm bạn do thiện chí rất mong muốn làm những điều tốt đẹp cho nhau vì đây là kết quả tự nhiên của thiện chí và Tương Giao; và khi mọi người tranh đua với nhau vì Mục Đích này, không có sự phàn nàn hay tranh cãi xuất hiện, vì không ai thấy khó chịu khi một người đem lại cho anh ta xúc cảm Tương Giao và đối xử tử tế với anh ta, nhưng nếu là một người có đầu óc tinh tế, anh ta hẳn sẽ đáp trả người kia bằng những hành động thiện chí. Và giả sử rằng một trong hai người có vượt lên trên người kia đi chăng nữa, nhưng khi anh ta đạt được mục tiêu của mình, anh ta sẽ không phàn nàn về bạn mình, vì điều tốt là mục tiêu của cả hai.

Cũng không thể có những cuộc cãi vã giữa những người là bạn của nhau vì vui thú: bởi vì giả sử họ vui thích sống cùng nhau thì cả hai đều đạt được ước muốn của mình; hoặc nếu không thì một người sẽ trở thành nực cười nếu phàn nàn ai đó không làm anh ta vừa lòng, vì anh ta hoàn toàn có quyền không kết giao cùng người đó. Nhưng chuyện phàn nàn nhau rất dễ xảy ra trong Tương Giao vì lợi ích; bởi vì, khi các bên sử dụng lẫn nhau để mưu cầu lợi ích, các yêu cầu liên tục được mở rộng và họ nghĩ rằng những quyền lợi thuộc về họ luôn ít hơn, và bất bình vì họ luôn cho rằng mình chưa được hưởng nhiều như phần mình muốn mặc dù vẫn khẳng định rằng vậy là đủ với mình: trong khi người mang lại lợi ích không bao giờ thỏa mãn yêu cầu của người nhận.

Cũng dường như, vì Công Chính có hai loại, bất thành văn và pháp lý, nên Tương Giao vì lợi ích cũng có hai loại, có thể gọi là Đạo Đức, và Pháp Lý; và phàn nàn phát sinh nhiều nhất khi các bên bắt đầu và kết thúc mối quan hệ không cùng một thời điểm với Tương Giao. Tương Giao Pháp Lý dựa trên các điều kiện cụ thể, hoàn toàn là giao dịch từ người này sang người khác hoặc tự do hơn về mặt thời gian nhưng vẫn theo thỏa thuận là một quid pro quo[1].

Trong loại Pháp Lý này, nghĩa vụ là rõ ràng và không cần tranh cãi, yếu tố tương giao là sự trì hoãn trong việc yêu cầu giải tán: và vì lý do này, ở một số quốc gia, không có hành động nào có thể được duy trì bởi Luật đối với việc thu hồi các khoản nợ, người ta cho rằng những ai đã có thỏa thuận dựa trên lòng tin thì phải hài lòng với việc đó .

Cái có thể được gọi là loại Tương Giao Đạo Đức không phải tuân theo điều kiện cụ thể, mà là một người cho bạn mình và vân vân: nhưng anh ta vẫn mong nhận lại một cái gì đó tương đương, hoặc thậm chí nhiều hơn, như thể anh ta không cho đi hẳn mà chỉ cho mượn: anh ta cũng sẽ phàn nàn, bởi vì anh ta không được giải phóng nghĩa vụ theo cùng một cách anh ta được kí kết lúc đầu.

[1163a] Bây giờ, điều này có kết quả từ thực tế, rằng tất cả mọi người, hoặc ít nhất là nói chung, mong muốn những gì mang tính danh dự, nhưng, khi được thử thách, lại lựa chọn những gì có lợi ích; và làm việc tốt một cách vô tư là đáng vinh danh trong khi nhận được những điều tốt là có lợi ích. Trong trường hợp như vậy, người ta nên, nếu có thể, đáp lại theo tỷ lệ với những gì được nhận và sẵn lòng làm việc đó bởi vì người ta không nên ép ai đó trở thành bạn của mình trong khi anh ta không muốn; người ta nên thừa nhận rằng mình đã sai lầm từ đầu trong việc nhận lòng tốt từ một người ta không nên nhận, bởi anh ta không phải một người bạn và cũng không làm việc đó một cách vô tư; do đó người ta nên tự giải phóng sự ràng buộc của mình như thể đã nhận được lòng tốt theo các điều khoản nhất định; và nếu một người có thể đáp lại thiện chí ấy, trong khi nếu anh ta không thể làm điều đó thì chẳng ai trông đợi anh ta làm, nghĩa là anh ta nên đáp trả nếu có điều kiện. Nhưng trước tiên, người ta phải xác định mình nhận lòng tốt từ ai, và trong điều kiện nào, để người kia xem xét có chấp nhận những đều kiện đó hay không.

Một câu hỏi thừa nhận tranh chấp là liệu người ta có đo lường một thiện chí bằng việc làm lợi cho người nhận nó, và biến nó thành tiêu chuẩn để đền đáp lại, hay theo ý muốn tốt đẹp của người làm?

Bởi lẽ những người đã nhận được lòng tốt thường xuyên khăng khăng rằng những gì họ đã nhận được từ ân nhân của họ chỉ là những thứ không đáng kể từ phía người cho, hoặc họ có thể nhận được từ những người khác; trong khi những người tốt bụng khẳng định rằng họ đã cho những điều tốt nhất có thể, và đó là những gì không thể có được từ người khác, và diễn ra trong khi nguy cấp hoặc những tình huống khó khăn khác.

Chúng ta có thể không nói rằng, vì lợi ích là động cơ của Tương Giao, lợi ích trao cho người nhận phải là tiêu chuẩn đo lường? Bởi vì ai là người yêu cầu lòng tốt và người khác giúp đỡ anh ta trong khi khó khăn trên cơ sở rằng họ sẽ nhận lại được một cái gì đó tương đương: sự giúp đỡ được đưa ra tương xứng tỷ lệ chính xác với lợi ích mà người nhận đã có được, và do đó anh ta nên trả ơn như anh ta đã nhận được, hoặc thậm chí nhiều hơn, bởi đó là một điều rất vinh dự.

Trong các Tương Giao dựa trên thiện chí, tất nhiên, vấn đề không bao giờ được nêu ra, nhưng ở đây, động cơ của người làm dường như là tiêu chuẩn thích hợp, vì phẩm hạnh và tính cách đạo đức phụ thuộc chủ yếu vào động cơ ấy.

❀ ❀ ❀

[1] Một cái gì đó đáp trả lại một cái khác.