Vậy là Phẩm hạnh thuộc về nhóm nào đã được bàn đến; song chúng ta không nên chỉ tuyên bố rằng nó là một trạng thái, mà còn phải nói rõ nó là kiểu trạng thái nào. Do đó, chúng ta phải nhìn thấy được tất cả mọi Phẩm hạnh tạo ra những trạng thái để chính nó ở trạng thái tốt và cũng để nó thực hiện tốt chức năng của mình. Phẩm hạnh của con mắt, chẳng hạn, khiến cho con mắt vừa tốt vừa tinh tường; nhờ Phẩm hạnh của con mắt mà chúng ta nhìn rõ. Tương tự, Phẩm hạnh của con ngựa tạo ra một con ngựa tốt, và cả về tốc độ lẫn việc chở người cũng như chống lại kẻ thù cũng giỏi. Vì vậy, nếu điều này phổ biến trong mọi trường hợp, thì Phẩm hạnh của Con Người, tức là Phẩm hạnh, phải là một trạng thái mà nhờ đó Con Người trở nên tốt đẹp cũng như thực hiện tốt công việc của mình. Điều này xảy ra như thế nào cho đúng thì ta đã đề cập rồi, nhưng có lẽ vẫn nên làm rõ chủ đề này để nhìn thấy được đặc điểm vốn có của nó là gì.

Trong tất cả mọi thứ liên tục và có thể phân chia, một người có thể chọn phần nhiều hơn, ít hơn hoặc Trung Đạo, đều tương quan với chính nó, hoặc với chúng ta. Trung Đạo có nghĩa là ở giữa thừa và thiếu. Đối với Trung Đạo của chính sự vật, tức là sự Trung Đạo thuần túy, tôi muốn chỉ đến khoảng cách đều từ hai thái cực (tất nhiên là cùng loại và tương tự nhau), và đối với sự Trung Đạo liên quan đến chúng ta, cái mà đối với một cá nhân cụ thể không phải quá nhiều thì là quá ít. Tất nhiên hai mối tương quan này không phải cùng một loại hay giống nhau hoàn toàn: chẳng hạn, giả dụ mười là quá nhiều và hai là quá ít, người ta sẽ lấy sáu làm Trung Đạo tuyệt đối; bởi nó lớn hơn số nhỏ hơn bằng đúng phần nó nhỏ hơn số lớn hơn, và sự Trung Đạo này tuân theo tỷ lệ số học.

[1106b] Tuy nhiên, người ta nhận ra Trung Đạo liên quan đến chúng ta lại không giống như vậy; giả sử mười minae là một lượng quá nhiều để ăn và hai minae[1] là quá ít, thì người huấn luyện không nhất thiết phải lấy sáu; bởi với anh ta thì lấy từng đó có thể cũng vẫn quá nhiều hoặc quá ít; đối với Milo[2] sẽ là quá ít, nhưng với một người chỉ mới bắt đầu những bài tập thể thao của mình thì lại quá nhiều. Tương tự với chính những bài tập như chạy hay đấu vật cũng thế.

Do đó, dường như ai cũng đều có kỹ năng tránh khỏi sự thiếu và thừa, tuy nhiên tìm kiếm và lựa chọn sự Trung Đạo, không phải tuyệt đối mà là tương đối.

Giờ đây nếu vì thế tất cả mọi kỹ năng thực hiện tốt chức năng của nó bằng cách để mắt đến sự Trung Đạo, và làm cho những chức năng trở nên Trung Đạo (do đó nó là một từ phổ biến để nói về những chức năng này khi đang ở trong trạng thái tốt, “chúng không thể được thêm vào hay bớt đi bất cứ điều gì”, ý niệm về sự thừa hoặc thiếu hủy hoại điều tốt, nhưng trạng thái Trung Đạo lại bảo toàn nó), những thợ thủ công giỏi, như chúng ta nói, làm việc bằng cách để mắt đến sự Trung Đạo này, và Phẩm hạnh, giống như bản chất, chính xác cũng như tốt hơn bất kỳ thứ nghệ thuật nào trên đời, thì phải có khả năng hướng đến sự Trung Đạo.

Vì thế mà Phẩm hạnh về đạo đức, dĩ nhiên ý tôi là Phẩm hạnh, liên quan đến những cảm xúc và hành vi, trong hai khía cạnh này đều có thể có thừa, thiếu và Trung Đạo. Ví dụ, bạn có thể cảm thấy những cảm xúc sợ hãi, tự tin, ham muốn, giận dữ, thương cảm, Vui Thú và Khổ Đau nói chung, quá nhiều hoặc quá ít, và cũng chẳng phải nhiều hay ít; tuy nhiên cảm nhận được những cảm xúc này đúng lúc, trong những dịp nào, đối với ai, tại sao, và cũng như điều chúng ta nên làm, là sự Trung Đạo, hay nói cách khác là trạng thái tốt nhất, và điều này thuộc về Phẩm hạnh.

Đối với các hành vi cũng tương tự, có thể có thái quá, khuyết thiếu và Trung Đạo. Phẩm hạnh có liên quan đến các hành vi và cảm xúc, mà trong những khía cạnh này sự thái quá là sai trái và khuyết thiếu là đáng bị chỉ trích nhưng sự Trung Đạo được ca ngợi cũng như đi theo đúng đường; và tất cả những trạng thái này đều thuộc Phẩm hạnh. Do đó mà Phẩm hạnh được xem là trạng thái Trung Đạo, bởi chắc chắn nó có khả năng đạt được sự Trung Đạo.

Thêm nữa, một người có thể đi sai đường theo nhiều cách (bởi, như các môn đệ của Pythagore đã diễn tả, cái xấu thuộc nhóm vô hạn, cái tốt thuộc nhóm hữu hạn), nhưng đường đúng chỉ có một mà thôi; và bởi thế mà cái đầu dễ dàng, còn cái sau lại khó khăn; không đạt được mục đích thì dễ, nhưng đạt được mục đích thì khó; và vì những lý do như vậy, thế nên, thái quá hay khuyết thiếu đều thuộc về Đồi Bại, và trạng thái Trung Đạo thuộc về Phẩm hạnh; vì, như một nhà thơ nào đó đã nói:

“Con người có thể xấu theo nhiều cách, nhưng tốt thì chỉ có một đường.”

Thế nên Phẩm hạnh là “một trạng thái có khả năng đưa ra lựa chọn thận trọng, trong sự Trung Đạo tương đối, được xác định bằng lý trí, và sẽ do một người thật thông thái thực hiện”.

Trung Đạo là trạng thái trung gian giữa những trạng thái quá lệch lạc, với một bên là thừa và bên còn lại là thiếu: hơn thế nữa, vì những trạng thái lệch lạc một bên thì thiếu và bên còn lại thì thừa, nên sự Trung Đạo là cái đúng đắn cả trong trường hợp của cảm xúc lẫn hành vi; tuy nhiên Phẩm hạnh tìm ra được, và khi đã tìm thấy thì thừa nhận, sự Trung Đạo.

Và do đó, xem xét cả ở khía cạnh bản chất và định nghĩa, thì Phẩm hạnh là trạng thái Trung Đạo; nhưng trong mối tương quan với Điều Tốt Nhất và Phẩm hạnh thì nó là trạng thái cao nhất có thể đạt được.

Tuy nhiên, không nên cho rằng mọi hành vi hoặc cảm xúc đều có thể tồn tại ở trạng thái Trung Đạo này, bởi một vài trong số chúng được đặt tên như thể để tức thì truyền đạt ý niệm về cái xấu, như là ác tâm, vô liêm sỉ, đố kị; hoặc, thí dụ như các hành vi thông dâm, trộm cắp, giết người; đối với tất cả những điều này và những điều tương tự thế đều bị chỉ trích vì chúng xấu xa từ bản chất, không phải vì chúng có quá nhiều hay quá ít.

Vì thế nên khi mắc vào những điều này, bạn không bao giờ có thể đi đúng đường, mà chắc chắn luôn sai; đồng thời đối với chúng thì đúng hay sai không phụ thuộc vào sự lựa chọn đúng người, đúng thời điểm hay đúng cách (chẳng hạn như mắc vào tội thông dâm), mà đơn giản là phạm vào bất kỳ điều nào trong số những điều đó cũng đều là sai trái.

Có thể bạn cũng đòi hỏi rằng nên xác định trạng thái Trung Đạo, thái quá và khuyết thiếu đối với hành vi bất công, tính hèn nhát, hay hoàn toàn mất kiểm soát đối với những đam mê. Vì ở mức độ này sẽ có một trạng thái Trung Đạo giữa thái quá và khuyết thiếu; thái quá của thái quá; và khuyết thiếu của khuyết thiếu.

Tuy nhiên, cũng giống như tự chủ và lòng dũng cảm không có sự thái quá và khuyết thiếu vì sự Trung Đạo được xem là trạng thái khả thi nhất với chúng, tương tự như vậy không trạng thái nào trong số những thói xấu này mà bạn có thể đạt Trung Đạo, thái quá, hay khuyết thiếu, nhưng dù có được thực hiện ở mức độ nào thì chúng cũng sai trái. Nói tóm lại, bạn không thể có sự thái quá và khuyết thiếu trong trạng thái Trung Đạo cũng như không thể có trạng thái Trung Đạo trong sự thái quá và khuyết thiếu.

❀ ❀ ❀

[1] Đơn vị đo trọng lượng và tiền tệ cổ của Hy Lạp.

[2] Milo, còn được biết với cái tên Milo xứ Croton, là vận động viên sống vào thế kỷ thứ VI TCN tại Hy Lạp. Ông là người có được một sự nghiệp đấu vật rực rỡ và giành được nhiều thắng lợi trong các lễ hội thể thao quan trọng nhất của Hy Lạp cổ đại.