Giờ đây người ta có thể đặt câu hỏi về việc tại sao một người Thiếu Tự Chủ lại có thể đưa ra nhận định đúng.

Nhiều người cho rằng anh ta không thể Thiếu Tự Chủ trong khi vẫn nhận thức được điều gì là đúng đắn: đó là một tình huống lạ lùng, và theo như cách Socrates nghĩ, thì trong khi Tri Kiến hiện diện trong tâm trí anh ta, có một thứ khác lại đang điều khiển và quản thúc anh ta như một tên nô lệ. Trên thực tế, Socrates đã chống lại lý thuyết này, quả quyết rằng không có trạng thái nào gọi là Thiếu Tự Chủ, vì không ai hành động trái với những gì tốt nhất đồng thời nghĩ rằng cái mình đang làm là tốt nhất, mà bởi vì anh ta không biết cái gì là tốt nhất.

Với tất cả sự tôn trọng dành cho Socrates, giả thuyết của ông ta trong vấn đề này không phù hợp với các sự kiện thực tế, và chúng ta phải chất vấn với sự lưu ý về sự giao tình, nếu nó được gây ra bởi sự vô minh thì bản chất của sự vô minh ấy là gì: vì việc người có hành vi sai trái đó không cho rằng những hành động của anh ta là đúng đắn trước khi anh ta chịu ảnh hưởng của xúc cảm mạnh là khá rõ ràng.

Có những người phần nào đồng ý với Socrates và phần khác thì không: họ đồng ý rằng không gì có thể mạnh hơn Tri Kiến, nhưng họ không đồng ý rằng không có người nào hành động trái với niềm tin của mình về việc điều gì là tốt hơn; và vì vậy họ nói rằng không phải là Tri Kiến, mà chỉ là Quan Điểm, được một người trong trường hợp này sở hữu và đầu hàng sự xúi giục của dục vọng.

[1146a] Nhưng sau đó, nếu đó là Quan Điểm chứ không phải Tri Kiến, tức là nếu như quan niệm đối nghịch không mạnh mẽ mà chỉ hời hợt (như trong trường hợp nảy sinh nghi ngờ thực sự), việc không tuân Quan Điểm trong khi phải đối mặt với những dục vọng mạnh mẽ là có thể tha thứ được: nhưng sự gian ác thì không thể tha thứ được, bất cứ thứ gì đáng lên án đều như vậy.

Vậy thì, phải chăng là Tri Thức Thực Tiễn trong trường hợp này đưa ra sự phản đối: vì nó là nguyên lý mạnh nhất? Giả thuyết này vô lý, vì chúng ta sẽ có một người vừa có Tri Thức Thực Tiễn và vừa Thiếu Tự Chủ, và chắc chắn không một người nào khăng khăng rằng đặc tính của Tri Thức Thực Tiễn phù hợp với việc tự nguyện làm những điều sai trái tột cùng; và bên cạnh đó chúng ta đã chỉ ra rằng dấu ấn của một người mang trạng thái này là thiên hướng hành động, phân biệt với việc chỉ có hiểu biết đơn thuần về những gì là đúng; bởi vì anh ta là một người nắm rõ các chi tiết cụ thể[1], và sở hữu tất cả các phẩm hạnh khác.

Một lần nữa, nếu như việc có ham muốn mạnh mẽ và xấu xa là thiết yếu đối với ý tưởng về người Tự Chủ, thì trạng thái này không thể giống với người Hoàn Toàn Tự Chủ, bởi vì việc có những ham muốn mãnh liệt hay suy đồi không thâm nhập vào ý tưởng của nhân cách này; trong khi người Tự Chủ hẳn vẫn sở hữu chúng vì cho rằng chúng là tốt; thế thì trạng thái đạo đức cản trở một người làm theo những khuyến nghị của chúng phải là xấu, và vì vậy Tự Chủ sẽ không tốt trong mọi trường hợp: giả sử chúng mặt khác hời hợt và không sai trái, thì chẳng có chuyện gì to tát; và cũng không có gì đáng nói, nếu chúng đồng thời sai trái và hời hợt.

Một lần nữa, nếu Tự Chủ khiến cho một người luôn nghe theo tất cả các quan điểm mà không có ngoại lệ, đó có thể là một điều không tốt, chẳng hạn như khi đó là một quan điểm tồi: và nếu Thiếu Tự Chủ khiến cho một người có thể dẹp bỏ tất cả các quan điểm mà không có ngoại lệ, trong những trường hợp ấy, Thiếu Tự Chủ có khi lại trở nên tốt đẹp; lấy ví dụ trường hợp Neoptolemus[2] ở Philoctetes của Sophocles[3]: anh ta được khen ngợi vì đã không tuân theo những gì Ulysses thuyết phục anh làm, bởi vì việc mắc tội nói dối khiến anh ta cảm thấy bứt rứt.

Hoặc ngoài ra, lối ngụy biện sai lầm đưa ra một tình huống khó khăn: bởi vì người ta muốn chứng minh những nghịch lý sao cho họ có thể được coi là thông minh khi hạ bệ được đối thủ, kiểu lập luận đã được sử dụng trở thành một nan đề: lúc này con người trí tuệ bị bối rối; anh ta không sẵn lòng đồng ý kết luận vì kết luận đó không thỏa mãn sự phán đoán của anh ta, mà cũng không thể tiến thêm, bởi anh ta thất bại trong việc giải quyết mớ bòng bong của ngụy biện.

Hoặc thêm nữa, người ta có thể hình dung được về giả định này rằng sự ngu muội kết hợp cùng với sự Thiếu Tự Chủ, trong một trường hợp cụ thể, có thể chuyến hóa thành một cái gì đó tốt đẹp: bởi là một người ngu muội và Thiếu Tự Chủ, nên anh ta hành động theo cách trái ngược với quan niệm thông thường của mình; vì vậy cuối cùng anh ta sẽ làm những việc tốt đẹp chứ không phải những việc xấu.

Một lần nữa, cùng giả định ấy, ai hành động theo niềm tin luôn theo đuổi và lựa chọn mọi thứ do chúng đem lại sự vui thú phải được coi là một người tốt hơn so với kẻ làm điều đó không phải vì một lý do tương đối có lý mà do sự Thiếu Tự Chủ: bởi vì anh ta cởi mở hơn đối với sự chữa lành bởi khả năng thu nhận một niềm tin trái ngược. Nhưng đối với người Thiếu Tự Chủ, ta sẽ áp dụng câu tục ngữ, “người ta biết uống gì khi sặc nước?”[4] vì anh ta chưa bao giờ bị thuyết phục về [1146b] những gì anh ta làm, sau đó bằng một niềm tin theo hướng ngược lại, anh ta có thể đã dừng hành động của mình; nhưng bây giờ mặc dù anh ta đã có niềm tin, anh ta vẫn hành động ngược lại chúng.

Ngoài ra, nếu bất kỳ điều gì hoặc tất cả mọi điều đều là nội hàm của Thiếu Tự Chủ hoặc Tự Chủ, vậy ai sẽ đơn thuần là người Thiếu Tự Chủ? Bởi vì không ai hội tụ được tất cả các trường hợp của trạng thái này, và chúng ta thường nói rằng một số người là Thiếu Tự Chủ một cách đơn thuần, không thêm bất kỳ một chi tiết cụ thể nào.

Vậy là, những khó khăn được nêu ra có vẻ gần giống như những gì tôi đã mô tả về chúng, và trong những lý thuyết này, chúng ta phải loại bỏ một số và giữ nguyên phần còn lại; bởi vì việc giải quyết một điều gì đó khó khăn chính là một hành động chắc chắn trong thiết lập một điều gí đó là đúng đắn.

❀ ❀ ❀

[1] Xem lại phần [1111a] ở Chương I, Quyển III

[2] Neoptolemus hay còn gọi là Pyrrhus, theo thần thoại Hy Lạp, là con của Achilles, người anh hùng trong đội quân Hy Lạp tiến đánh thành Troy, với Deidamia, con gái Vua Lycomedes của Scyros.

[3] Sophocles (496 TCN - 406 TCN) cùng với Aeschylus và Euripides là bộ ba nhà soạn bi kịch cổ điển nổi tiếng nhất của Athens.

[4] “When water chokes, what should a man drink then?” - câu thành ngữ này có ý rằng giải pháp thường dùng (uống nước để đỡ sặc) thì lại chính là thứ đang gây ra vấn đề.