ĐỨC GIÁO HOÀNG JULIUS III ngồi bên Đài phun nước Acqua Vergine, xung quanh là các Hồng y.

JULIUS. Hãy nói cho trẫm biết, vì sao các khanh lại bất mãn, hai vị Hồng y Salviati và Marcello, với Michael Angelo? Ông ta đã làm gì, hay bỏ dở việc gì, mà các khanh lại chống đối ông ấy? Khi một Giáo hoàng qua đời, người khác sẽ sớm được suy tôn; và trẫm có thể sắc phong một tá Hồng y, nhưng không thể tạo ra nổi một Michael Angelo.

HỒNG Y SALVIATI. Thưa Đức Thánh Cha, chúng thần nào có chống đối ông ta; chúng thần chỉ tiếc cho sự bất tài của ông ấy mà thôi. Ông ta đã quá già.

JULIUS.

Hồng y Salviati, khanh đây

Cũng là một kẻ tuổi cao sức yếu. Khanh bất tài chăng?

Chính con bò già mới cày nên những đường luống thẳng băng.

HỒNG Y MARCELLO. Đức Thánh Cha hẳn còn nhớ ông ta từng được giao việc trùng tu cầu Thánh Mary; đã làm đê quây, chất đống này đến đống khác gỗ lụt và đá travertine; thế mà ròng rã mấy năm trời cây cầu vẫn dang dở, cho đến khi chúng thần giao nó cho Baccio Bigio.

JULIUS.

Lại Baccio Bigio mãi sao!

Hết kiến trúc sư trên đời này rồi hay sao?

Chẳng phải hắn là kẻ từng được giao phó

Cảng Ancona đó ư?

HỒNG Y MARCELLO.

Vâng, chính là hắn.

JULIUS. Thế thì trẫm xin nói cho các khanh hay, cái tay Baccio Bigio của các khanh chỉ trong một ngày đã gây ra cho hải cảng xinh đẹp ấy nhiều thiệt hại hơn cả biển cả đã làm hoặc có thể làm trong suốt mười năm. Và các khanh lại định thay thế Michael Angelo bằng hắn, để xây dựng Vương cung thánh đường Thánh Phêrô! Con lừa tưởng mình là hươu đực sẽ nhận ra sai lầm khi nó nhảy qua mương.

HỒNG Y MARCELLO. Hắn có xây dựng gì đâu; hắn chỉ phá bỏ những công trình của Bramante và San Gallo.

JULIUS. Chỉ để xây dựng hoành tráng hơn mà thôi.

HỒNG Y MARCELLO.

Nhưng thời gian vẫn trôi:

Hết năm này qua năm khác trôi qua, mà công trình

Vẫn chưa hoàn thành. Michael Angelo

Là một nhà điêu khắc lớn, nhưng chẳng phải kiến trúc sư.

Các bản vẽ của ông ta đầy lỗi.

JULIUS.

Trẫm đã xem mô hình của ông ấy,

Và đã chuẩn y. Nhưng kìa nghệ sĩ đã đến.

Hãy cẩn thận với ông ấy. Ông ta có thể biến các khanh thành người Ba Tư,

Để quẩy gánh nặng trên lưng mãi mãi.

Cũng những người ấy: MICHAEL ANGELO.

JULIUS. Lại đây nào, bậc Đại sư thân mến! Nơi khu vườn này, mọi lễ nghi triều đình đều được dẹp bỏ. Hãy ngồi xuống đây bên cạnh trẫm.

MICHAEL ANGELO, ngồi xuống.

Thật là nhân hậu biết bao

Khi Đức Thánh Cha cảm thương tuổi già

Cùng những nỗi niềm bất lực của nó!

JULIUS.

Hãy gọi đó là những đặc ân.

Nghệ thuật là điều trẫm kính trọng. Việc xây dựng cung điện này

Và bài trí những lối đi dạo tươi mát trong vườn đây

Chính là niềm vui của trẫm, và nếu trẫm không cầu cứu

Sự giúp đỡ của khanh trong việc này, ấy là vì trẫm không nỡ

Chất thêm gánh nặng lên vai khanh ở cái tuổi

Mà khanh cần được nghỉ ngơi. Ở đây trẫm trốn khỏi Rô-ma

Để tìm lấy sự bình yên. Sự náo nhiệt của chốn thị thành

Hầu như chẳng với tới nơi này.

MICHAEL ANGELO.

Nơi đây mới đẹp làm sao,

Và tĩnh lặng gần như một chốn tu viện ẩn tu!

JULIUS. Chúng ta sống như những ẩn sĩ ở đây; và từ những chốn cao này, chúng ta phóng tầm mắt bao quát toàn bộ Rô-ma, nhìn dòng sông Tiber vàng óng chẻ đôi thành phố tựa nhát kiếm, tận dưới kia, mãi tận cầu Thánh Mary. Khanh nghĩ thế nào về cây cầu đó?

MICHAEL ANGELO.

Thần xin khuyên

Đức Thánh Cha chớ qua lại đó, hoặc đừng đi thường xuyên

Nó không an toàn đâu.

JULIUS.

Nó mới được trùng tu gần đây mà.

MICHAEL ANGELO. Sẽ có buổi sáng ngài tìm nó hoài chẳng thấy; nó biến mất rồi. Dòng chảy của con sông đang khoét sâu móng của nó.

JULIUS.

Nhưng chính khanh đã trùng tu nó cơ mà.

MICHAEL ANGELO. Thần đã gia cố toàn bộ các mố cầu, và lát mặt đường bằng đá travertine. Kẻ đến sau thần đã bóc đá đi, đem bán, rồi lấp đầy khoảng trống ấy bằng sỏi đá.

JULIUS.

Hồng y Salviati

Và Hồng y Marcello, các khanh có đang nghe đó không?

Đây chính là Nanni Baccio Bigio nổi danh của các khanh đấy.

MICHAEL ANGELO, nói riêng. Có điều gì uẩn khúc ở đây. Những vị Hồng y này đang nhìn trừng trừng vào ta với ánh mắt hằn học.

JULIUS. Giờ hãy bàn đến những việc liên quan đến chúng ta nhiều hơn là cầu cống hay vườn tạc. Có những lời phàn nàn về Ba Nguyện đường trong đền thờ Thánh Phêrô; một vài khiếm khuyết hay sai sót được cho là có thật, chắc hẳn khanh có thể giải thích được chứ.

MICHAEL ANGELO.

Đây chẳng còn là

Thời hoàng kim của nghệ thuật nữa. Con người ta đã trở thành

Những kẻ đập phá tượng thánh và những nhà phê bình. Họ chẳng lấy làm vui thú

Trước những gì nghệ sĩ làm ra, mà lại cắm cổ

Chỉ trích những điều họ chẳng thể hiểu nổi.

Ngài sẽ chẳng thấy họ khiêng bức tranh Đức Mẹ

Của Cimabue về nhà thờ trong khúc hoan ca khải hoàn,

Mà chỉ thấy họ kéo sập bức tượng của một vị Giáo hoàng

Để đem nấu thành đại bác. Họ là những ai

Mà lại đem đơn từ khiếu kiện ta?

JULIUS.

Là các nghị viên

Của hội đồng ủy thác; và họ phàn nàn

Về ánh sáng không đủ ở Ba Nguyện đường.

MICHAEL ANGELO. Thưa Đức Thánh Cha, sự thiếu hụt ánh sáng ấy nằm ở chỗ khác, chứ không phải ở Ba Nguyện đường. Những nghị viên đứng đơn phàn nàn đó là ai?

JULIUS. Hai vị Hồng y Salviati và Marcello, đang có mặt ở đây.

MICHAEL ANGELO, đứng dậy.

Thưa các Đức Ông, cho phép thần được hỏi,

Các ngài phàn nàn điều gì?

HỒNG Y MARCELLO.

Chúng tôi tiếc rằng

Ông đã đi chệch khỏi bản vẽ của Bramante,

Và của San Gallo.

MICHAEL ANGELO.

Từ thời cổ đại đến nay

Chưa từng có kiến trúc sư nào vĩ đại hơn trên cõi đời này

Hơn Lazzari Bramante. Bản thiết kế của ông ấy,

Không rối rắm, giản đơn, sáng sủa, ngập tràn ánh sáng.

Xứng đáng nhận mọi lời khen ngợi, và đi chệch khỏi đó

Chính là đi chệch khỏi chân lý. San Gallo,

Khi cho xây hàng cột bao quanh, đã đánh cắp toàn bộ ánh sáng

Khỏi bản thiết kế này; để lại trong cung thánh những góc tối

Cho vô vàn điều nhơ nhớp đồi bại, cùng những chỗ nấp rình rập

Cho bọn lưu manh và cướp bóc; để rồi khi nhà thờ

Đóng cửa vào ban đêm, chẳng nổi hai mươi lăm người

Có thể tìm ra chúng. Vậy chính San Gallo mới là kẻ

Đến nhà thờ trong bóng tối, chứ chẳng phải ta.

HỒNG Y MARCELLO. Xin lỗi ông; nhưng ở mỗi Nguyện đường trong số ba Nguyện đường ấy chỉ có duy nhất một khung cửa sổ.

MICHAEL ANGELO.

Thưa Đức Ông,

Có lẽ ngài không biết rằng ở phần vòm phía trên

Sẽ còn trổ thêm ba khung cửa sổ khác nữa.

HỒNG Y SALVIATI. Làm sao chúng tôi biết được? Ông có bao giờ nói cho chúng tôi biết đâu.

MICHAEL ANGELO. Ta không bắt buộc, và cũng sẽ không bao giờ, nói cho Phẩm giá các ngài hay bất kỳ kẻ nào khác biết về những gì ta dự định hay phải làm. Nhiệm vụ của các ngài là cung cấp phương tiện, và canh chừng sao cho lũ trộm cắp

Không đặt tay lên chúng. Những bản thiết kế

Phải hoàn toàn để mặc ta lo liệu.

HỒNG Y MARCELLO.

Này ngài kiến trúc sư,

Ông thật quá quắt khi ăn nói xấc láo nhường ấy

Trước mặt Đức Thánh Cha, và trước chúng tôi,

Những người là Hồng y của ngài.

MICHAEL ANGELO, đội mũ lên đầu.

Ta không quên rằng

Ta xuất thân từ dòng dõi Bá tước Canossa,

Gắn liền với dòng dõi Hoàng gia, và với Matilda,

Bà đã hiến dâng Giáo sản Thánh Phêrô cho Giáo hội.

Ta cũng tự hào được dâng hiến cho Giáo hội

Công sức của đôi bàn tay này, cùng những gì đời ta

Còn lại. Cha ta, ông Buonarotti,

Từng là Chánh án của Chiusi và Caprese.

Ta không quen nghe người ta nói với mình

Tựa hồ ta chỉ là một tay thợ nề, được thuê để xây

Cái tường rường vườn, và cứ đến thứ Bảy là được trả công

Tính theo giờ.

HỒNG Y SALVIATI, nói riêng.

Thảo nào Giáo hoàng Clement

Chưa từng ngồi trước mặt con người này,

Kẻo ngài lại phải làm thế; và luôn giục ông ta

Đội mũ lên, kẻo ông ta cứ tự tiện đội mà chẳng cần xin phép!

MICHAEL ANGELO. Nếu ai đó có thể chết vì đau buồn và hổ thẹn, thì đó chính là ta. Công việc này đã được áp đặt lên ta; ta nào có tìm kiếm nó; và nếu ta gánh vác, thì chẳng vì ham danh lợi hay ham tiền tài, mà vì tình yêu dành cho Chúa. Có lẽ tuổi già đã đánh lừa ta, hoặc lòng vụ lợi, hay sự tham vọng; ta có thể đang làm hại nhiều hơn làm ơn. Do đó, ta cầu xin Đức Thánh Cha hãy giải nhiệm cho ta; hãy trút bỏ gánh nặng công việc này khỏi vai ta; hãy để ta trở về Florence.

JULIUS.

Không đời nào, không đời nào,

Chừng nào trẫm còn sống.

MICHAEL ANGELO.

Đức Thánh Cha có còn nhớ

Điều Kinh Thánh đã nói

Về thời điểm không thể tránh khỏi, khi những kẻ nhìn ra từ cửa sổ sẽ tối sầm lại,

Và cây hạnh đào sẽ nở hoa chăng?

JULIUS.

Đó là trong

Sách Giảng Viên.

MICHAEL ANGELO.

Và con cào cào

Sẽ trở thành gánh nặng, và ham muốn sẽ lụi tàn,

Bởi con người đang đi về ngôi nhà vĩnh cửu của mình.

Sự hư không của mọi sự hư không, kẻ giảng đạo nói; tất cả

Chỉ là hư không.

JULIUS.

À, giả như việc thực hiện một điều gì đó

Dễ dàng như việc mơ mộng về nó,

Thì chúng ta đã chẳng thiếu những nghệ sĩ. Nhưng những con người

Biến những thiết kế vĩ đại thành hành động thực tế

Lại thưa thớt biết bao; vâng, họ có thể được đếm

Trên những ngón tay của bàn tay này. Vị trí của khanh

Là ở đền thờ Thánh Phêrô.

MICHAEL ANGELO.

Thần đã có giấc mơ của mình,

Và không thể thực hiện nổi ý đồ vĩ đại ấy,

Cũng như biến nó thành hành động.

JULIUS.

Thế thì ai có thể làm được? KHanh

Sẽ chỉ phó mặc nó cho một tên Baccio Bigio nào đó

Để hắn xé nát và bôi nhọ mà thôi.

MICHAEL ANGELO.

Thà là thế

Còn hơn là thần vẫn sẽ gánh vác gánh nặng trên đôi vai này

Thêm một chút nữa. Nếu Đức Thánh Cha

Giữ cho trật tự thế gian được yên ổn, và phó mặc

Việc xây dựng nhà thờ cho thần, thì công việc

Sẽ tiến triển tốt đẹp hơn. Thưa Đức Thánh Cha,

Nếu mọi nhọc nhằn mà thần đã phải chịu đựng,

Và sẽ chịu đựng, chẳng mang lại ích lợi gì cho linh hồn thần,

Thì thần chỉ đang hoài phí thời gian mà thôi.

JULIUS, đặt tay lên vai MICHAEL ANGELO.

Khanh sẽ là kẻ được lợi

Cả về phần hồn lẫn phần xác.

MICHAEL ANGELO.

Không phải những sự kiện

Làm ta phẫn nộ, mà là những kết cục ảm đạm

Mà ta rút ra từ những sự kiện ấy; sự suy tàn chắc chắn

Của nghệ thuật, và toàn bộ ý nghĩa của từ ấy:

Tất cả những gì làm đẹp và ngọt ngào cuộc sống,

Và nâng nó lên khỏi vũng lầy của những bận tâm hèn mọn

Vào bầu không khí trong lành hơn của cái đẹp;

Niềm tin vào Lý tưởng; nguồn cảm hứng

Đã khiến các kinh sĩ nhà thờ Seville

Thốt lên rằng: "Hãy xây lên, để muôn đời sau thiên hạ

Sẽ nói rằng chúng ta là những kẻ điên." Thưa Đức Thánh Cha,

Thần xin phép được cáo lui.

JULIUS. Cứ đi đi; và xin phúc lành của trẫm ở cùng khanh.

[Michael Angelo bước ra.

Hỡi các Hồng y của trẫm, chớ nên đối xử với vị Michael Angelo này như một gã thợ nề tầm thường. Ông ấy mang dòng máu quý tộc, và huy hiệu của ông ấy mang hai chiếc sừng bò; ông ấy đã cho chúng ta bằng chứng rằng ông ta có thể húc bằng những chiếc sừng ấy. Từ ngày hôm nay

Cho đến tận thế tận thế, chớ ai thốt lên

Cái tên Baccio Bigio trước mặt trẫm. Mọi thành tựu vĩ đại đều là quả ngọt tự nhiên

Của một nhân cách lớn. Giống như những thân cây chẳng trổ ra

Những quả cùng kích cỡ và chất lượng,

Mà mỗi loài tự do trổ quả theo cách riêng của mình với sự dễ dàng như nhau,

Thì những chiến công vĩ đại cũng tự nhiên đối với những con người vĩ đại

Như những điều ti tiện đối với những kẻ tầm thường. Nhìn công việc mà chúng ta

Nhận diện được bậc thầy. Đừng làm ông ấy vướng bận thêm nữa.