Một căn phòng được bài trí lộng lẫy trong Cung điện của HỒNG Y IPPOLITO. Ban đêm.
JACOPO NARDI, một ông lão, đứng một mình.
NARDI. Ta thật ngỡ ngàng. Những nô lệ xứ Numidia này trong trang phục kỳ lạ; những phòng đợi vô tận này; sảnh đường rực rỡ ánh đèn này, với biết bao vẻ đẹp vàng son, tranh vẽ và tượng điêu khắc! Nơi đây có thể là chốn ở của một tín đồ thuộc về Đấng cao cả mà nghèo khó, Đấng vốn không có nơi gối đầu sao? Những bức tượng này không phải của các Thánh; đây cũng chẳng phải là Đức Mẹ, khuôn mặt đáng yêu kia, với ánh mắt dịu dàng đang nhìn xuống ta từ tấm vải canvas được vẽ nên. Lòng ta bắt đầu chùng xuống. Kẻ đang sống trong sự xa hoa vô tận tại Roma thì quan tâm gì đến số phận tự do đang nguy khốn của Florence, của thần dân nơi đó, của nước Cộng hòa của họ chứ? Ah, người giàu nào có thấu cảm nỗi đau của kẻ lưu vong. Mọi cánh cửa đều rộng mở với họ, mọi bàn tay đều chìa ra, chỉ có người nghèo là kẻ bị ruồng bỏ; họ là những người đã mạo hiểm tất cả những gì mình có vì tự do, rồi mất sạch; và lang thang khắp thế gian không một bóng bạn bè, ốm đau, không người an ủi, khốn cùng, vô danh, chẳng ai hoài niệm, quan tâm.
HỒNG Y IPPOLITO bước vào, khoác áo choàng Tây Ban Nha và đội mũ rộng vành sụp xuống.
IPPOLITO. Xin ngài tha thứ cho ta vì đã để ngài phải chờ đợi một mình lâu đến thế.
NARDI. Ta chờ để được yết kiến Hồng y.
IPPOLITO. Ta chính là Hồng y. Còn ngài?
NARDI. Jacopo Nardi.
IPPOLITO. Chào mừng ngài. Ta đã đợi ngài. Philippo Strozzi đã báo cho ta biết ngài sẽ đến.
NARDI. Chính con trai ông ấy đã đưa ta đến cửa nhà ngài.
IPPOLITO. Xin mời ngài ngồi. Trang phục ta mặc có vẻ làm ngài kinh ngạc, nhưng ở tuổi của ta, với những thói quen của ta, xiêm y của một vị Hồng y sẽ thật— vướng víu; ta chẳng thể cưỡi ngựa hay đi bộ, cũng chẳng làm nổi ngàn việc khác, nếu cứ ăn mặc như một góa phụ già. Chẳng khác nào đem thứ rượu trẻ trung như Astyanax đặt vào những chiếc cốc già cỗi như Priam.
NARDI. Ồ, Điện hạ hiểu rõ nhất những gì mình nên mặc.
IPPOLITO. Messer Nardi kính mến, ngài chẳng phải người xa lạ với ta. Ta từng đọc bản dịch xuất sắc của ngài về những trước tác của Titus Livius, sử gia vĩ đại của Roma, và là hình mẫu của mọi sử gia sẽ nối tiếp ngài sau này. Đó là vinh dự cho ngài; nhưng vinh dự lớn hơn nữa chính là tình cảm ngài dành cho Florence, quê hương thân yêu của chúng ta, và sử sách nơi đó ta hy vọng sẽ được chính tay ngài viết nên, trong những ngày tươi sáng hơn thời kỳ chúng ta đang chứng kiến lúc này.
NARDI. Xin Điện hạ lượng thứ cho sự quấy rầy lúc đêm hôm muộn màng.
IPPOLITO. Những giờ khắc, ta chẳng đếm như chiếc đồng hồ mặt trời; mà giống như một cỗ đồng hồ, báo thời gian chuẩn xác cả ban đêm lẫn ban ngày. Thế nên chẳng cần cáo lỗi. Ta biết điều gì đưa ngài đến đây. Ngài đến để nói về Florence.
NARDI. Và những nỗi thống khổ của thành phố ấy.
IPPOLITO. Công tước, người anh họ của ta, Alessandro hắc ám, kẻ có người mẹ từng là nữ nô lệ da đen chăn cấy cừu trên điền trang của Lorenzo, vẫn đang sống và cai trị.
NARDI. Than ôi, một tai họa lớn nhường ấy lại giáng xuống một thành phố xiết bao tráng lệ!
IPPOLITO. Khi hắn chết đi, Con Heo Rừng trong những khu vườn của Lorenzo, con thú đồi bại ấy, nên được dùng làm tượng đài cho kẻ tồi tệ này.
NARDI. Hắn lang thang trên các con phố ban đêm cùng bè lũ ăn chơi, lăng mạ những người lương thiện. Chẳng ngôi nhà nào thoát khỏi sự dâm loạn của hắn. Các tu viện bị hắn biến thành chậu chứa nhơ nhớp, và danh dự của phụ nữ cùng mọi phong tục đạo đức cổ truyền giờ đây đã hoàn toàn bị lãng quên. Các chức vị của hội đồng Priori và Gonfalonieri đã bị bãi bỏ. Toàn bộ các quan tòa giờ đây đều là tay sai của hắn. Tự do đã chết. Ngay cả ký ức về một đời sống lương thiện cũng bị xóa sạch, và cả tiếng Tuscan của chúng ta cũng bị vấy bẩn thành thổ ngữ Lombard.
IPPOLITO. Và tệ hại nhất là bàn tay báng bổ của hắn đã đập vỡ Martinella,—chiếc chuông trận vĩ đại của chúng ta, thứ đã ngân vang qua ba thế kỷ, dẫn dắt người Florentine đi đến chiến thắng,—vì sợ tiếng chuông ấy đánh thức trong tâm hồn họ chút ký ức về những thời vàng son xa vợi.
NARDI. Thật là một sự đổi thay mà mười năm ngắn ngủi đã tạo ra! Tất cả chúng ta đều nhớ những ngày tháng tươi đẹp ấy, khi Niccola Capponi, vị Gonfaloniere, từ những ô cửa sổ của Cung điện Cổ, giữa tiếng kèn đồng vang dội, đã tuyên bố với toàn thể dân chúng rằng Chúa đã được chọn làm Vua của Florence; để rồi giờ đây Chúa đã bị phế ngôi, bị sát hại, và ngự trị thay Người chính là Lucifer! Than ôi, than ôi cho Florence!
IPPOLITO. Hoa huệ sánh với hoa huệ, Savonarola từng nói thế; Florence và France! Nhưng ta chỉ nói riêng Florence, hoặc chỉ với sự trợ giúp từ bàn tay Hoàng đế để quét sạch đám rác rưởi này đi.
NARDI. Hy vọng nhận được sự giúp đỡ từ ngài ta ấy thật mỏng manh. Hắn đã hứa gả cánh tay con gái mình Margaret cho vị Công tước vô liêm sỉ này. Chúng ta còn chút hy vọng nào từ một vị Hoàng đế như thế?
IPPOLITO. Baccio Valori và Philippo Strozzi, những kẻ từng là bạn bè thân thiết của Công tước, nay đã về phe chúng ta, cùng các Hồng y Salvati và Ridolfi. Chẳng mấy chốc chúng ta sẽ thấy, như lời Valori nói, liệu Công tước có thể dễ dàng buông bỏ những con người lương thiện hơn, hay những con người lương thiện có thể dễ dàng buông bỏ vị Công tước ấy.
NARDI. Chúng ta đã quyết định cử các sứ thần sang Tây Ban Nha, để giãi bày nỗi oan khiên trước Hoàng đế, dẫu trong lòng ta lo sợ nhiều hơn hy vọng.
IPPOLITO. Hoàng đế đang bận rộn với cuộc chiến tranh mới chống lại người Algiers, và chẳng có thời gian để lắng nghe những lời khiếu nại từ các sứ thần của chúng ta; ta cũng chẳng đời nào tin tưởng họ, mà sẽ tự thân lên đường. Mọi thứ đã sẵn sàng cho chuyến đi của ta, và sáng mai ta sẽ xuôi về Itri, nơi ta sẽ gặp Dante da Castiglione cùng một vài người khác, những người cộng hòa và lưu vong từ Florence, rồi lên tàu tại Gaeta, để đi gia nhập cùng Hoàng đế trong cuộc thập tự chinh mới chống lại người Thổ. Ta sẽ có đủ thời gian và cơ hội để biện hộ cho chính nghĩa của chúng ta.
NARDI, đứng lên. Đó là một sự soi sáng, và ta coi đó là điềm lành. Cầu mong thế lực đã ban phát nó hãy ban phúc cho quê hương yêu dấu của chúng ta, và đưa những người con lưu vong trở về. Linh hồn của Florence giờ đang nằm ngoài những bức tường thành. Những gì ở bên xác chỉ là một cái xác, đã thối rữa và đang làm thối rữa vạn vật. Trời cao phù hộ tất cả chúng ta, ta sẽ không nán lại nữa, vì ngài cần được nghỉ ngơi. Chúc ngủ ngon.
IPPOLITO. Chúc ngủ ngon.
FRA SEBASTIANO bước vào; cùng các tùy tùng người Thổ.
IPPOLITO. Fra Bastiano, vóc dáng bệ vệ của ông thật tương phản làm sao với vị khách người Florentine gầy gò vừa rời khỏi chỗ ta!
FRA SEBASTIANO. Khi chúng tôi lướt qua nhau, tôi thấy ông ấy đang khóc.
IPPOLITO. Tội nghiệp lão già!
FRA SEBASTIANO. Ông ta là ai vậy?
IPPOLITO. Jacopo Nardi. Một tâm hồn kiên cường; một trong số những kẻ lưu vong Fuorusciti, và là người xuất sắc cùng cao quý nhất trong số họ; nhưng ông ấy đã khiến ta buồn lây bởi nỗi buồn của chính mình. Khi ta nhìn ông, lòng ta lại thấy nhẹ nhõm hơn. Ta đang nhìn ngắm một người đang sống trong một thế giới lý tưởng, tách biệt với mọi va chạm thô ráp của cuộc đời chúng ta, trong một bầu không khí tĩnh lặng.
FRA SEBASTIANO. Điện hạ chắc hẳn đang đùa cợt. Nếu ngài hiểu cuộc đời của các nghệ sĩ như tôi tường tận, ngài sẽ nghĩ hoàn toàn khác đấy.
IPPOLITO. Nhưng tại sao ta phải đùa chứ? Thế giới nghệ thuật là một thế giới lý tưởng,— thế giới mà ta yêu mến, và thiết tha muốn được sống trong đó; thế nên hãy nói cho ta nghe về các nghệ sĩ và nghệ thuật, về tất cả những họa sĩ, nhà điêu khắc và nhạc sĩ đang làm rạng danh Roma ngày nay.
FRA SEBASTIANO. Về các nhạc sĩ, tôi chỉ biết Goudimel, vị nhạc sư dũng cảm đồng thời là quản xướng của Đức Giáo hoàng, người huấn luyện dàn hợp xướng Tòa thánh.
IPPOLITO. Sáng nay trong nhà thờ, ta đã lắng nghe một khúc thánh ca của Goudimel, được cất lên du dương như tiếng cõi thiên thai. Đến đoạn Incarnatus, thay vì cất lời bằng tiếng Latinh, ca sĩ giọng nam cao đã hát với sự dịu dàng vô hạn, bằng thứ tiếng Ý bình dị, một khúc tình ca Napoli.
FRA SEBASTIANO. Ngài làm tôi ngạc nhiên đấy. Đó có phải là một khúc ca đồi bại không?
IPPOLITO. Không phải là một khúc ca thần thánh. Ta vốn chẳng phải kẻ quá khắt khe, như ông biết đấy, trong lời nói hay hành động, thế nhưng một khúc ca như thế, lại được cất lên bởi giọng nam cao trong dàn hợp xướng Tòa thánh, và trong một thánh lễ của Giáo hoàng, lại có vẻ lạc lõng làm sao; có điều gì đó không đúng ở đây.
FRA SEBASTIANO. Có điều gì đó không đúng trong mọi chuyện. Chúng ta chẳng thể khiến thế giới này xoay vần cho đúng đắn được đâu. Việc cải tổ dàn hợp xướng Tòa thánh đâu phải phận sự của tôi.
IPPOLITO. Cũng chẳng phải của ta, tạ ơn Trời Phật. Vậy hãy kể cho ta nghe về các nghệ sĩ đi.
FRA SEBASTIANO. Nhắc đến một người tôi coi như nhắc đến tất cả; bởi vì chỉ có duy nhất một người. Tên ông ấy là Messer Michael Angelo. Mọi nghệ thuật và nghệ sĩ thời đương đại đều quy tụ ở một mình ông ấy.
IPPOLITO. Ông tự coi mình chẳng là gì sao!
FRA SEBASTIANO. Hoặc còn kém cả con số không, bởi vì suy cho cùng tôi chỉ là một họa sĩ chuyên vẽ chân dung; một kẻ phác họa với tay nghề lúc hơn lúc kém, tùy theo khả năng, những đường nét trên khuôn mặt người.
IPPOLITO. Và ông đã từng có được vinh dự, không, phải là vinh quang, khi được vẽ chân dung Julia Gonzaga! Ông có coi nhẹ một đặc ân như thế không? Hãy nhìn bức chân dung kia kìa, nó đang quở trách ông bằng biểu cảm thần thánh của nó đấy. Ông không cảm thấy hối hận sao? Kẻ sở hữu bàn tay khéo léo đã vẽ nên bức tranh tuyệt mỹ ấy chẳng có quyền gì để phỉ báng nghệ thuật vẽ chân dung cả. Nhưng còn Michael Angelo thì sao?
FRA SEBASTIANO. Mới đây thôi khi chúng tôi thong thả dạo bước dọc con phố Corso đông đúc, chúng tôi đã dừng chân, đầy thích thú, khi thấy Điện hạ cưỡi ngang trên một chú tuấn mã Ả Rập, một tạo vật cao quý, khiến Michael Angelo, vốn là người yêu mến mọi thứ đẹp đẽ, đặc biệt là khi đó là những chú ngựa Ả Rập, đã vô cùng thán phục, và không ngớt lời ca ngợi.
IPPOLITO, nói với một tùy tùng. Hassan, ngày mai, khi ta đã rời đi, nhưng phải đợi đến lúc ta đi rồi,— hãy cẩn thận về điều đó,—hãy dắt con Barbarossa đến chỗ Messer Michael Angelo, nhà điêu khắc, người đang sống tại Macello dei Corvi, gần Điện Capitol; và hãy mang theo thêm khoảng mười con la chở đầy cỏ khô, rồi nói rằng chủ nhân của ngươi gửi tặng ông ấy như một món quà.
FRA SEBASTIANO. Một món quà vương giả. Dẫu Michael Angelo từ chối quà cáp từ Đức Giáo hoàng, nhưng quà của ngài thì ông ấy sẽ không từ chối đâu.
IPPOLITO. Ông nghĩ ông ấy giống như Thymoetes, kẻ đã đưa con ngựa gỗ vào trong những bức tường thành Troy đó ư? Quyển sách của Virgil ấy ta đã dịch ra thơ tiếng Ý, và một ngày nào đó, khi chúng ta thảnh thơi, ta sẽ rất vui được đọc cho ông nghe. Khi ta nhắc đến thành Troy lại khiến ta nhớ đến một thị trấn khác và về một nàng Helen kiều diễm hơn, nữ bá tước thân yêu của chúng ta Julia Gonzaga. Chắc hẳn ông vẫn còn nhớ cuộc phiêu lưu với tên cướp biển Barbarossa, và tất cả những gì diễn ra sau đó chứ?
FRA SEBASTIANO. Một cuộc phiêu lưu kỳ lạ nhất; một câu chuyện kỳ diệu và đầy rẫy sự kinh ngạc chẳng kém bất kỳ tích nào trong Boccaccio hay Sacchetti; gần như không thể tin nổi!
IPPOLITO. Nếu ta là một họa sĩ ta sẽ chẳng mong tìm kiếm một đề tài nào tốt hơn thế: nàng thiếu nữ kiều diễm chạy trốn xuyên màn đêm trong sự hoảng loạn điên cuồng; và doanh trại của lũ cướp với ánh lửa đỏ rực hắt lên những khuôn mặt sạm nắng của chúng. Ông không thể vẽ nó cho ta được sao?
FRA SEBASTIANO. Không, tôi không thể. Đó không phải sở trường của tôi.
IPPOLITO. Thế thì ông phải vẽ chân dung của tên cướp biển, khi chúng ta giải hắn về Naples trong xiềng xích: bởi vì ta cảm thấy có đôi chút ngưỡng mộ đối với một kẻ dám thực hiện cuộc phiêu lưu kỳ lạ này.
FRA SEBASTIANO. Tôi sẽ làm việc đó. Nhưng hãy bắt được tên cướp biển trước đã.
IPPOLITO. Ông có thể bắt đầu vào ngày mai với thanh gươm. Hassan, lại đây; mang cho ta thanh mã tấu Thổ Nhĩ Kỳ đang treo dưới bức tranh đằng kia. Giờ hãy rút nó ra khỏi vỏ. Đó là một lưỡi gươm Damascus; ông có thể thấy dòng chữ khắc bằng tiếng Ả Rập: La Allah illa Allah,— Không có Thượng đế nào ngoài Thượng đế.
FRA SEBASTIANO. Mới đẹp làm sao từ kiểu dáng cho đến đường nét hoàn thiện! Thật hoàn hảo. Xưởng vũ khí của Venice cũng chẳng thể khoe khoang có được một thanh gươm nào tinh xảo hơn.
IPPOLITO. Ông thích nó chứ? Nó là của ông đấy.
FRA SEBASTIANO. Ngài nói đùa đấy chứ.
IPPOLITO. Ta không phải người Tây Ban Nha, để mở miệng nói rằng đó là của ông mà trong lòng không nghĩ thế. Ta ở Itri có cả một kho vũ khí tràn ngập những thứ vũ khí thế này. Khi ông vẽ bức chân dung của Barbarossa, nó sẽ có ích đấy. Ông chưa được đền đáp xứng đáng cho bức họa nàng Gonzaga. Hãy ném món đồ chơi vặt này vào bàn cân, và làm cho chiếc cân được thăng bằng. Cho đến lúc ấy, hãy treo nó trong xưởng vẽ của ông; các nghệ sĩ các ông rất thích những thứ lặt vặt như vậy.
FRA SEBASTIANO. Tôi sẽ giữ nó để tưởng nhớ đến người đã tặng. Vô cùng cảm ơn ngài.
IPPOLITO. Fra Bastian, ta đang dần cảm thấy chán ngấy Roma, thành phố chết chóc cổ kính với những con người chết chóc cổ kính; các tu sĩ ở khắp mọi nơi, như những cái bóng hắt lên bức tường, và từ sáng, trưa, cho đến đêm là âm thanh không dứt của chuông tu viện. Ta phải rời khỏi nơi đây; dẫu Ovid từng nói đâu đó rằng Roma xứng đáng là chốn ngự trị của muôn vị Thần, ta vẫn phải rời khỏi nơi đây. Sáng mai ta sẽ khởi hành đi Itri, rồi từ đó đi đường biển để gia nhập cùng Hoàng đế, người đang tiến hành chiến tranh chống lại người Algiers; có lẽ để đánh đắm vài chiếc thuyền chiến Thổ, và bắt sống đưa về trong xiềng xích tên cướp biển khét tiếng. Bằng cách đó ta sẽ rửa hận cho nàng Gonzaga xinh đẹp.
FRA SEBASTIANO. Một chiến công xứng tầm với Charlemagne, hay với Orlando. Cả Berni lẫn Ariosto đều sẽ viết thêm một khúc ca vào tác phẩm của họ, và miêu tả ngài như một Furioso và một Innamorato. Giờ tôi phải cáo từ chúc ngài ngủ ngon.
IPPOLITO. Ông không được đi đâu cả; trước tiên ông phải dùng bữa tối với ta. Quản gia của ta Giovan Andrea dal Borgo a San Sepolcro,— ta thích gọi đầy đủ cái tên vang dội ấy, nghe nó tựa như một câu thơ trong sử thi Aeneid,— đã mang về cho ta những con lươn tươi ngon từ Hồ Fondi, và những con hàu Lucrine còn nằm trong lớp vỏ: Những thứ này, cùng với loại rượu vang đỏ Fondi, thứ rượu Caecuban mà Horace từng nhắc đến, được cất giữ kỹ càng sau hàng trăm chiếc ổ khóa, cho đến khi hậu duệ của Posthumus làm vấy đỏ nền nhà bằng nó, tạo nên một bữa tiệc xứng tầm với Lucullus, hay thậm chí là cả Fra Bastian; thế nên chúng ta hãy đi ăn tối, và cùng vui vẻ nào.
FRA SEBASTIANO. Hãy cẩn thận đấy! Tôi nhớ rằng những con lươn ở Bolsena và rượu Vernage từng giết chết một vị Giáo hoàng ở Roma đấy!
IPPOLITO. Đó là một vị Giáo hoàng người Pháp; và chuyện ấy cũng đã từ rất lâu rồi; ai mà biết được?—có lẽ câu chuyện đó không có thật đâu.
