Hussein
Hỡi vị Tể tướng công minh tuyệt vời,
Xin hãy bảo những thương nhân vải vóc,
Cùng thuế má của họ, lui ra đi, ngay hôm nay!
Nhà vua đang khó ở, và đang gọi ngài.
Tể tướng
Hỡi các thương nhân, hãy nán lại thành Bokhara
Thêm một ngày nữa! Nhưng vào lúc ngọ
Ngày mai, hãy đến, và mỗi người các ngươi sẽ phải nộp
Cứ bốn tấm vải thì một tấm cho ta,
Ấy là luật lệ, rồi các ngươi muốn đi đâu thì đi.
Hỡi Hussein, hãy dẫn ta diện kiến Nhà vua!
Hỡi kẻ kể những câu chuyện ngọt ngào, chuyện của chính ngươi,
Chuyện của Ferdousi, và của những người khác, hãy dẫn đường!
Chúa thượng của ta dạo này thế nào rồi?
Hussein
Một mình một bóng,
Kể từ giờ cầu kinh đến nay, ngài vẫn ngóng chờ,
Hỡi ngài Tể tướng! mà không hề ngả lưng nghỉ ngơi,
Ngài ngồi bên ô cửa lớn của cổng thành,
Nhìn xuống quảng trường Registàn,
Nơi qua những gian hàng của tiểu thương, bọn nô lệ
Đang khiêng người chết hướng về nơi này.—
Hỡi Tể tướng, đây là cửa phòng Nhà vua!
Nhà vua
Hỡi Tể tướng, ta có thể chôn cất hắn chứ?
Tể tướng
Hỡi Bệ hạ, ngài biết đấy, thần đã lâm bệnh
Suốt bao ngày qua, chẳng hay biết điều gì
(Bởi Thượng đế đã khép tai và tâm trí thần lại),
Ngay cả việc ngài đang làm, thần cũng chẳng hay, hỡi Bệ hạ!
Bởi vậy, để thần có thể dâng lời khuyên lên ngài,
Xin Hussein, nếu ngài cho phép, hãy mau mau
Thuật lại đầu đuôi những gì đã xảy ra.
Nhà vua
Hỡi Tể tướng, cứ theo lời ngươi mà làm!
Hussein
Cách đây ba ngày, vào giờ cầu kinh,
Một vị Moollah nọ với chiếc áo bào
Rách tươm, và đầu vương đầy bụi đất,
Đã chực sẵn khi Chúa thượng bước ra, rồi đẩy bạt
Những kẻ cầm trượng vàng sang một bên,
Và sụp lạy dưới chân Nhà vua, rồi kêu oan:
"Xin công lý, hỡi Bệ hạ, và hãy trừng phạt chính thần!
Trừng phạt kẻ có tội lớn này, kẻ đã dám phá vỡ
Luật pháp, và theo luật pháp thì phải chịu án tử!
Xin hãy giáng trừng phạt, hỡi Bệ hạ!"
Nhưng Nhà vua cất tiếng:
"Tên ngốc nào đây dám làm nhức tai trẫm
Bằng những lời ngớ ngẩn? Hay lại là một tên nô lệ say xỉn?
Đâu, ngự lâm quân, hãy dùng giáo đâm hắn!
Hãy xua cổ tên tiểu tử ấy khỏi con đường này!"
Nhà vua phán sao, thì sự việc diễn ra đúng như vậy,
Và Chúa thượng của chúng ta tiếp tục bước tới đền thờ.
Nhưng sang ngày hôm sau, khi Nhà vua
Lại ngự giá bước ra, sách thánh
Được rước đi trước mặt ngài, như lễ nghi phải thế,
Và ngài đi qua quảng trường trung tâm;
Bề tôi nọ hộc tốc chạy tới, mình vẫn lem luốc vết máu
Từ hôm qua, và sụp xuống
Kêu lớn một cách thiết tha: "Hỡi Bệ hạ,
Chúa thượng của thần, xin hãy phán xử công bằng, thần kính xin ngài!
Làm sao ngài có thể phân định, khi chưa hề nghe rõ
Rằng thần nói ngu ngốc hay chăng? Nhưng một vị vua,
Dù sự việc lớn hay nhỏ đi nữa,
Cũng như Thượng đế, đều lắng nghe và phán xét tất cả.
Bởi vậy xin ngài hãy nghe! Ngài biết đấy, những ngày qua
Mặt trời đã thiêu đốt gay gắt nhường nào;
Rằng nguồn nước xanh trong các hồ chứa
Đã biến thành một vũng bùn tanh tưởi;
Và con kinh đào vốn dẫn nước từ dòng sông
Samarcand chảy về hướng này,
Đang cạn kiệt và ngày một hẹp dòng hơn.
Giờ đây, khi màn buông xuống, thần đã ra đi
Một mình, và ở một chốn tối tăm
Dưới tán vài cây dâu tằm, thần tìm thấy
Một vũng nước nhỏ; và chẳng chút chần chừ,
Thần dùng toàn bộ số nước có ở đó
Để múc đầy chiếc vò, rồi lén lút mang về nhà
Mà không bị ai phát hiện; và vì nước vẫn còn dư,
Thần giấu chiếc bình phía sau cánh cửa,
Rồi trèo lên mái nhà để ngủ.
Nhưng giữa đêm khuỷu, trời lồng lộng gió
Và bụi cát hầm hập, vì cơn sốt hành hạ, thần lại trèo
Xuống nhà, để tìm ngụm nước uống.
Lúc ấy, mấy người anh em của thần đã tìm thấy
Chiếc vò nước, khi nó đang đứng lặng lẽ
Sau cánh cửa đặt trên sàn nhà,
Và họ gọi mẹ thần dậy; rồi tất cả bọn họ,
Vì đang khát khô cổ và đêm lại quá đỗi
Bức bối ngột ngạt, đã tu cạn sạch vò nước ở đó;
Đến nỗi họ ngồi ngay trước mắt thần,
Với đôi môi hãy còn ướt nước, khi thần vừa bước xuống.
Giờ thì xin ngài hãy xét! Thần đây đang bị cơn sốt hành, ốm đau
(Lại thêm phần vô phúc nữa chứ), chứng kiến cảnh đó
Thần đã phẫn nộ thốt lên những lời nguyền rủa — ngài có nghe rõ chăng? —
Một trong số họ chính là mẹ đẻ của thần——Giờ thì xin ngài hãy phán xử công minh!"
Nhưng Chúa thượng của chúng ta trầm ngâm một lát, rồi phán:
"Hãy đuổi hắn đi, các khanh, và tiếp tục ngự giá! đó chỉ là
Một kẻ điên khùng nào đó thôi!" Nhà vua phán thế.
Theo lệnh Nhà vua, sự việc đã được định đoạt như vậy.
Đến ngày hôm sau, cũng vào đúng giờ đó,
Ngay giữa lối đi của Nhà vua, kìa, con người ấy,
Không quỳ gối, mà đứng sừng sững với vẻ mặt cương quyết! hắn đứng
Chắn ngay trước mặt, và cất lời,
Với ánh mắt cau mày nghiêm nghị: "Hỡi vị Vua độc ác,
Kẻ điếc lác nhất ở nơi ngài cần phải lắng nghe hơn cả!
Sao nào, ta phải gào thét nơi thế giới bên kia,
Chỉ vì ngươi không chịu lắng nghe ở thế gian này sao?
Sao chứ, ngươi sẽ cầu kinh, rồi nhận lấy hồng ân,
Còn mọi hồng ân thì đều nỡ tiếc rẻ với ta ư?
Không, ta thề rằng, rời khỏi con đường này của ngươi
Ta quyết không bước đi cho đến khi được phán xử!"
Lúc bấy giờ những kẻ đứng hầu quanh Nhà vua
Đã xích lại gần nhau và thì thầm bàn tán;
Cho đến khi Nhà vua bước lên và phán rằng:
"Ngươi sẽ được đứng trước các vị tư tế để phân định."
Nhưng khi các bậc Ulema tề tựu đông đủ,
Và vụ việc được đem ra xét xử, họ chẳng mảy may nghi ngờ;
Mà đã tuyên án hắn, chiếu theo luật định,
Phải chịu hình phạt ném đá cho đến chết ngay tại chỗ.
Bấy giờ Nhà vua đã dặn dò chúng ta trong bí mật:
"Hắn phải bị ném đá, luật lệ là thế.
Tuy nhiên, nếu hắn tìm cách trốn chạy, hãy dạt ra hai bên;
Đừng cản trở hắn, cứ để hắn đi."
Nói rồi, Nhà vua nhặt một hòn đá lên,
Và ném nhẹ nhàng;—nhưng con người ấy,
Với niềm hạnh phúc ngập tràn trên khuôn mặt,
Đã quỳ sụp xuống, không hề kêu la cũng chẳng chạy trốn.
Thế là những kẻ được giao nhiệm vụ liền ném đá tới tấp,
Ném dồn dập khiến thân thể hắn bầm dập đau đớn.
Nhưng hắn vẫn lớn tiếng ngợi ca Thượng đế,
Và tiếp tục quỳ gối như trước.
Chúa thượng của chúng ta đã lấy tay che kín mặt;
Nhưng khi có kẻ tâu lên rằng, "Hắn đã chết rồi,"
Ngài vội vã quay người bước vào trong,
Và truyền lệnh rằng: "Hãy mang thây hắn đến cho ta."
Và quả thực, trong lúc thần đang tâu, hỡi Bệ hạ,
Thần đã nghe thấy tiếng những kẻ khiêng linh cữu trên bậc thềm;
Ngài có muốn họ mang hắn vào ngay lúc này không?
—Này! Những kẻ đang chờ ngoài kia, hãy bước vào!
Tể tướng
Hỡi Bệ hạ, trong chuyện này thần không thể tán thành ngài!
Giờ đây thần phải nói rằng nỗi buồn của ngài thật thiếu khôn ngoan.
Hắn ta là bạn hữu của ngài, hay có dòng máu quyến thuộc với ngài,
Mà lại được hưởng sự sủng ái lớn lao đến vậy trong mắt ngài?
Không đâu, cho dù hắn là con đẻ của chính hoàng thái hậu,
Thì ngài vẫn là vua, và quốc pháp vẫn đứng đó.
Thật chẳng phải phép nếu chiếc cân công lý bị lệch đường,
Và thanh gươm quyền lực bị bẻ gãy trong tay ngài.
Nhưng đằng này hắn chẳng là ai cả, xét cho cùng,
Tại sao ngài lại phải làm vẩn đục nét mặt vì một lý do không đâu?
Kìa, thần đã già! Ba đời vua trước ngài,
Thần đều đã chứng kiến trị vì nơi chốn này.
Nhưng có ai, suốt ngần ấy khoảng thời gian dài đằng đẵng,
Lại có thể gánh vác nổi gánh nặng của tuổi tác,
Nếu cứ bận lòng đau xót vì những kẻ tha hương
Cũng nhiều như vì những người đáng được rơi lệ?
Chúng ta buộc phải có cha mẹ, có vợ con,
Và nỗi đau mất mát những người thân ấy thật vô cùng lớn lao;
Riêng nỗi đau đớn này, thứ mà con người bắt buộc phải gánh chịu,
Đã đủ làm mái đầu bạc phơ và đôi chân chùng gối.
Nhưng gánh nặng nào khác ngoài phần của chính mình
Thì chẳng mấy ai được tạo dựng để mà kham nổi.
Hơn nữa, mỗi người đều đã có bạn bè riêng của họ,
Để cùng khóc than và tỏ lòng quan tâm chia sẻ.
Nhìn xem, đây chỉ là một nơi chốn duy nhất mà thôi,
Dù cho nó có lớn lao; nhưng khắp trên mặt đất rộng dài này,
Nếu một người muốn tự ôm lấy ưu phiền,
Thì muôn vàn phiền muộn có thể làm hắn bận lòng sẽ luôn hiện hữu.
Nơi biên giới xứ Nga, nơi những người gác canh của hai quân đoàn
Đứng đối diện nhau, không ít kẻ,
Nhân lúc ra tay chớp lấy cơ hội kiếm chác chiến lợi phẩm,
Đã bắt cóc một đứa nô lệ tóc vàng bé nhỏ;
Bọn chúng cũng đi bắt người, hướng về phía Mervè,
Những tên chó má theo giáo phái Shia, chuyên chăn cừu,
Và ngược lên tận trên đó tới Orgunjè.
Và tất cả những con người ấy, lao động vất vả cho một kẻ chủ,
Chẳng bao giờ được hưởng thành quả do chính đôi tay mình làm ra;
Đó chính là tai họa nặng nề nhất trong tất cả các tai họa,
Đối với tâm trí của một kẻ có hiểu biết.
Lũ ngoại đạo nữa (cầu cho Chúa nguyền rủa chúng!)
Cũng gây gổ hành hạ lẫn nhau suốt ngày đêm;
Nào những kẻ hủi, và bao người đau bệnh;
Nào những người nghèo khó, luôn kiệt sức ngã quỵ.
Tất cả bọn họ đều mang nỗi buồn đau, và vẫn lặng câm chịu đựng,
Trong khi những kẻ khác thì đang hoan hỉ ca hát vui cười.
Ngài muốn rủ lòng thương xót cho tất cả những kẻ đó sao?
Không đâu, và cũng chẳng thể thương xót cái thây ma chết trôi này, hỡi Bệ hạ!
Nhà vua
Hỡi Tể tướng, ngài đã già, còn trẫm thì tuổi trẻ!
Trẫm không thể nhìn thấu suốt mọi sự việc này.
Đầu trẫm đang nóng như lửa đốt và một luồng hơi hầm hập
Đang bốc lên làn da khiến trẫm vô cùng bực bội.
Nhưng hãy lắng nghe điều này, hỡi những đứa con của loài người!
Những kẻ nắm quyền bính và được người khác tuân lệnh,
Thì đến lượt mình lại phải phục tùng
Một luật lệ còn cường đại hơn cả bọn chúng.
Cho nên thật vô ích, khi với ánh mắt đong đầy nỗi khát khao
Ngước nhìn lên chốn cao sang này, người dân nghèo khổ,
Kẻ đang la cà bên những gian hàng san sát
Ở tận phía dưới kia, trong khu Registàn,
Lại thầm nghĩ: "Hạnh phúc thay kẻ được dung thân nơi chốn ấy!
Với xiêm y bằng lụa là, kho lúa gạo ê chề,
Và giữa mùa hạn hán này, đủ loại trái cây ngon,
Nào si-rô nho, nào những khối đá bào ướp lạnh,
Nào anh đào được dọn ra giữa những đống tuyết dày."
Và cũng thật vô ích khi một vị vua có quyền lực xây dựng nên
Những tòa lâu đài, dãy hiên vòm, đền thờ chạm trổ khảm men;
Và tạo ra những khu vườn tược ngập tràn
Đủ loại cây ăn trái lạ lùng được mang từ chốn xa xôi,
Với những bể chứa nước cho mùa đông mưa gió
Và giữa chốn hoang mạc, những quán trọ rộng thênh thang
Ở muôn nơi — nếu như nỗi đau khổ mà ngài cảm thấy
Không được xoa dịu đôi chút,
Nếu ý muốn của ngài không được thỏa nguyện;
Và để điều đó không bao giờ đạt được, từ thuở hồng hoang
Luật lệ đã được cắm rễ sâu bền, đời đời trường tồn.
Ngươi đã là kẻ phạm tội, hỡi con người nghèo khổ kia!
Ngươi đã khát khô cổ; mà lại chẳng chịu nhận ra rằng,
Mặc dù chúng ta có thể lấy những gì mình khát khao,
Nhưng tuyệt đối không được bạo gan vội vã giật lấy nó.
Còn trẫm đây, của ăn của uống luôn sẵn sàng theo ý muốn,
Và những căn phòng chứa kho báu thì đếm không xuể.
Nhưng trẫm đang lâm bệnh, và chẳng màng tới những thứ đó; trẫm muốn gì
Mà chẳng thể làm được điều mình muốn.
Ngay cả vinh quang lớn lao mà trẫm đang có được,
Khi trẫm chết đi rồi, cũng sẽ nhanh chóng chìm vào yên lặng;
Thế nên trẫm chẳng có lấy niềm vui, cũng chẳng có chút danh tiếng nào.
Nhưng trẫm có thể làm gì, thì trẫm sẽ làm điều ấy.
Trẫm có một ngôi mộ bằng gạch hoa cương trạm trổ
Trên một ngọn đồi ở phía tay phải,
Sát ngay cạnh một khu vườn mơ chín mọng,
Trên con đường dẫn tới Samarcand;
Nơi đó, hỡi Tể tướng, trẫm sẽ mang
Con người mà lòng trắc ẩn của trẫm đã không thể cứu nổi này,
Rồi cạy những tấm đá cẩm thạch lên,
Và chôn thây hắn vào chính mộ phần của trẫm.
Hãy mang nước, dầu thơm và những cuộn vải lanh tới đây!
Hãy rửa sạch mọi vết máu, vuốt phẳng từng thớ thịt chi thể cho ngay ngắn!
Rồi hãy tuyên bố rằng: "Hắn không hẳn là kẻ hoàn toàn đê tiện,
Bởi vì một vị vua sẽ đứng ra mai táng cho hắn."
