Trong số những thử thách ngáng đường một dịch giả tận tâm, cảm giác bất tài của chính mình luôn là điều hiển hiện đầu tiên; song một khó khăn khác, ít gây hoang mang hơn nhưng cũng chẳng kém phần nan giải, chính là nguy cơ hiểu lầm những điển tích vốn rất quen thuộc đối với tác giả cùng thời của họ, nhưng vì mang ý nghĩa thuần túy địa phương nên trở nên tối nghĩa, dễ bị thế hệ mai sau hiểu sai lệch và tự ý sửa đổi.

Một bản dịch xứng đáng với tên gọi của nó là thành quả của cả một thời đại văn học cũng như của trí tuệ và công sức từ một học giả; và bản dịch thư từ Pliny the Younger của Melmouth – ra đời vào thời kỳ nghệ thuật viết thư tiếng Anh đạt đến đỉnh cao rực rỡ – quả thực có thể khiến những sứ giả chuyên môn hóa của thế kỷ hai mươi chúng ta phải tuyệt vọng. Ngày nay, mấy ai có thể thổi hồn vào bản dịch The Golden Ass thứ hương vị tinh tế như bản dịch không-mấy-hàn-lâm của William Adlington đối với kiệt tác ấy? Mấy ai có thể sánh ngang với bản chuyển ngữ The Metamorphoses of Ovid của Arthur Golding, hay bản dịch tài tình của Francis Hicke đối với tác phẩm True History của Lucian? Thế nhưng, sự sống vĩnh hằng đồng nghĩa với sự đổi thay không ngừng, và chẳng có minh chứng nào cho chân lý này nổi bật hơn sự phát triển và suy tàn của các sinh ngữ, cũng như công cuộc chuyển ngữ những tử ngữ vào trong lớp vải ngôn từ luôn xoần đổi của đời sống hiện tại. Nếu không vì điều này, sẽ chẳng có bản bản dịch xứng tầm nào cần phải tái bản, ngoại trừ những trường hợp việc phát hiện và đối chiếu các bản thảo mới giúp cải thiện văn bản gốc. Đối với một tác giả mà các nhân vật nói thứ tiếng lóng đặc trưng của môi trường xung quanh họ, nhu cầu sửa đổi lại càng trở nên bức thiết hơn; sự thay đổi trong ngôn ngữ văn hóa của một dân tộc là một quá trình đòi hỏi nhiều năm mới rõ hình hài, trong khi sự tiến hóa của tiếng lóng lại diễn ra vô cùng chớp nhoáng và có đời sống vô cùng phù du.

Chẳng hạn như Stephen Gaselee, trong thư mục học về Petronius của mình, đã thu hút sự chú ý đến cách dịch cụm từ “bellum pomum” thành “he’s a daisy” (anh chàng tuyệt cú mèo) của Harry Thurston Peck, và nhận xét một cách rất xác đáng rằng: “Cách dịch ấy hoàn toàn ổn cho năm 1898; nhưng ngày nay chúng ta sẽ nghiêng về việc dịch là ‘he’s a peach’ hơn.” Lại nữa, Peck dịch câu “illud erat vivere” thành “that was life” (đó mới là cuộc sống), nhưng mượn lời từ điệu nhạc jazz trữ tình của nước Mỹ chúng ta, hẳn người ta sẽ muốn dịch là “that was the life” (đó mới đích thực là cuộc sống) hơn. Tuy nhiên, như Giáo sư Gaselee từng nói: “Không bản dịch nào cho phần này của tác phẩm Satyricon có thể xem là cuối cùng, nó luôn phải mang sắc thái tiếng lóng của thời đại ấy.”

“Một số người,” vị dịch giả bất hủ của tác phẩm Rabelais đã viết trong lời tựa của ông, “từng giành được sự kính trọng xứng đáng nhờ công việc dịch thuật; dẫu vậy, chẳng mấy ai hạ cố làm dịch giả ngoại trừ những kẻ không tài nào sáng tác nổi, dẫu rằng để làm tốt việc trước thường đòi hỏi lượng tài năng chẳng kém gì việc sau. Hỡi độc giả, tôi ước mong bạn cũng sẵn lòng công bằng với tác giả, như tôi đã dốc sức để làm tròn trách nhiệm với ngài.”

Nhiều học giả từng tiếc nuối trước việc Justus Lipsius đã không thực hiện những lời bình luận về Petronius hay biên tập một ấn bản cho Satyricon. Giá như ông làm vậy, ông đã có thể tiến xa trên con đường vén màn tảng bím mật đang bao trùm lấy danh tính tác giả của tác phẩm cũng như chính thời đại mà nhà văn ấy sống. Về phần cá nhân tôi, việc Laurence Sterne không đảm nhận một bản dịch đã để lại trong tôi niềm tiếc nuối khôn nguôi. Bậc thầy từng khắc họa người cha của Tristram Shandy cùng mối tình tay ba giữa góa phụ Wadman và chú Toby hẳn đã vẽ nên hình ảnh Trimalchio và những kẻ đồng trang lứa với ông ta một cách tuyệt mỹ đến kinh ngạc.

W. C. F.