Phileros đã nói xong, và Ganymedes liền cất lời kêu than: «Các ông cứ huyên thuyên mãi về những chuyện đâu đâu chẳng dính dáng gì đến đất trời, mà chẳng một ai mảy may quan tâm đến việc giá lúa mì đang bóp nghẹt chúng ta ra sao. Thề có thần Hercules, hôm nay tôi chẳng tài nào kiếm nổi dù chỉ một miếng bánh mì lót dạ. Hạn hán kéo dài đến bao giờ thế này! Chúng ta đã phải chịu đói kém suốt cả năm nay rồi. Ước gì lũ Quan sát quan khốn kiếp ấy sớm gặt hái quả báo cho đáng đời. Bọn chúng thông đồng với đám thợ bánh mì, cứ gãi lưng cho nhau qua quýt! Sự đời lúc nào cũng vậy, những kẻ khốn cùng thì vận hạn đeo bám, còn cái đám tư bản thì lúc nào cũng ăn chơi thả cửa như trong lễ hội Saturnalia. Giá mà thời này vẫn còn những bậc hào kiệt gan dạ như hồi tôi mới từ châu Á đến! Sống thế mới đáng sống làm sao! Hồi đó, nếu bột mì không đạt loại thượng hạng, họ sẵn sàng tẩn cho mấy tên gian thương bòn rút xương máu ấy một trận nhừ tử cho đến khi trông chúng thảm hại như vừa bị thần Jupiter trừng phạt. Tôi còn nhớ rõ Safinius làm sao; hồi tôi còn nhỏ, ông ấy sống ở gần khu vòm cổng cũ. Một con người thật là nóng tính và khí phách! Ông đi đến đâu, mặt đất như bốc khói đến đó! Nhưng ông ấy rất sòng phẳng, đáng tin cậy, một người bạn chí tình, bạn hoàn toàn có thể chơi trò đoán ngón tay với ông ngay trong bóng tối mà chẳng sợ bị lừa. Thế mà ông ấy trị bọn chúng ở tòa thị chính giỏi biết bao: chẳng bao giờ nói bóng gió vòng vo gì sất! Ông làm việc nào ra việc nấy, dứt khoát, và giọng hét của ông vang dội như tiếng kèn trỗi lên giữa diễn đàn. Ông chẳng bao giờ đổ mồ hôi hay khạc nhổ bừa bãi. Tôi không rõ lắm, nhưng có lẽ trong người ông ấy cũng mang một phần máu huyết của người châu Á. Và ông ấy mới lịch sự, thân thiện làm sao khi đáp lại lời chào của tất cả mọi người; gọi tên từng người chúng tôi, cứ như thể ông là một người trong số chúng tôi vậy! Thế nên thời đó lương thực rẻ như cho. Chiếc bánh mì mua bằng một đồng as ngày ấy to đến mức một mình ăn không hết, dẫu có người ăn cùng đi nữa; thế mà bây giờ bạn xem, bánh nhỏ chẳng khác gì con mắt con bò, và khốn nạn nhất là mọi thứ ngày càng tệ đi; cái xứ thuộc địa này đang lụi tàn ngược đời như cái đuôi bê ấy!

Tại sao chúng ta cứ phải chịu đựng một tên Quan sát quan ở đây, kẻ chẳng đáng giá nổi ba trái vả Caunian và coi trọng một đồng as hơn cả mạng sống của chúng ta? Hắn ta cứ an nhàn hưởng lạc ở nhà, thu nhập mỗi ngày còn lớn hơn cả gia tài của người khác. Tôi thừa biết hắn vớ được một ngàn đồng tiền vàng ở đâu ra đấy. Nếu chúng ta dám làm cho ra ngô ra khoai, hắn còn lâu mới dám vênh mặt đắc ý như thế! Thời buổi này, đàn ông thì ở nhà hùng hổ như sư tử mà ra đường lại nhát như chồn lùi. Điều làm tôi phát điên lên là tôi đã phải đem cả quần áo cũ ra ăn dần rồi, và nếu cái cảnh vật giá leo thang này cứ tiếp diễn, chắc tôi phải bán cả nhà tranh mất! Cái thị trấn này sẽ đi về đâu, nếu cả thần linh lẫn con người đều không rủ lòng thương xót? Chúc cho tôi chẳng bao giờ gặp may nếu tôi không tin rằng tất cả những chuyện này là do thần linh giáng họa! Bởi vì chẳng còn ai tin trời cao là có thật, chẳng ai thèm ăn chay, chẳng ai mảy may đếm xỉa gì đến thần Jupiter nữa: tất cả đều nhắm mắt làm ngơ và chỉăm chắm tính toán lợi ích cho riêng mình. Ngày xưa, những người phụ nữ có chồng, khoác áo stolas, từng chân trần leo lên đỉnh đồi với một tấm lòng thanh tịnh, tóc xõa buông lơi, để cầu xin thần Jupiter ban mưa! Và khi ấy trời sẽ đổ mưa xuống xối xả, bằng không thì chẳng bao giờ có mưa, để rồi tất cả lại lũ lượt kéo nhau về nhà, ướt như chuột lột. Nhưng ngặt một nỗi các vị thần giờ đây đều bị bệnh gút cả rồi, bởi vì chúng ta chẳng còn lòng thành kính nữa; và thế là đồng áng của chúng ta mới bị thiêu rụi thế này!