Pues no podemos haber aquello que queremos, queramos aquello que podremos.
Vì chúng ta không thể đạt được điều mình muốn, hãy yêu mến điều mình có thể đạt được.—Tục ngữ Tây Ban Nha
Trong lúc Lydgate, một mặt đã có bề thế gia thất ổn định và nắm quyền điều hành bệnh viện, cảm thấy mình đang phải đơn độc đấu tranh vì công cuộc cải cách y tế chống lại cả thành phố Middlemarch, thì bản thân Middlemarch cũng ngày càng ý thức rõ hơn về cuộc đấu tranh tầm vóc quốc gia cho một thứ cải cách khác.
Vào thời điểm dự luật của Lord John Russell đang được tranh luận tại Hạ viện, bầu không khí sục sôi chính trị đã bao trùm Middlemarch, đi kèm với những định hình mới về các phe phái có thể làm xoay chuyển hoàn toàn thế cân bằng nếu một cuộc tổng tuyển cử diễn ra. Và đã có những kẻ dự báo trước viễn cảnh ấy, khẳng định rằng Quốc hội hiện tại sẽ chẳng bao giờ thông qua nổi một Dự luật Cải cách. Chính điều này đã được Will Ladislaw dùng để phân tích cho ông Brooke nghe như một niềm an ủi rằng ông vẫn chưa vội đem sức mình ra thử lửa trên các võ đài vận động tranh cử.
Will nói: “Mọi thứ sẽ lớn mạnh và chín muồi tựa như những năm có sao chổi xuất hiện. Tâm trạng công chúng chẳng mấy chốc sẽ nóng như lửa sao chổi một khi vấn đề cải cách đã khởi động. Khả năng cao là sẽ có một cuộc bầu cử nữa trong thời gian tới, và đến lúc đó Middlemarch sẽ nạp thêm được khối ý tưởng vào đầu. Việc chúng ta cần làm lúc này là tập trung cho tờ ‘Pioneer’ và các buổi họp mít-tinh chính trị.”
Ông Brooke đáp: “Hoàn toàn chính xác, Ladislaw; chúng ta sẽ thổi một luồng sinh khí mới vào dư luận ở đây. Chỉ có điều, cậu biết đấy, tôi muốn giữ mình đứng độc lập trong vấn đề cải cách; tôi không muốn đi quá đà. Tôi muốn theo đuổi đường lối của Wilberforce và Romilly, cậu biết đấy, tập trung vào việc giải phóng nô lệ da đen, cải cách luật hình sự—kiểu như thế. Nhưng dĩ nhiên là tôi vẫn ủng hộ Grey rồi.”
Will đáp: “Nếu anh đã dấn thân vào nguyên tắc cải cách, anh phải sẵn sàng chấp nhận những gì thực tế trước mắt mang lại. Nếu ai nấy cứ khăng khăng kéo bè kết cánh cho lợi ích vụn vặt của riêng mình chống lại tất cả những kẻ khác, thì toàn bộ vấn đề sẽ tan thành mây khói.”
“Ừ, ừ, tôi đồng ý với cậu—tôi hoàn toàn đồng tình với góc nhìn đó. Tôi sẽ diễn giải vấn đề theo hướng ấy. Cậu biết đấy, tôi vẫn sẽ ủng hộ Grey. Nhưng tôi không muốn làm đảo lộn nền tảng hiến pháp, và tôi nghĩ Grey cũng vậy.”
Will bèn nói: “Nhưng đó mới là điều đất nước đang khát khao. Bằng không thì các liên hiệp chính trị hay bất kỳ phong trào nào hiểu rõ việc mình đang làm sẽ chẳng còn ý nghĩa gì nữa. Đất nước muốn có một Hạ viện không bị đè nặng bởi những kẻ do giới quý tộc địa chủ dựng lên, mà phải là nơi quy tụ đại diện của các tầng lớp lợi ích khác. Còn việc cứ đi tranh đấu cho một cuộc cải cách nửa vời không tới nơi tới chốn thì khác nào đi xin một mẩu nhỏ của trận lở tuyết vốn đã bắt đầu ầm ầm đổ xuống.”
“Hay lắm, Ladislaw: phải diễn đạt như thế chứ. Giờ thì viết ngay điều đó ra đi. Chúng ta phải bắt đầu thu thập các tài liệu về tâm tư tình cảm của người dân, bên cạnh vấn đề đập phá máy móc và tình cảnh khốn cùng chung.”
Will đáp: “Nói về tài liệu thì một tấm danh thiếp cỡ hai inch cũng đủ chứa khối thứ. Vài dòng số liệu là quá đủ để suy ra sự khốn cùng, và thêm vài con số nữa sẽ cho thấy tốc độ dâng trào của quyết tâm chính trị trong lòng quần chúng.”
“Tốt lắm: hãy triển khai ý đó dài thêm chút nữa đi, Ladislaw. Quả là một ý tưởng hay ho: hãy viết thành bài trên tờ ‘Pioneer’. Cậu cứ đưa các con số vào rồi suy ra sự khốn cùng; rồi đưa tiếp các con số khác và suy ra—cứ thế tiếp tục. Cậu có một tài năng diễn đạt vấn đề thật độc đáo. Giống như Burke vậy:—hễ nghĩ đến Burke là tôi lại không khỏi ước gì có ai đó sở hữu một khu vực bầu cử bỏ túi để trao cho cậu, Ladislaw. Cậu sẽ chẳng bao giờ trúng cử nổi đâu, cậu thừa biết điều đó mà. Và chúng ta sẽ luôn cần nhân tài trong Quốc hội: dù có cải cách thế nào đi nữa, chúng ta vẫn luôn cần nhân tài. Cái hình ảnh trận lở tuyết cùng tiếng gầm vang vừa rồi quả thực rất ra dáng Burke. Tôi thích kiểu văn phong đó—không phải ý tưởng đâu nhé, mà là cách người ta diễn đạt chúng.”
Ladislaw đáp: “Những khu vực bầu cử bỏ túi sẽ là một thứ tuyệt vời, nếu chúng luôn nằm đúng trong cái túi phù hợp và luôn có sẵn một nhân vật như Burke ở cạnh bên.”
Will không hề cảm thấy khó chịu trước lời khen mang tính so sánh đó, dẫu nó xuất phát từ miệng ông Brooke; bởi vì việc cứ phải nhận thức rằng mình diễn đạt câu chữ lưu loát hơn người khác mà chẳng bao giờ được ai đoái hoài thì quả là một thử thách quá sức chịu đựng đối với con người, và trong cái cảnh đói khát sự tán dương dành cho những giá trị đích thực như hiện nay, dẫu chỉ là một tiếng bộc lộ hoan hô tình cờ rơi đúng nhịp cũng đủ mang lại sự khích lệ lớn lao. Will thừa hiểu những tinh tế văn chương của cậu thường vượt quá tầm cảm thụ của người dân Middlemarch; dẫu vậy, cậu đang dần đâm ra say mê công việc mà thuở ban đầu, khi mới bắt đầu, cậu từng thầm tự nhủ với vẻ dửng dưng rằng: “Sao lại không thử nhỉ?”—và cậu nghiên cứu tình hình chính trị với một niềm say mê chẳng kém gì nhiệt huyết mà cậu từng dành cho các thể thơ ca hay văn hóa trung cổ. Không thể phủ nhận rằng nếu không vì khao khát được ở nơi Dorothea hiện diện, và có lẽ cả vì sự bơ vơ chẳng biết phải làm gì khác, thì vào lúc này Will đã chẳng ngồi đây ngẫm nghĩ về những nhu cầu của nhân dân Anh hay đưa ra những lời bình phẩm về chính trường nước Anh: có lẽ cậu đang lang thang ở Ý để phác thảo các vở kịch, thử sức với văn xuôi rồi nhận ra nó quá khô khan, thử sức với thơ ca rồi thấy nó quá giả tạo, bắt đầu chép lại những “mảng màu” từ các bức tranh cổ rồi bỏ dở vì thấy chúng “chẳng ra gì”, và đúc kết rằng suy cho cùng, sự tự tu dưỡng mới là điều cốt lõi; trong khi về chính trị, cậu sẽ chỉ bày tỏ sự đồng cảm nồng nhiệt với tự do và tiến độ nói chung. Ý thức vền nhiệm vụ của chúng ta thường phải chờ đợi một công việc nào đó đủ sức thay thế cho thói tài tử hời hợt và khiến chúng ta cảm thấy chất lượng hành động của mình không phải là điều muốn sao cũng được.
Ladislaw giờ đây đã chấp nhận phần việc của mình, dẫu đó không phải là thứ mục tiêu cao cả vô định mà từng có lúc cậu hằng mơ tưởng là duy nhất xứng đáng cho những nỗ lực không ngừng nghỉ. Tâm tính cậu dễ dàng bừng lên nhiệt huyết trước những đề tài gắn liền với cuộc sống và hành động, và dòng máu nổi loạn dễ dàng sục sôi trong người đã tiếp thêm sức mạnh cho tinh thần công dân của cậu. Bất chấp ông Casaubon và lệnh trừng phạt biệt xứ khỏi Lowick, cậu vẫn cảm thấy khá hạnh phúc; cậu thu lượm được vô số kiến thức tươi mới một cách sống động phục vụ cho các mục đích thực tiễn, đồng thời góp phần làm cho tờ ‘Pioneer’ nổi danh mãi tận Brassing (đừng bận tâm đến quy mô nhỏ bé của vùng đất ấy; ngòi bút của cậu chẳng hề thua kém gì nhiều bài viết vươn tới tận bốn phương trời).
Ông Brooke thỉnh thoảng cũng gây bực dọc; nhưng sự thiếu kiên nhẫn của Will được xoa dịu nhờ việc cậu phân chia thời gian giữa những chuyến viếng thăm điền trang Grange và những khoảng thời gian lui về căn hộ trọ ở Middlemarch, điều đó mang lại sự đổi mới cho cuộc sống của cậu.
Cậu thầm nhủ: “Đổi chỗ các con cờ một chút xem nào, và ông Brooke hoàn toàn có thể ngồi vào Nội các, trong khi tôi làm Thứ trưởng. Đó là trật tự thông thường của muôn sự: những con sóng nhỏ tạo nên con sóng lớn và mang cùng một hình hài. Tôi ở đây còn hơn là sống theo cái kiểu mà ông Casaubon từng định hướng cho tôi, nơi mọi hành động đều bị đóng khung bởi những tiền lệ cứng nhắc đến mức tôi chẳng thể nào phản kháng. Tôi chẳng màng đến danh vọng hay bổng lộc cao sang.”
Đúng như Lydgate từng nhận xét về cậu, Will tựa như một kẻ du mục, khá tận hưởng cảm giác không thuộc về bất kỳ tầng lớp nào; cậu mang trong mình sự lãng mạn của vị thế bản thân, cùng ý thức dễ chịu về việc tạo ra đôi chút bất ngờ trên mọc nẻo đường mình đi. Thứ niềm vui kiểu đó đã từng bị xáo trộn khi cậu cảm nhận được một khoảng cách mới mẻ giữa mình và Dorothea trong cuộc gặp gỡ tình cờ tại nhà Lydgate, và sự bực bội của cậu đã trút lên đầu ông Casaubon—người từng tuyên bố trước rằng Will rồi sẽ tự làm mất đi địa vị xã hội. “Tôi vốn chẳng có địa vị nào sất,” cậu hẳn đã nói câu đó nếu lời tiên tri ấy thốt ra trước mặt cậu, và dòng máu nóng sẽ lại dâng trào rồi rút đi tựa hơi thở dưới lớp da trong trẻo của cậu. Nhưng thích sự thách thức lại là một chuyện hoàn toàn khác với việc thích những hậu quả do nó mang lại.
Trong khi đó, dư luận trong thị trấn về vị chủ biên mới của tờ ‘Pioneer’ đang có xu hướng củng cố thêm quan điểm của ông Casaubon. Mối quan hệ họ hàng của Will với nhân vật danh giá kia không hề đóng vai trò là một màn dạo đầu thuận lợi như những mối quan hệ cao sang của Lydgate: nếu có lời đồn rằng chàng thanh niên Ladislaw là cháu ruột hay họ hàng gì đó của ông Casaubon, thì người ta cũng râm ran truyền tai nhau rằng “ông Casaubon chẳng muốn dính dáng gì đến cậu ta sảu.”
Ông Hawley nói: “Brooke đã dìu dắt cậu ta, bởi đó là điều mà chẳng một kẻ nào có cái đầu bình thường lại có thể ngờ tới. Cậu cứ tin chắc là Casaubon phải có những lý do cực kỳ cay đắng thì mới quay lưng hắt hủi một tên thanh niên mà chính hắn đã bỏ tiền ra nuôi ăn học. Đúng là bản chất của Brooke—một kẻ sẵn sàng khen ngợi một con mèo chỉ để bán được một con ngựa.”
Và một vài thói kỳ quặc mang tính thơ thẩn của Will dường như đã tiếp tay cho ông Keck, chủ biên tờ ‘Trumpet’, trong việc khẳng định rằng nếu sự thật được phơi bày, Ladislaw không chỉ là một điệp viên Ba Lan mà còn bị khùng câm điếc, điều đó giải thích cho sự nhanh nhạy và lưu loát siêu phàm trong lời nói của cậu mỗi khi bước lên bục diễn thuyết—cậu làm điều đó bất cứ khi nào có cơ hội, với một sự trôi chảy đến mức bôi nhọ những người Anh đạm bạc và chính trực nói chung. Đối với Keck, thật là chướng tai gai mắt khi nhìn thấy một tên nhãi ranh với mái tóc xoăn vàng hoe trên đầu lại dám đứng lên lè nhè hết giờ này qua giờ khác để đả kích những thể chế “đã tồn tại từ lúc hắn còn nằm nôi”. Và trong một bài xã luận trên tờ ‘Trumpet’, Keck đã mô tả bài phát biểu của Ladislaw tại một buổi họp cải cách là “sự cuồng nộ của một kẻ mê tín dị đoan—một nỗ lực thảm hại nhằm che đậy sự táo tợn của những tuyên bố vô trách nhiệm và sự nghèo nàn của một thứ kiến thức rẻ tiền, mới toanh dưới lớp vỏ pháo hoa rực rỡ.”
Bác sĩ Sprague với ý đồ mai mỉa liền lên tiếng: “Bài báo hôm qua nghe đanh thép phết đấy chứ, Keck. Nhưng mà 'energumen' là cái quái gì thế?”
Keck đáp: “Ồ, đó là một thuật ngữ xuất hiện thời Cách mạng Pháp.”
Khía cạnh nguy hiểm này của Ladislaw lại tạo nên một sự tương phản kỳ lạ với những thói quen khác vốn trở thành chủ đề bàn tán cho thiên hạ. Cậu có một niềm yêu thích, nửa mang tính nghệ sĩ, nửa đượm tình cảm, dành cho lũ trẻ con—đứa nào càng nhỏ với mấy cái chân chập chững hoạt bát cùng bộ quần áo kỳ cục bao nhiêu, thì Will lại càng thích làm chúng ngạc nhiên và vui sướng bấy nhiêu. Chúng ta đều biết rằng ở Rome, cậu có thói quen lang thang giữa những người nghèo khổ, và sở thích ấy vẫn không hề phai nhạt khi cậu đến Middlemarch.
Chẳng biết bằng cách nào cậu đã kết thân được với cả một nhúm trẻ con kỳ quặc, mấy thằng bé không đội mũ với chiếc quần dài rách rưới và vạt áo sơ mi thò lò thõng thợng, mấy đứa con gái thỉnh thoảng lại hất mái tóc xõa trước mắt để nhìn cậu, cùng những người anh trai hộ vệ ở độ tuổi trưởng thành là lên bảy. Đám trẻ này từng được cậu dẫn đi những chuyến du ngoạn kiểu du mục tới rừng Halsell vào mùa hái hạt dẻ, và từ khi trời chuyển lạnh, cậu đã dẫn chúng vào một ngày trời quang đãng đi nhặt củi đốt lửa trại trong một thung lũng sườn đồi, nơi cậu lôi ra một bữa tiệc bánh gừng nho nhỏ thết đãi chúng, đồng thời ứng khẩu diễn trò múa rối Punch-and-Judy với mấy con rối tự chế ở nhà. Đó là một sự kỳ quặc. Sự kỳ quặc khác là, ở những ngôi nhà mà cậu đã trở nên thân thiết, cậu có thói quen ngả người nằm dài trên tấm thảm trải sàn trong lúc trò chuyện, và thường bị bắt gặp trong tư thế ấy bởi những vị khách ghé thăm thỉnh thoảng, những người mà sự bất quy tắc đó chắc chắn sẽ củng cố thêm ý nghĩ về dòng máu lai tạp nguy hiểm cùng tác phong lỏng lẻo chung của cậu.
Nhưng những bài báo và bài diễn thuyết của Will dĩ nhiên đã ghi điểm cho cậu trong những gia đình mà sự phân hóa phe phái nghiêm ngặt mới đây đã vạch ranh giới về phía Cải cách. Cậu được mời đến nhà ông Bulstrode; nhưng ở đây cậu không thể nằm dài trên thảm, và bà Bulstrode cảm thấy cách cậu bàn về các quốc gia Công giáo, cứ như thể có thể dung hòa với Kẻ Phản Christ vậy, minh hoạ cho xu hướng bất ổn thường thấy ở những kẻ có học thức.
Tuy nhiên, tại nhà ông Farebrother—người mà sự trớ trêu của thời cuộc đã đưa đẩy đứng chung một chiến tuyến với Bulstrode trong phong trào quốc gia—Will lại trở thành nhân vật được lòng các quý bà; đặc biệt là tiểu thư Noble nhỏ bé, người mà một trong những thói kỳ quặc của cậu là hộ tống mỗi khi gặp trên phố với chiếc giỏ nhỏ trên tay, chìa tay cho bà vịnh trước bao ánh mắt của thị trấn, và khăng khăng đi cùng bà đến những gia đình nơi bà phân phát những món quà vặt lén lút lấy từ phần bánh kẹo của chính mình.
Nhưng ngôi nhà mà cậu lui tới thường xuyên nhất và hay nằm dài trên thảm nhất chính là nhà Lydgate. Hai người đàn ông chẳng có điểm gì giống nhau, nhưng điều đó chẳng hề làm ảnh hưởng đến sự hòa hợp giữa họ. Lydgate cộc cằn nhưng không hay cáu bẳn, chẳng mấy để tâm đến những cơn bóng gió vặt vãnh của những kẻ khỏe mạnh; và Ladislaw thường không lãng phí sự nhạy cảm của mình lên những kẻ phớt lờ nó. Ngược lại, đối với Rosamond, cậu hay hờn dỗi và bướng bỉnh—thậm chí thường xuyên thốt ra những lời thiếu thiện cảm, khiến cô không khỏi thầm ngạc nhiên; dẫu vậy, cậu đang dần trở thành nhân tố không thể thiếu cho sự giải trí của cô qua những buổi hòa túc chung, những câu chuyện đa dạng, và sự tự do khoáng đạt khỏi mối bận tâm nặng nề vốn—bất chấp mọi sự dịu dàng và chiều chuộng của chồng—thường làm cho cung cách của anh trở nên kém vừa lòng cô, đồng thời củng cố thêm ác cảm của cô đối với nghề y.
Lydgate, vốn có xu hướng mỉa mai niềm tin mê tín của người dân vào hiệu quả của “cái đạo luật đó,” trong khi chẳng màng gì đến tình trạng nghèo nàn của bộ môn bệnh học, đôi khi thường châm chọc Will bằng những câu hỏi hóc búa. Một buổi tối tháng Ba, Rosamond trong chiếc đầm màu đỏ anh đào viền lông thiên nga quanh cổ đang ngồi bên bàn trà; Lydgate, mới đi làm về với vẻ mặt mệt mỏi, ngồi vắt ngang trên chiếc ghế bọc nệm cạnh lò sưởi với một chân gác lên tay vịn, trán hơi nhíu lại khi đôi mắt đảo qua các cột báo của tờ ‘Pioneer’, trong khi Rosamond, nhận ra anh đang bần thần, bèn tránh nhìn thẳng và thầm cảm ơn trời đất vì bản thân cô không phải là người hay sầu muộn. Will Ladislaw đang nằm dài trên tấm thảm, thừ người ngắm nghía thanh treo rèm và khẽ ngân nga những nốt nhạc của khúc ca “When first I saw thy face”; trong khi chú chó cảnh trong nhà, cũng nằm dài dướichân với khoảng trống eo hẹp, ngước nhìn kẻ xâm chiếm tấm thảm từ giữa hai chân trước bằng một vẻ phản đối câm lặng nhưng đầy quyết liệt.
Rosamond mang tách trà đến cho Lydgate, anh liền vứt tờ báo xuống và nói với Will—người lúc bấy giờ đã vùng dậy và bước đến bên bàn:
“Cậu có tâng bốc ông Brooke thành một địa chủ cấp tiến đến mấy đi nữa cũng vô ích thôi, Ladislaw ạ: tờ ‘Trumpet’ chỉ càng bới móc thêm nhiều tì vết trên chiếc áo của ông ta mà thôi.”
Will vừa nuốt ngụm trà vừa đi lại quanh phòng và đáp: “Có hề gì; những ai đọc tờ ‘Pioneer’ thì đâu có đọc tờ ‘Trumpet’. Anh tưởng công chúng đọc báo là để hướng tới việc tự cải đạo bản thân chắc? Thế thì chúng ta sẽ có một mẻ thuốc phù thủy vô cùng náo loạn mất thôi—‘Hòa lẫn vào, hòa lẫn vào, hỡi những ai có thể hòa lẫn’—và khi ấy sẽ chẳng ai biết mình đang định theo phe nào nữa.”
“Farebrother bảo rằng ông ta không tin Brooke sẽ đắc cử nếu cơ hội đến: chính những kẻ đang lớn tiếng ủng hộ ông ta sẽ lại moi ra một ứng cử viên khác vào đúng thời điểm thích hợp.”
“Thử thì có mất mát gì đâu. Có những đại biểu bám rễ tại địa phương là điều tốt.”
Lydgate, kẻ vốn hay dùng cái từ bất tiện đó với một giọng điệu cộc lốc, liền hỏi: “Tại sao chứ?”
Will cười vang và lắc lắc mái tóc xoăn: “Vì họ đại diện cho sự ngu dốt tại địa phương một cách chân thực hơn chứ sao; và họ buộc phải giữ gìn phong độ tốt nhất khi ở quanh vùng. Brooke không phải là kẻ tồi, nhưng ông ta đã làm được một số việc tốt trong điền trang của mình mà nếu không có cú cắn câu Nghị viện này thì đời nào ông ta chịu làm.”
Lydgate với vẻ quyết đoán đầy khinh miệt phán: “Ông ta không phù hợp làm một nhân vật của công chúng. Ông ta sẽ làm thất vọng bất kỳ ai đặt niềm tin vào ông ta: điều đó tôi có thể nhìn thấy rõ ở Bệnh viện. Chỉ có điều, ở đó Bulstrode mới là kẻ nắm cương và điều khiển ông ta.”
Will đáp: “Điều đó còn tùy thuộc vào cách anh đặt ra tiêu chuẩn cho các nhân vật của công chúng. Ông ta đủ tốt cho hoàn cảnh hiện tại: khi quần chúng đã hạ quyết tâm giống như cách họ đang làm lúc này, họ không cần một con người cụ thể nào cả—họ chỉ cần một lá phiếu mà thôi.”
“Các nhà báo chính trị các cậu đúng là một lũ như thế đấy—cứ tung hô một đạo luật cứ như thể nó là liều thuốc bách bệnh, và tung hô những kẻ vốn là một phần của chính căn bệnh cần được chữa trị.”
Will, kẻ luôn tìm ra lý do ứng khẩu ngay tại chỗ khi chưa hề suy nghĩ trước về một câu hỏi nào, liền đáp: “Sao lại không chứ? Con người ta đôi khi tự góp phần xóa sổ chính mình khỏi mặt đất mà chẳng hề hay biết đấy thôi.”
“Đó chẳng phải là cái lý để cổ súy cho sự phóng đại mê muội về những niềm hy vọng đối với đạo luật cụ thể này, hay hùa theo tiếng hô hào nuốt trọn nó để rồi đưa lên những con vẹt nghị trường chẳng tích sự gì ngoài việc biểu quyết cho xong chuyện. Các cậu chống lại sự mục rữa, nhưng chẳng có gì mục rữa triệt để hơn việc làm cho người ta tin rằng xã hội có thể được chữa lành bằng một thứ phép thuật lừa bịp chính trị.”
“Anh bạn thân mến ơi, nghe hay đấy chứ. Nhưng liều thuốc của anh bắt buộc phải bắt đầu từ đâu đó chứ, và giả sử rằng hàng ngàn tệ nạn đang làm đồi bại người dân sẽ chẳng bao giờ được cải cách nếu không có cuộc cải cách cụ thể này làm điểm khởi đầu. Hãy nhìn những gì Stanley đã nói hôm qua xem—rằng Hạ viện đã đủ lâu la đục khoét với những câu chuyện vụn vặt về hối lộ, đi dò xét xem cử nhân này hay cử nhân nọ có nhận được một đồng guinea nào không trong khi ai cũng biết rõ các ghế nghị sĩ đã được bán sỉ hàng loạt. Chờ đợi sự khôn ngoan và lương tâm ở những kẻ hoạt động chính trị ư—nhảm nhí hết chỗ nói! Lương tâm duy nhất mà chúng ta có thể đặt niềm tin chính là ý thức khổng lồ về sự bất công trong một tầng lớp, và sự khôn ngoan thiết thực nhất chính là sự khôn ngoan biết cân bằng các quyền lợi. Đó là kim chỉ nam của tôi—phe nào là kẻ bị tổn thương? Tôi ủng hộ kẻ đứng về quyền lợi của họ; chứ không ủng hộ kẻ cao đạo bảo vệ cho cái sai.”
“Cái kiểu bàn luận chung chung về một trường hợp cụ thể ấy chẳng qua chỉ là sự đánh tráo khái niệm thôi, Ladislaw. Khi tôi nói tôi chọn liều thuốc chữa bệnh, điều đó không có nghĩa là tôi sẽ uống thuốc phiện trong một trường hợp bị gút cụ thể nào đó.”
“Tôi không hề đánh tráo vấn đề chúng ta đang bàn—rằng liệu chúng ta có nên án binh bất động cho đến khi tìm được những con người hoàn toàn vô tội để hợp tác hay không. Nếu đi theo kế hoạch đó, liệu anh có làm thế không? Nếu có một người giúp anh thực hiện cải cách y tế và một kẻ khác phản đối nó, liệu anh có đi tìm hiểu xem ai có động cơ cao đẹp hơn hay thậm chí ai thông minh hơn không?”
Lydgate nhận ra mình đã rơi vào thế bí bởi một đòn phản công mà chính anh cũng thường xuyên sử dụng, liền thốt lên: “Ồ, dĩ nhiên rồi, nếu người ta không chịu hợp tác với những kẻ sẵn có ngay trước mắt, mọi thứ sẽ đi vào ngõ cụt hoàn toàn. Giả sử lời đồn tệ hại nhất trong thị trấn về Bulstrode là sự thật đi chăng nữa, điều đó cũng không làm giảm đi tính chân thực rằng ông ta có đủ óc phán đoán và quyết tâm để làm những gì tôi cho là nên làm trong những vấn đề mà tôi am hiểu và quan tâm nhất; nhưng đó là lý do duy nhất khiến tôi đi theo ông ta,” Lydgate nói thêm với vẻ tự hào đôi chút, khi nhớ đến những lời nhận xét của ông Farebrother. “Ngoài ra thì ông ta chẳng là gì đối với tôi cả; tôi sẽ không bao giờ ca tụng ông ta vì bất kỳ lý do cá nhân nào—tôi sẽ giữ mình đứng ngoài chuyện đó.”
Will Ladislaw cảm thấy bị xúc phạm và quay phắt người lại: “Ý anh là tôi ca tụng Brooke vì lý do cá nhân nào đó chắc?” Lần đầu tiên trong đời, cậu cảm thấy phật ý với Lydgate; có lẽ điều đó càng mãnh liệt hơn bởi vì cậu vốn dĩ sẽ từ chối mọi sự soi mói kỹ lưỡng vào sự phát triển trong mối quan hệ của mình với ông Brooke.
Lydgate đáp: “Hoàn toàn không, tôi chỉ đang giải thích cho hành động của chính mình thôi. Ý tôi là một người hoàn toàn có thể vì một mục tiêu đặc biệt mà hợp tác với những kẻ có động cơ và đường lối chung mập mờ, miễn là anh ta hoàn toàn chắc chắn về sự độc lập cá nhân của mình, và chắc chắn rằng mình không mưu cầu lợi ích riêng tư—dù là chức vụ hay tiền tài.”
Will vẫn mang vẻ bực bội, cãi lại: “Thế thì sao anh lại không mở rộng lòng khoan dung của mình với người khác? Sự độc lập cá nhân của tôi cũng quan trọng với tôi chẳng kém gì của anh đối với anh. Anh chẳng có lý do gì để tưởng tượng rằng tôi có mưu cầu cá nhân từ ông Brooke, cũng giống như tôi chẳng có lý do gì để tưởng tượng rằng anh có mưu cầu cá nhân từ Bulstrode. Động cơ là những điểm thuộc về danh dự, tôi đoán thế—chẳng ai có thể chứng minh được chúng. Nhưng còn về tiền tài và địa vị trên thế giới này,” Will kết luận, hất ngược đầu ra phía sau, “tôi nghĩ khá rõ ràng là tôi không hề bị chi phối bởi những cân nhắc kiểu đó.”
Lydgate ngạc nhiên thốt lên: “Cậu hoàn toàn hiểu lầm tôi rồi, Ladislaw.” Anh vốn đang bận tâm đến việc tự thanh minh cho bản thân và hoàn toàn mù tịt trước những gì Ladislaw có thể suy diễn về phần mình. “Tôi xin lỗi vì đã vô tình làm cậu khó chịu. Thực ra, tôi phải gán cho cậu một sự phớt lờ lãng mạn đối với lợi ích trần tục của chính mình mới đúng. Về vấn đề chính trị, tôi chỉ đề cập thuần túy đến sự lệch lạc về trí tuệ mà thôi.”
Rosamond lên tiếng: “Cả hai anh tối nay khó chịu làm sao ấy! Em không thể hiểu nổi tại sao người ta lại phải lôi cả chuyện tiền bạc vào đây nữa. Chính trị và Y học vốn đã đủ thứ bất hòa để mà cãi vã rồi. Cả hai anh cứ việc tiếp tục cãi nhau với cả thế giới và với cả nhau về hai chủ đề đó đi.”
Rosamond giữ vẻ mặt trung lập dịu dàng khi nói những lời đó, cô đứng dậy bấm chuông, rồi bước sang chiếc bàn làm việc của mình.
Lydgate đưa tay ra níu lấy cô khi cô đi ngang qua và nói: “Rosy tội nghiệp! Tranh cãi chẳng có gì là thú vị đối với các thiên thần cả. Nghe nhạc chút đi. Bảo Ladislaw hát cùng em kìa.”
Khi Will đã ra về, Rosamond liền hỏi chồng: “Điều gì làm anh nổi giận tối nay thế, Tertius?”
“Tôi ư? Chính Ladislaw mới là kẻ nổi giận. Cậu ta cứ như một mẩu bùi nhùi ấy.”
“Ý em không phải thế, mà là trước đó cơ. Có cái gì đó đã làm anh phiền lòng trước khi anh bước vào nhà, trông anh có vẻ cáu kỉnh. Và điều đó làm anh bắt đầu tranh cãi với anh Ladislaw. Anh làm tổn thương em nhiều lắm khi anh mang bộ mặt đó đấy, Tertius ạ.”
Lydgate vừa ân hận vuốt ve cô vừa nói: “Thế ư? Vậy thì anh đúng là một tên cục súc rồi.”
“Cái gì đã làm anh phiền lòng vậy?”
“À, mấy chuyện ở bên ngoài thôi—chuyện công việc.” Thực chất đó là một bức thư giục giã thanh toán hóa đơn tiền mua đồ nội thất. Nhưng Rosamond đang mang thai, và Lydgate muốn che chở cô khỏi bất kỳ sự xáo trộn tâm lý nào.
