Một trong hai ta ắt phải cúi đầu,
Và bởi đàn ông lý trí hơn đàn bà,
Hỡi các ông, hẳn phải biết dung thứ.
—CHAUCER: Truyện kể Canterbury.
Bản tính trì trệ trong việc hồi âm của con người đôi khi còn lấn át cả nhịp sống hối hả đương thời; thế nên, vào năm 1832, việc ngài lớn tuổi Godwin Lydgate chần chừ viết một bức thư quan trọng đối với người khác hơn là chính mình có gì là lạ? Gần ba tuần của năm mới đã trôi qua, và Rosamond, khi mong chờ một hồi âm cho lời thỉnh cầu khéo léo của mình, ngày nào cũng phải thất vọng. Lydgate, hoàn toàn mù mịt trước những kỳ vọng của nàng, chỉ thấy các hóa đơn dồn dập gửi đến và cảm nhận rõ nguy cơ Dover sắp sửa lợi dụng thế thượng phong trước các chủ nợ khác. Anh chưa từng hé lộ với Rosamond về dự định âm thầm đến Quallingham: anh không muốn thừa nhận điều mà nàng sẽ cho là sự nhượng bộ trước những mong muốn của nàng sau một lời cự tuyệt đầy phẫn nộ, cho đến tận phút chót; nhưng thực ra anh đang chuẩn bị lên đường sớm. Một đoạn đường sắt sẽ giúp anh xoay sở trọn vẹn cả chuyến đi lẫn về chỉ trong bốn ngày.
Nhưng vào một buổi sáng, sau khi Lydgate đã ra ngoài, một bức thư được gửi đến tên anh, mà Rosamond nhìn thoáng qua cũng nhận ra ngay là từ ngài Godwin. Lòng nàng tràn ngập hy vọng. Biết đâu lại có một vài dòng nhắn gửi riêng cho nàng đính kèm; nhưng Lydgate mới là người được đích danh hỏi chuyện tiền bạc hay sự trợ giúp khác, và việc họ viết thư cho anh, chà, chính sự chậm trễ trong việc hồi âm ấy dường như đã là một sự bảo đảm rằng câu trả lời hoàn toàn thuận tình. Quá phấn khích trước những suy nghĩ này, nàng chẳng thiết làm gì ngoài việc ngồi thêu thùa qua loa ở góc ấm cúng của phòng ăn, với phong bì của bức thư trọng đại ấy nằm phơi bày trên bàn trước mặt. Khoảng mười hai giờ, nàng nghe tiếng bước chân chồng mình ngoài hành lý, bèn lanh lẹ chạy ra mở cửa, cất giọng nhẹ nhàng nhất: “Tertius, anh vào đây đi—có thư gửi cho anh này.”
“Hả?” anh đáp, vẫn không cởi mũ, mà chỉ vòng tay kéo nhẹ nàng quay lại hướng về phía chiếc bàn đặt bức thư. “Bác Godwin của anh!” anh thốt lên, trong khi Rosamond ngồi xuống lại chỗ cũ và dõi theo từng cử động lúc anh bóc thư. Nàng đã đoán trước là anh sẽ ngạc nhiên.
Trong lúc đôi mắt Lydgate lướt nhanh qua bức thư ngắn ngủi, nàng thấy khuôn mặt vốn có sắc nâu nhợt nhạt của anh chuyển sang một màu trắng bệch khô khốc; với cánh mũi và đôi môi run rẩy, anh ném phịch bức thư xuống bàn trước mặt nàng và lớn tiếng quát—
“Sẽ chẳng thể nào chịu nổi cuộc sống với em, nếu em cứ mãi lén lút hành động—hành động trái ý anh và giấu giếm mọi việc làm của mình.”
Anh khựng lại, quay lưng đi—rồi đột ngột xoay người bước qua bước lại, ngồi xuống, rồi lại đứng lên với vẻ bồn chồn, tay siết chặt những vật trong túi quần sâu thẳm. Anh sợ mình thốt ra những lời tàn nhẫn không thể vãn hồi.
Rosamond cũng tái mặt khi đọc thư. Nội dung bức thư như sau:—
“TERTIUS THÂN MẾN,—Đừng có xúi vợ cậu viết thư cho ta mỗi khi cậu có việc cần xin xỏ. Đó là một kiểu nịnh nọt vòng vo mà ta không thể ngờ là cậu lại làm thế. Ta không bao giờ chọn cách viết thư cho phụ nữ bàn chuyện làm ăn. Còn việc ta chu cấp cho cậu một ngàn bảng, hay chỉ một nửa số đó, thì ta hoàn toàn không thể. Gia đình của chính ta đã vắt kiệt ta đến xu cuối cùng. Với hai cậu con trai út và ba cô con gái, ta chẳng đời nào có dư dả tiền mặt. Cậu xem ra đã tiêu sạch tiền của chính mình khá nhanh, và tự gây ra đống rắc rối ở nơi cậu đang sống; cậu càng sớm dọn đi nơi khác thì càng tốt. Nhưng ta chẳng dính dáng gì đến những kẻ làm nghề như cậu, và không thể giúp gì cho cậu trong chuyện đó. Ta đã làm những gì tốt nhất có thể với tư cách người giám hộ, và để mặc cậu tự do theo đuổi ngành y. Cậu hoàn toàn có thể gia nhập quân đội hoặc vào nhà thờ. Tiền của cậu đủ để xoay sở cho con đường đó, và trước mặt cậu đã có sẵn một chiếc thang chắc chắn hơn. Bác Charles của cậu vẫn còn ghét cậu vì đã không theo nghề của ông ấy, nhưng ta thì không. Ta vẫn luôn mong cậu những điều tốt đẹp, nhưng từ giờ cậu phải tự đứng trên đôi chân của mình thôi.
Người bác quý mến của cậu,
GODWIN LYDGATE.”
Khi Rosamond đọc xong bức thư, nàng ngồi bất động, hai tay đan vào nhau trước ngực, kìm nén mọi biểu hiện của nỗi thất vọng tràn trề, và thu mình vào một vẻ thụ động lặng lẽ trước cơn thịnh nộ của chồng. Lydgate ngừng bước, nhìn nàng lần nữa, và cất giọng với vẻ cay nghiệt sắc lạnh—
“Liệu điều này đã đủ để em thấm thía tác hại từ những trò nhúng tay lén lút của em chưa? Em đã đủ khôn ngoan để nhận ra sự bất tài của mình trong việc phán đoán và hành xử thay cho anh—để thôi cái thói dốt nát chõ mũi vào những chuyện vốn thuộc quyền quyết định của anh chưa?”
Những lời thật cay đắng; nhưng đây không phải lần đầu tiên Lydgate bị nàng làm cho chuốc lấy bẽ bàng. Nàng không nhìn anh và chẳng thèm đáp lời.
“Anh đã suýt quyết định đến Quallingham. Dù việc đó sẽ khiến anh đau đớn vô cùng, nhưng biết đâu lại có ích phần nào. Thế nhưng mọi suy tính của anh đều trở thành công cốc. Em luôn lén lút phá hoại ý định của anh. Em đánh lừa anh bằng sự đồng tình giả dối, để rồi cuối cùng anh phải phó mặc cho những mưu mô của em. Nếu em định chống lại mọi mong muốn của anh, thì cứ nói thẳng và thách thức anh đi. Ít ra khi ấy anh còn biết mình đang làm gì.”
Đó là khoảnh khắc tồi tệ trong tuổi trẻ khi sợi dây gắn kết của tình yêu chuyển hóa thành thứ quyền năng gặm nhấm tâm can. Bất chấp sự kìm chế của bản thân, một giọt nước mắt lặng lẽ trào ra, lăn dài trên đôi môi Rosamond. Nàng vẫn không nói gì; nhưng ẩn giấu bên dưới sự tĩnh lặng ấy là một sức công phá mãnh liệt: nàng cảm thấy ghê tởm chồng mình đến mức ước gì chưa từng gặp mặt anh. Sự thô lỗ của ngài Godwin cùng thái độ hoàn toàn vô cảm đã đưa ông xếp chung hàng với Dover và tất cả những chủ nợ khác—những kẻ khó ưa chỉ biết nghĩ đến bản thân và chẳng mảy may bận tâm việc mình gây phiền toái cho nàng đến nhường nào. Ngay cả cha nàng cũng thật nhẫn tâm, lẽ ra ông có thể làm được nhiều hơn cho họ. Thực ra trong thế giới của Rosamond chỉ có đúng một người mà nàng không thấy có điểm gì đáng trách, đó chính là sinh vật kiều diễm với những bím tóc vàng óng cùng đôi bàn tay nhỏ nhắn đan trước ngực, người chưa từng có lời nào khiếm nhã và luôn hành động vì điều tốt nhất — mà điều tốt nhất thì dĩ nhiên là những gì nàng ta thích nhất.
Lydgate dừng bước, nhìn nàng và bắt đầu cảm thấy thứ cảm giác bất lực đến phát điên thường bủa vây những con người bộc trực khi cơn thịnh nộ của họ vấp phải một sự im lặng ngây thơ, thứ vẻ ngoài nhẫn nhục đáng thương dường như biến họ thành kẻ sai quấy, và cuối cùng gieo rắc ngay cả vào sự phẫn nộ chính đáng nhất một mối hoài nghi về tính công lý của nó. Anh cần phải lấy lại cảm giác chắc chắn rằng mình là kẻ đúng đắn bằng cách tiết chế lời ăn tiếng nói.
“Rosamond, em không thể hiểu được sao,” anh bắt đầu lại, cố tỏ ra nghiêm nghị thay vì cay đắng, “rằng chẳng có gì tai hại hơn sự thiếu cởi mở và tin tưởng giữa chúng ta? Hết lần này đến lần khác, khi anh bày tỏ một mong muốn dứt khoát, em ngoài mặt thì ra vẻ đồng thuận, nhưng sau lưng lại lén lút phớt lờ ý anh. Cứ thế này thì anh chẳng bao giờ biết đâu mà lần. Mọi chuyện vẫn còn chút hy vọng nếu em chịu thừa nhận điều đó. Anh có phải là kẻ vũ phu vô lý và điên rồ đến thế đâu? Cớ sao em không thể sống thật lòng với anh?” Vẫn là sự im lặng.
“Em chỉ cần nói rằng mình đã sai, và anh có thể tin rằng sau này em sẽ không còn lén lút làm gì nữa?” Lydgate khẩn khoản nói, giọng mang theo chút nài nỉ mà Rosamond nhanh chóng nhận ra. Nàng đáp lại với vẻ điềm tĩnh đến lạnh lùng.
“Em hoàn toàn không thể nhận lỗi hay đưa ra những lời hứa hẹn để đáp lại thứ ngôn từ mà anh vừa dành cho em. Em vốn không quen với kiểu cách nói năng đó. Anh đã dùng những từ như ‘trò nhúng tay lén lút,’ ‘sự dốt nát chõ mũi vào chuyện khác,’ và ‘sự đồng thuận giả dối’ để nói về em. Em chưa bao giờ dùng giọng điệu ấy với anh, và em nghĩ anh nên xin lỗi. Anh vừa bảo rằng không thể sống nổi với em. Quả thực thời gian qua anh chẳng đem lại cho em một cuộc sống dễ chịu gì. Em nghĩ việc em tìm cách ngăn chặn bớt những khốn đốn mà cuộc hôn nhân này giáng xuống đầu mình là điều hoàn toàn dễ hiểu.” Một giọt nước mắt nữa rơi xuống khi Rosamond dứt lời, và nàng lau đi nhẹ nhàng y như lần trước.
Lydgate ngả người phịch xuống ghế với cảm giác bị dồn vào chân tường. Còn chỗ nào trong tâm trí nàng để những lời quở trách có thể lọt tai? Anh đặt chiếc mũ xuống, vắt một tay lên lưng ghế, cúi đầu lặng thinh suốt mấy phút liền. Rosamond nắm giữ thứ lợi thế kép trước anh: vừa trơ lì trước sự công bằng trong lời trách cứ của anh, vừa nhạy cảm sâu sắc trước những nghịch cảnh không thể chối cãi đang hiện hữu trong cuộc sống hôn nhân của mình. Dẫu cho sự dối trá của nàng trong vụ ngôi nhà đã vượt quá những gì anh biết, và thực sự đã che giấu không cho nhà Plymdales hay biết, nàng vẫn hoàn toàn không mảy may cảm thấy hành động của mình có thể bị gọi là sai trái. Chúng ta chẳng có nghĩa vụ phải định loại hành động của bản thân theo những chuẩn mực khắt khe nào cả, cũng chẳng khác gì đống tạp hóa hay quần áo thường ngày. Rosamond cảm thấy mình mới là kẻ bị đối xử bất công, và đó là điều mà Lydgate phải nhận ra.
Về phần anh, nhu cầu phải nhún nhường để thích ứng với bản chất của nàng—vốn ngoan cố đúng bằng mức độ chối bỏ của nó—đang kìm kẹp anh như gọng kìm sắt. Anh bắt đầu linh cảm đầy hoảng sợ về việc nàng sẽ mất sạch tình yêu dành cho mình, và sự tẻ nhạt đến não nề của cuộc đời họ sau đó. Cảm xúc dạt dào sẵn có khiến nỗi sợ này nhanh chóng hoán đổi cho những biểu hiện bạo liệt ban đầu của cơn thịnh nộ. Quả thực sẽ là một lời khoác lác vô căn cứ nếu anh dám vỗ ngực xưng tên mình là chủ gia đình.
“‘Thời gian qua anh chẳng đem lại cho em một cuộc sống dễ chịu gì’—‘những khốn đốn mà cuộc hôn nhân này giáng xuống đầu mình’—những lời ấy đang cào xé trí tưởng tượng của anh tựa như nỗi đau bóp méo một giấc mơ hoang đường. Sẽ thế nào nếu anh không chỉ tụt dốc khỏi những quyết tâm cao cả nhất, mà còn rơi vào cái gông cùm ghê tởm của sự thù hận gia đình?”
“Rosamond,” anh nói, hướng đôi mắt đượm buồn về phía nàng, “em nên châm chước cho lời nói của một người đang lúc thất vọng và giận dữ. Anh và em không thể có những lợi ích đối lập nhau. Anh không thể tách rời hạnh phúc của mình khỏi hạnh phúc của em. Nếu anh nổi giận với em, ấy là vì dường như em không nhận ra sự che giấu đã đẩy chúng ta cách xa nhau đến nhường nào. Sao anh lại muốn làm khó dễ cho em bằng lời nói hay hành động cơ chứ? Khi anh làm tổn thương em, chính là anh đang tự cắt lìa một phần sinh mệnh của mình. Anh sẽ chẳng bao giờ nổi giận với em nếu em chịu sống thật lòng với anh.”
“Em chỉ muốn ngăn anh đẩy chúng ta vào cảnh khốn cùng một cách vô ích thôi,” Rosamond nói, dòng nước mắt lại tuôn rơi bởi sự mềm lòng khi thấy chồng mình đã dịu giọng. “Thật quá đỗi tủi nhục khi phải chịu cảnh bẽ bàng ở nơi này giữa bao nhiêu người quen biết, và phải sống trong cảnh túng quẫn thế này. Ước gì em đã chết quách đi cùng đứa bé.”
Nàng vừa nói vừa khóc với nét dịu dàng khiến những lời lẽ và giọt nước mắt ấy mang quyền năng tối thượng trước một người đàn ông đa cảm. Lydgate kéo ghế dịch lại gần nàng và áp đầu nàng vào má mình bằng bàn tay vừa mạnh mẽ vừa dịu dàng. Anh chỉ dịu dàng ôm ấp nàng; chẳng nói thêm lời nào; bởi vì nói gì lúc này nữa đây? Anh chẳng thể hứa hẹn sẽ che chở nàng khỏi cơn khốn cùng đáng sợ kia, bởi anh hoàn toàn không thấy có cách nào chắc chắn để làm điều đó. Khi rời khỏi nhà để đi ra ngoài, anh tự nhủ rằng mọi chuyện khó khăn với nàng gấp mười lần so với chính mình: anh còn có một cuộc đời bên ngoài gia đình, và những công việc luôn đòi hỏi anh phải hành động vì người khác. Anh muốn tha thứ cho mọi lỗi lầm của nàng nếu có thể—nhưng trong tâm trạng dung thứ ấy, anh không tài nào tránh khỏi cảm giác nàng giống như một sinh vật thuộc loài khác, yếu ớt hơn. Dù vậy, nàng đã khuất phục được anh.
