Ai quan tâm đến lịch sử loài người và cách thức hỗn hợp kỳ diệu ấy cư xử dưới những thử nghiệm đổi thay của Thời gian, mà chưa từng dừng lại, dẫu chỉ chốc lát, để ngẫm về cuộc đời Thánh Theresa, chưa từng mỉm cười đầy hiền hậu khi nghĩ đến cô bé nọ một buổi sáng dắt tay người em trai còn nhỏ hơn mình, bước ra đi tìm sự tử đạo trên xứ sở người Moor? Hai đứa trẻ chập chững bước ra khỏi thành Avila gồ ghề, mắt trân trân và trông ngơ ngác chẳng khác nào hai chú nai con, nhưng trong ngực là những trái tim con người đã sớm nhịp đập theo một lý tưởng dân tộc; cho đến khi thực tế gia đình chặn bước chúng lại dưới hình hài những người bác, bắt chúng quay đầu khỏi quyết tâm vĩ đại ấy. Cuộc hành hương thơ trẻ ấy là một khởi đầu thích hợp. Bản chất nhiệt thành và mộng mơ của Theresa đòi hỏi một cuộc đời mang tầm vóc sử thi: những bộ tiểu thuyết hiệp sĩ nhiều tập hay những thành công xã hội của một thiếu nữ rực rỡ nào có ý nghĩa gì với nàng? Ngọn lửa trong nàng nhanh chóng thiêu rụi thứ nhiên liệu nhẹ nhàng ấy; và được nuôi dưỡng từ bên trong, nó vút bay tìm kiếm một sự thỏa mãn vô biên, một mục tiêu chẳng bao giờ khiến người ta phải mỏi mệt, một điều có thể dung hòa nỗi tuyệt vọng bản thân với ý thức ngây ngất về một cuộc sống vượt lên trên cái tôi. Nàng đã tìm thấy sử thi của đời mình trong công cuộc cải tổ một dòng tu.

Người phụ nữ Tây Ban Nha sống cách đây ba trăm thế kỷ ấy chắc chắn không phải là người cuối cùng mang bản chất ấy. Đã có biết bao Theresa được sinh ra mà không tìm thấy cho mình một cuộc đời sử thi nào ở đó có sự khai mở liên tục của những hành động vang dội xa gần; có chăng chỉ là một cuộc đời đầy những sai lầm, hệ quả của sự vĩ đại về mặt tâm hồn lại không sao dung hợp nổi với sự nghèo nàn của cơ hội; có chăng là một biف kịch thất bại không tìm được nhà thơ ca tụng và chìm khuất vào lãng quên trong những giọt nước mắt không ai thương tiếc. Giữa thứ ánh sáng mờ tỏ và những hoàn cảnh rối ren, họ đã cố gắng định hình suy nghĩ và hành động của mình sao cho hòa hợp với sự cao cả; nhưng rốt cuộc, trong mắt người đời, những đấu tranh của họ chỉ toàn là sự bất nhất và vô định hình; bởi những nàng Theresa sinh ra muộn màng ấy không được trợ giúp bởi bất kỳ niềm tin và trật tự xã hội mạch lạc nào có thể đóng vai trò như ngọn đèn tri thức cho tâm hồn đang dạt dào khao khát. Sự nhiệt huyết của họ dao động giữa một lý tưởng mơ hồ và nỗi khát khao bình dị của nữ nhi; để rồi điều thứ nhất bị chê trách là sự hoang đàng, còn điều thứ hai bị lên án là một bước sa ngã.

Có những người cảm thấy rằng những cuộc đời đầy lầm lạc ấy bắt nguồn từ sự mơ hồ bất tiện mà Đấng Tối Cao đã dùng để nhào nặn nên bản chất phụ nữ: nếu có một chuẩn mực bất tài nữ tính nghiêm ngặt tựa như khả năng đếm đến ba là hết, thì số phận xã hội của phụ nữ hẳn đã có thể được đối xử với sự chắc chắn mang tính khoa học. Trong khi đó, sự mơ hồ vẫn cứ tồn tại, và biên độ của những biến đổi thực ra rộng lớn hơn rất nhiều so với những gì người ta có thể tưởng tượng qua sự rập khuôn của những kiểu tóc phụ nữ hay những câu chuyện tình ái ưa thích bằng văn xuôi lẫn văn vần. Đâu đó trên ao bùn, một chú thiên nga non được nuôi dưỡng trong nỗi nhọc nhằn giữa bầy vịt, chẳng bao giờ tìm thấy dòng suối mát lành để hòa mình cùng đồng loại có đôi chân chèo của mình. Đâu đó một Thánh Theresa cất tiếng khóc chào đời, chẳng lập nên nghiệp lớn gì, với trái tim tràn ngập yêu thương và những tiếng nức nở hướng về một sự thiện hằng vươn tới nhưng không sao chạm tới, để rồi run rẩy tan biến giữa muôn vàn trắc trở, thay vì được kết tinh thành một hành động hiển hách dài lâu.