Miệng quý nương ví như cỏ đồng nội,

Chạm nhẹ tay vào đã đứt ngón tay.

Cắt tỉa khéo là tài năng nàng đó:

Dùng lưỡi gươm tâm linh rạch hạt kê,

Và tạo ra những tiết kiệm vô hình.

Khi cỗ xe của ông Casaubon đang rời khỏi cổng, nó chặn ngang lối vào của một chiếc xe ngựa nhẹ hai bánh do một phu nhân điều khiển, phía sau có chở một người hầu. Không rõ liệu hai bên có nhận ra nhau hay không, vì ông Casaubon cứ thẫn thờ nhìn thẳng phía trước; nhưng vị phu nhân vốn tinh mắt, đã kịp thời gật đầu và chào một tiếng “Anh khỏe không?”. Mặc chiếc mũ vải đã sờn cùng tấm khăn choàng Ấn Độ cũ kỹ, nhưng qua cái nhún gối cung kính lúc chiếc xe nhỏ tiến vào, rõ ràng người gác cổng vẫn coi bà là một nhân vật quan trọng.

“Ồ, bà Fitchett, đám gà của bà dạo này đẻ rá thế nào rồi?” – vị phu nhân má đỏ hồng, mắt đen láy, cất giọng rành mạch từng tiếng.

“Dạ thưa quý cô, đẻ thì cũng khá, nhưng chúng đâm ra tật ăn cả trứng: cháu chẳng được phút nào yên ổn với lũ chúng nó cả.”

“Ôi, đúng là đám ăn thịt đồng loại! Tốt nhất là bán rẻ chúng đi ngay lập tức. Bà bán bao nhiêu một đôi thế? Làm sao mà ăn nổi loại gà nết xấu mà lại mua đắt cơ chứ.”

“Thưa quý cô, nửa vương-tờ-crơn ạ; cháu không thể bớt hơn được đâu.”

“Nửa vương-tờ-crơn vào lúc này á! Thôi nào—để dành nấu nước súp gà cho Mục sư vào ngày Chủ nhật chứ. Ngài đã xơi hết phần gà dự trữ của nhà tôi rồi đấy. Bà Fitchett này, coi như bà được trả công một nửa bằng bài giảng đạo rồi nhé, nhớ lấy điều đó. Thêm một đôi bồ câu lộn nhào để đổi lấy chúng đi—những chú chim đẹp tuyệt. Bà phải đến mà ngắm chúng mới được. Bọn bồ câu nhà bà chẳng có con nào biết lộn nhào cả.”

“Dạ thưa quý cô, xong việc thằng Fitchett nhà cháu sẽ sang xem chúng. Nó cứ thích mấy giống lạ lắm ạ; coi như chiều lòng quý cô vậy.”

“Chiều lòng tôi á! Đó sẽ là món hời nhất mà đời nó từng vớ được đấy. Một đôi bồ câu nhà thờ để đổi lấy hai con gà Tây Ban Nha xấu nết chuyên ăn trứng của chính mình! Hai vợ chồng bà đừng có mà khoe khoang to mồm quá đấy, thế thôi nhé!”

Chiếc xe phóng vụt đi ngay sau những lời cuối cùng, để lại bà Fitchett vừa cười vừa chậm rãi lắc đầu, kèm theo một tiếng cảm thán “Thật là, thật là!”—từ đó có thể đoán rằng vùng quê này hẳn sẽ tẻ nhạt hơn đôi chút nếu phu nhân của ngài Mục sư không phải là người ăn nói bộc trực và keo kiệt đến thế. Quả thực, cả những người nông dân lẫn tá điền ở hai giáo xứ Freshitt và Tipton hẳn đã cảm thấy thiếu vắng chuyện trò trầm trọng nếu thiếu đi những giai thoại về lời ăn tiếng nói và việc làm của bà Cadwallader: một phu nhân có dòng dõi cao quý không thể đo lường, xuất thân tựa như từ những vị bá tước vô danh, mờ ảo như đám đông bóng ma anh hùng—người luôn than nghèo kể khổ, bớt xén từng đồng và văng ra những câu đùa vô cùng thân thiện, dẫu với một giọng điệu đủ để bạn biết bà là ai. Một phu nhân như thế đã mang lại tình làng nghĩa xóm cho cả địa vị lẫn tôn giáo, đồng thời làm dịu bớt sự cay đắng của những khoản thuế thập phân chưa quy đổi. Một nhân vật mực thước hơn nhưng lại mang chút vẻ trang nghiêm chua cháo hẳn sẽ chẳng giúp họ hiểu thêm chút nào về Ba mươi chín Điều khoản, và chắc chắn sẽ kém phần gắn kết xã hội hơn.

Ông Brooke, nhìn nhận những ưu điểm của bà Cadwallader từ một góc độ khác, liền hơi nhíu mày khi tên bà được xướng lên trong phòng sách, nơi ông đang ngồi một mình.

“Tôi thấy anh vừa tiếp vị Cicero xứ Lowick nhà chúng ta ở đây phải không,” bà vừa nói, vừa thoải mái ngả người ngồi xuống, cởi bớt khăn choàng để lộ một thân hình mảnh dẻ nhưng cân đối. “Tôi nghi ngờ anh và hắn ta đang mưu tính chính sách mờ ám nào đây, bằng không thì anh đã chẳng qua lại thân thiết với tay nhanh nhảu đó thế. Tôi sẽ đi tố cáo anh đấy: hãy nhớ rằng cả hai người đều là những kẻ đáng nghi kể từ khi đứng về phe Peel trong Dự luật Về người Công giáo. Tôi sẽ đi loan báo với mọi người rằng anh sắp ra tranh cử ở Middlemarch theo phe Whig khi cụ Pinkerton từ chức, và rằng Casaubon sẽ lén lút giúp đỡ anh: dùng những tờ truyền đơn để hối lộ cử tri, lại còn mở cửa các quán rượu để phát chúng nữa chứ. Nào, thú nhận đi!”

“Làm gì có chuyện đó,” ông Brooke mỉm cười, vừa lau kính vừa thực sự thấy hơi đỏ mặt trước lời buộc tội. “Tôi và Casaubon có bàn chuyện chính trị mấy đâu. Cậu ta chẳng màng mấy đến khía cạnh nhân đạo của sự việc; nào là hình phạt hay đại loại thế. Cậu ta chỉ quan tâm đến các vấn đề của Giáo hội thôi. Mà đó đâu phải sở trường của tôi, cô biết đấy.”

“Hơi bị quá đà đấy, anh bạn ạ. Tôi đã nghe ngóng được hành động của anh rồi. Ai là kẻ đã đem mảnh đất nhỏ của mình bán cho đám theo đạo Papist ở Middlemarch cơ chứ? Tôi tin là anh cố tình mua nó để làm việc đó. Anh đúng là một tên Guy Faux chính hiệu. Cứ chờ xem anh có bị đem ra đốt hình nhân vào ngày mùng 5 tháng 11 tới đây không nhé. Humphrey không muốn đến đây tranh cãi với anh về chuyện này, nên tôi đành thân hành đến vậy.”

“Hay lắm chứ. Tôi vốn đã chuẩn bị tinh thần để bị bách hại vì tội... không bách hại rồi—không bách hại, cô biết đấy.”

“Lại thế nữa kìa! Đó lại là một thứ văn hoa rỗng tuếch mà anh đã chuẩn bị sẵn để lên tranh cử trước đám đông. Nào, đừng để họ dụ dỗ anh ra trước công chúng nhé, anh Brooke thân mến của tôi ơi. Một kẻ diễn thuyết lúc nào cũng biến mình thành trò hề: chẳng có lý do gì biện minh cho việc đó ngoài việc đứng về phe chính nghĩa, để anh có thể xin ơn trên che chở cho cái giọng ậm à ậm ừ của mình. Anh sẽ tự chuốc lấy họa vào thân đấy, tôi báo trước cho mà biết. Anh sẽ nhào nặn ý kiến của mọi đảng phái thành một thứ bánh nướng ngày Thứ Bảy, để rồi bị tất cả mọi người ném đá cho xem.”

“Đó chính là điều tôi mong đợi, cô biết đấy,” ông Brooke nói, cố giấu đi sự ngượng ngùng khi phải nghe bức tranh tiên tri này—“điều tôi mong đợi với tư cách là một người độc lập. Còn về phe Whig, một người đồng hành với giới trí thức thì chẳng đời nào bị ràng buộc bởi bất kỳ đảng phái nào. Cậu ta có thể đi cùng họ đến một giới hạn nhất định—đến một giới hạn nhất định, cô hiểu chứ. Nhưng đó là điều mà các quý bà như cô không bao giờ hiểu nổi.”

“Rằng giới hạn nhất định của anh nằm ở đâu chứ gì? Không đâu. Tôi rất muốn được nghe giải thích làm thế nào một người có thể có bất kỳ giới hạn nhất định nào khi chẳng thuộc về đảng phái nào cả—sống một cuộc đời lang bạt, và chẳng bao giờ cho bạn bè biết địa chỉ của mình. ‘Chẳng ai biết Brooke sẽ trôi dạt về đâu—chẳng thể trông mong gì ở Brooke cả’—nói thật lòng thì mọi người hay bàn tán về anh như thế đấy. Nào, hãy sống cho đang hoàng tử tế đi chứ. Anh sẽ thấy thế nào khi đến dự các phiên tòa mà ai nấy đều nhìn anh với ánh mắt dè chừng, trong khi bản thân thì mang một lương tâm cắn rứt và cái túi rỗng không?”

“Tôi không mui men tranh luận với một phu nhân về chuyện chính trị,” ông Brooke nói, ra điều cười cợt dửng dưng, nhưng trong lòng lại cảm thấy vô cùng bất an khi nhận ra đợt tấn công này của bà Cadwallader đã châm ngòi cho một cuộc chiến phòng thủ mà những bước đi liều lĩnh trước đó đã đẩy ông vào. “Giới các cô vốn không phải là những nhà tư tưởng, cô biết đấy—varium et mutabile semper—đại loại thế. Cô có biết Virgil đâu. Tôi cứ định nói là”—ông Brooke kịp thời nhận ra mình vốn chẳng có quan hệ quen biết cá nhân nào với nhà thơ thời đại Augustus—“ý tôi là, tội nghiệp Stoddart ấy mà. Đó là những gì cậu ta từng nói. Các quý bà lúc nào cũng chống lại một lập trường độc lập—việc một người chẳng màng gì ngoài chân lý và những thứ tương tự thế. Và chẳng có nơi nào trong hạt này mà tư tưởng lại bảo thủ hơn ở đây—tôi không có ý châm chọc gì đâu nhé, nhưng ngặt nỗi người ta cứ cần phải có ai đó đứng ra theo đuổi đường lối độc lập; và nếu tôi không làm thế, thì còn ai vào đây nữa?”

“Ai chứ? Chà, bất kỳ kẻ phất lên nào mà chẳng có lấy chút dòng dõi hay địa vị nào. Những người có vai vế nên tự tiêu thụ cái thứ triết lý độc lập ngớ ngẩn của mình ở nhà, chứ đừng có bưng đi rao bán khắp nơi. Còn anh! Người sắp gả đứa cháu gái yêu quý như con đẻ của mình cho một trong những người đàn ông ưu tú nhất của chúng ta. Ngài James sẽ vô cùng phẫn nộ đấy: mọi chuyện sẽ quá sức chịu đựng đối với anh ấy nếu bây giờ anh lại quay ngoắt 180 độ để biến mình thành tấm biển hiệu cho phe Whig.”

Ông Brooke lại thầm nhíu mày, bởi vì ngay khi đính hôn của Dorothea vừa được định đoạt, ông đã mường tượng ra những lời mỉa mai sắp tới của bà Cadwallader. Đối với những kẻ quan sát thiếu hiểu biết, việc nói câu “Hãy cãi nhau với bà Cadwallader đi” nghe có vẻ dễ dàng; thế nhưng một quý tộc miền quê có thể đi đâu nếu cãi nhau với những người hàng xóm lâu đời nhất của mình? Ai có thể thưởng thức được hương vị tinh tế trong cái tên Brooke nếu nó được cất lên một cách cẩu thả, tựa như chai rượu vang không có niêm phong? Quả thực, một người chỉ có thể mang tinh thần thế giới đến một giới hạn nào đó mà thôi.

“Tôi hy vọng Chettam và tôi sẽ mãi là những người bạn tốt; nhưng tôi rất tiếc phải nói rằng chẳng có viễn cảnh nào về việc cậu ấy kết hôn với cháu gái tôi cả,” ông Brooke nói, thở phào nhẹ nhõm khi nhìn qua cửa sổ và thấy Celia đang bước vào.

“Sao lại thế?” bà Cadwallader cất giọng ngạc nhiên sắc bén. “Chưa đầy hai tuần trước anh và tôi còn bàn về chuyện đó cơ mà.”

“Cháu gái tôi đã chọn một ý trung nhân khác—đã chọn cậu ta rồi, cô biết đấy. Tôi chẳng dính líu gì đến chuyện đó cả. Lẽ ra tôi thích Chettam hơn; và tôi phải nói rằng Chettam mới là người mà bất kỳ cô gái nào cũng sẽ chọn. Nhưng ngặt nỗi chẳng thể nào giải thích nổi những chuyện này. Giới các cô vốn dĩ hay thay đổi thất thường mà, cô biết đấy.”

“Nào, ý anh muốn nói là anh định để con bé kết hôn với ai cơ chứ?” Tâm trí bà Cadwallader đang nhanh chóng rà soát lại tất cả các khả năng lựa chọn của Dorothea.

Nhưng đúng lúc đó Celia bước vào, rạng rỡ sau buổi dạo chơi trong vườn, và lời chào hỏi của cô đã giải cứu ông Brooke khỏi nghĩa vụ phải trả lời ngay lập tức. Ông đứng phắt dậy, vừa nói “Nhân tiện đây, tôi phải đi gặp Wright để dặn dò chuyện đám ngựa,” vừa lật đật chuồn nhanh khỏi phòng.

“Đứa trẻ ngoan của tôi ơi, chuyện này là sao thế?—chuyện về lễ đính hôn của chị con ấy?” bà Cadwallader cất lời.

“Chị ấy đính hôn với anh Casaubon ạ,” Celia đáp, theo thói quen dùng ngay câu trả lời mang tính sự tình đơn giản nhất, đồng thời tận dụng cơ hội này để được nói chuyện riêng với vợ ngài Mục sư.

“Thật khủng khiếp. Chuyện này diễn ra từ bao giờ vậy?”

“Hôm qua cháu mới biết. Họ sẽ làm đám cưới sau sáu tuần nữa.”

“Chà, cháu yêu ạ, xin chia vui với người anh rể tương lai của cháu nhé.”

“Cháu thấy thương chị Dorothea quá.”

“Thương ư! Chắc lại do con bé tự chuốc lấy chứ gì.”

“Vâng ạ; chị ấy bảo anh Casaubon là một người có tâm hồn lớn.”

“Xin tùy ý con bé.”

“Ôi, thưa bà Cadwallader, cháu không nghĩ là việc lấy một người có tâm hồn lớn lại hay ho gì đâu ạ.”

“Thưa cô bé, vậy thì hãy lấy đó làm bài học cảnh giác nhé. Bây giờ cháu đã biết mặt mũi một kẻ như thế trông ra sao rồi đấy; lần tới nếu có kẻ tương tự đến đòi cưới cháu, thì đừng có dại dột mà nhận lời.”

“Cháu chắc chắn là mình sẽ chẳng bao giờ làm thế đâu.”

“Đúng thế; có một kẻ như vậy trong nhà là quá đủ rồi. Thế ra chị con chưa bao giờ màng đến ngài James Chettam à? Cháu sẽ nghĩ sao nếu anh ta trở thành anh rể của mình?”

“Cháu rất thích điều đó ạ. Cháu tin chắc anh ấy sẽ là một người chồng tốt. Chỉ có điều,” Celia nói thêm, đôi má ửng hồng một chút (hình như cô có thói quen đỏ mặt mỗi khi thở), “cháu không nghĩ anh ấy phù hợp với chị Dorothea.”

“Không đủ cao sang bay bổng phỏng?”

“Dodo rất khắt khe. Chị ấy suy nghĩ rất nhiều về mọi thứ, lại cực kỳ kỹ tính trong từng lời ăn tiếng nói. Ngài James xem chừng chẳng bao giờ làm hài lòng được chị ấy cả.”

“Chắc chắn con bé đã từng bật đèn xanh cho anh ta rồi. Làm vậy thì chẳng đáng mặt chút nào.”

“Xin bà đừng giận Dodo; chị ấy có nhìn thấu đáo mọi chuyện đâu. Chị ấy cứ bận tâm mãi chuyện những ngôi nhà tranh, và đôi khi còn tỏ ra thô lỗ với ngài James nữa; nhưng anh ấy vốn tốt bụng nên chẳng hề để tâm.”

“Thôi được,” bà Cadwallader vừa nói, vừa vội vã quàng khăn đứng dậy như thể đang có việc gấp, “tôi phải đến gặp thẳng ngài James để báo tin sét đánh này cho anh ấy biết mới được. Chắc bây giờ anh ấy đã đón mẹ về rồi, và tôi phải ghé qua thăm. Chú của các cháu đời nào dám hé răng nói với anh ấy. Tất cả chúng ta đều chưng hửng rồi các cháu ạ. Người trẻ tuổi khi kết hôn phải nghĩ đến gia đình chứ. Bản thân ta đây đã đặt ra một tấm gương xấu—lấy một ông mục sư nghèo, để rồi biến mình thành một kẻ đáng thương trong họ De Bracy—cạnh xó bếp phải đi mưu mẹo xin từng giọt than, lại còn phải cầu xin ơn trên ban cho chút dầu trộn xà lách nữa chứ. Dù sao thì Casaubon cũng có khối tiền; ta phải công nhận điểm đó ở hắn. Còn về dòng dõi của hắn, ta đoán gia huy dòng họ chắc là ba con mực nang đen ngòm cùng một gã bình luận viên đang chồm hổm. Nhân tiện trước khi đi, cháu yêu ạ, ta phải ghé qua chỗ bà Carter nhà các cháu để bàn về món bánh ngọt mới được. Ta muốn gửi cô đầu bếp trẻ nhà ta sang học việc bên đó. Những kẻ nghèo túng có bốn đứa con như chúng ta đấy, cháu biết đấy, làm sao kham nổi việc thuê một đầu bếp giỏi cơ chứ. Ta chắc mẩm bà Carter sẽ vui vẻ giúp đỡ thôi. Đầu bếp nhà ngài James thì đúng là một con rồng dữ dằn đích thực.”

Chưa đầy một tiếng sau, bà Cadwallader đã qua mặt được bà Carter và đánh xe thẳng đến Freshitt Hall, dinh thự nằm không xa nhà xứ của bà, bởi chồng bà cư trú tại Freshitt và thuê một mục sư phụ tá ở Tipton.

Ngài James Chettam vừa trở về sau chuyến đi ngắn ngày khiến ông phải vắng nhà suốt hai hôm, và đã thay trang phục với ý định cưỡi ngựa sang Tipton Grange. Con chiến mã của ông đang đứng chờ ngoài cửa khi chiếc xe của bà Cadwallader trờ tới, và bản thân ông cũng lập tức xuất hiện ở đó, tay cầm roi. Phu nhân Chettam vẫn chưa về, nhưng mục đích chuyến đi của bà Cadwallader không thể trao đổi trước mặt đám nài ngựa, thế nên bà liền xin được dẫn vào khu nhà kính ngay gần đó để ngắm những giống cây mới; và khi dừng bước trầm ngâm ngắm nghía, bà liền cất lời—

“Tôi mang đến cho anh một cú sốc lớn đây; hy vọng là anh chưa lún quá sâu vào thứ tình yêu dại dột như cái vẻ anh hay bày đặt.”

Chẳng ích gì khi phải phản đối cách nói năng bộc tuệch của bà Cadwallader. Nhưng sắc mặt ngài James bỗng thay đổi đôi chút. Ông cảm thấy một nỗi hoang mang mơ hồ.

“Tôi thực sự tin là Brooke sắp sửa tự làm xấu mặt mình đến nơi rồi. Tôi vừa kết tội hắn có ý định ra tranh cử ở Middlemarch theo phe Tự do, thế mà hắn cứ ngớ người ra chẳng thèm phủ nhận một lời—lại còn ba hoa về đường lối độc lập với mấy thứ nhảm nhí quen thuộc nữa chứ.”

“Chỉ có thế thôi ư?” ngài James nói, thở phào nhẹ nhõm.

“Sao cơ,” bà Cadwallader bồi thêm với giọng sắc bén hơn, “anh không định nói là anh thích hắn ta dấn thân vào chính trường theo kiểu đó chứ—tự biến mình thành một thứ hàng mã chính trị rẻ tiền hay sao?”

“Chắc người ta vẫn có thể can ngăn anh ấy được chứ. Anh ấy sẽ xót tiền chi phí cho xem.”

“Đó là điều tôi đã nói với hắn. Hắn dễ bị khuất phục bởi lý lẽ ở điểm đó—lúc nào cũng có vài hạt cát lẽ phải trong cả đống keo kiệt. Keo kiệt là một phẩm chất tuyệt vời di truyền qua các thế hệ trong gia đình; đó là lối đi an toàn cho những kẻ sắp đâm đầu vào cơn điên. Và cái gia đình Brooke thế nào cũng phải có chút rạn nứt, bằng không thì chúng ta đã chẳng phải chứng kiến những cảnh tượng như thế này.”

“Cảnh tượng gì cơ? Chuyện Brooke ra tranh cử ở Middlemarch á?”

“Còn tệ hơn thế nữa cơ. Thú thực là tôi cũng thấy mình hơi có trách nhiệm trong chuyện này. Tôi vẫn luôn bảo anh rằng tiểu thư Brooke sẽ là một mối lương duyên tuyệt vời. Tôi thừa biết con bé có quá nhiều thứ nhảm nhí trong đầu—kiểu ẩm ương nửa mùa hùa theo đám Giám lý. Nhưng những thói tật đó rồi cũng sẽ phai nhạt dần ở các cô gái thôi. Dù vậy, lần này thì tôi thực sự bị đánh úp bất ngờ.”

“Ý cô là sao, thưa bà Cadwallader?” ngài James lên tiếng. Nỗi sợ hãi lâu nay rằng tiểu thư Brooke có thể đã bỏ trốn để gia nhập phái Anh em Moravian, hay một giáo phái quái đản nào đó xa lạ với giới thượng lưu, nay đã vơi bớt phần nào khi biết rằng bà Cadwallader lúc nào cũng thích thổi phồng mọi chuyện theo chiều hướng tồi tệ nhất. “Đã có chuyện gì xảy ra với tiểu thư Brooke vậy? Xin hãy nói thẳng ra đi.”

“Được thôi. Con bé đã đính hôn rồi.” Bà Cadwallader dừng lại vài giây, quan sát vẻ mặt đau đớn tột cùng trên gương mặt người bạn đang cố che đậy bằng một nụ cười gượng gạo trong lúc quất chiếc roi da vào ủng; nhưng rồi bà nhanh chóng bồi thêm câu kết, “Đính hôn với Casaubon.”

Ngài James thả rơi chiếc roi xuống đất và cúi người nhặt lên. Có lẽ chưa bao giờ gương mặt ông lại tụ hội nhiều vẻ ghê tởm tột độ đến thế như lúc quay sang nhìn bà Cadwallader và lặp lại cái tên, “Casaubon?”

“Chính hắn đấy. Bây giờ thì anh đã rõ mục đích chuyến viếng thăm của tôi rồi chứ.”

“Lạy Chúa! Thật là kinh tởm! Hắn chẳng khác nào một xác ướp cả!” (Phải thông cảm cho góc nhìn đầy cay đắng của một tình địch đang phơi phới thanh xuân nhưng bị gạt ra rìa).

“Con bé bảo hắn là một tâm hồn lớn.—Đúng là một cái bóng giạ to tướng cho lũ đậu khô khua lộc cộc bên trong!” bà Cadwallader châm chọc.

“Một gã trai tân già khú đế như thế thì có quyền gì mà cưới vợ cơ chứ?” ngài James phẫn nộ. “Hắn ta đã đặt một chân xuống mồ rồi còn gì.”

“Chắc hắn định nhấc cái chân ấy lên lại đấy mà.”

“Brooke không nên cho phép chuyện đó: ông ta phải kiên quyết hoãn lại cho đến khi con bé đến tuổi trưởng thành chứ. Lúc đó chắc chắn con bé sẽ suy nghĩ lại thấu đáo hơn. Làm giám hộ thì để làm cái quái gì cơ chứ?”

“Cứ như thể anh có thể moi ra được chút quyết tâm nào từ cái ông Brooke ấy không bằng!”

“Hay để ông Cadwallader nói chuyện với bác ấy xem sao.”

“Còn lâu nhé! Anh Humphrey nhà tôi thì thấy ai cũng đáng mến hết. Tôi chẳng bao giờ ép được lão chỉ trích Casaubon lấy một lời. Lão thậm chí còn nói tốt cho cả giám mục nữa cơ, dẫu tôi đã bảo rằng điều đó thật bất hợp lẽ thường đối với một mục sư được bổ nhiệm; anh có thể làm gì với một ông chồng chẳng màng gì đến phép tắc lịch sự cơ chứ? Tôi toàn phải tự mình che đậy bằng cách đi chửi bới khắp thiên hạ đây này. Thôi nào, vui lên đi anh bạn! Anh đã rũ bỏ được tiểu thư Brooke là phúc ba đời rồi, một đứa con gái suốt ngày đòi anh phải ngắm các vì sao giữa ban ngày ban mặt. Nói nhỏ cho anh nghe nhé, con bé Celia nhỏ nhắn còn đáng giá gấp đôi chị nó, và xét cho cùng thì rất có khả năng sẽ là một mối lương duyên tốt hơn đấy. Bởi vì cuộc hôn nhân với gã Casaubon kia thì chẳng khác nào bước chân vào một tu viện nữ cả.”

“Ồ, không phải vì bản thân tôi đâu—chính vì lợi ích của tiểu thư Brooke nên tôi mới nghĩ bạn bè của cô ấy nên tìm cách dùng ảnh hưởng của mình để can thiệp.”

“Chà, anh Humphrey nhà tôi thì chưa biết chuyện này đâu. Nhưng khi tôi nói cho lão nghe, anh cứ việc tin chắc rằng lão sẽ thốt lên rằng, ‘Sao lại không chứ? Casaubon là một tay được đấy—và còn trẻ—cứ cho là đủ trẻ đi.’ Mấy kẻ nhân đức đó chẳng bao giờ phân biệt được giấm với rượu cho đến khi đã nuốt chửng vào bụng và lên cơn đau thắt ruột. Dù sao đi nữa, nếu tôi là đàn ông thì tôi sẽ chọn Celia, nhất là khi Dorothea đã đi lấy chồng. Sự thật là, anh đã tán tỉnh người chị nhưng cuối cùng lại chinh phục được người em. Tôi thấy rõ con bé ngưỡng mộ anh suýt soát mức mà một người đàn ông mong đợi được ngưỡng mộ đấy. Nếu không phải chính miệng tôi nói ra, có lẽ anh lại tưởng tôi phóng đại lên mất. Thôi, chào anh nhé!”

Ngài James dắt tay đưa bà Cadwallader ra xe, rồi nhảy phắt lên yên ngựa. Ông chẳng đời nào chịu hủy buổi dạo chơi chỉ vì tin tức khó chịu của người bạn—chỉ là ông phóng ngựa nhanh hơn về một hướng khác thay vì hướng về phía Tipton Grange mà thôi.

Nào, cớ làm sao mà bà Cadwallader lại tỏ ra số sắng lo lắng đến chuyện hôn sự của tiểu thư Brooke đến thế; và tại sao khi một mối lương duyên mà bà thích nghĩ rằng mình có nhúng tay vào bị đổ bể, bà lại ngay lập tức dàn xếp những bước dạo đầu cho một mối lương duyên khác? Liệu có âm mưu tinh vi nào, hay mánh khóe mèo vờn chuột nào có thể bị phát hiện qua một ống nhòm quan sát cẩn thận hay không? Hoàn toàn không: một chiếc ống nhòm dù có quét khắp các giáo xứ Tipton và Freshitt, toàn bộ khu vực mà bà Cadwallader ghé thăm trên chiếc xe ngựa nhẹ, cũng chẳng thể bắt gặp bất kỳ cuộc gặp gỡ nào có thể gây ngờ vực, hay bất kỳ khung cảnh nào mà từ đó bà trở về mà không giữ nguyên cái nhìn tinh anh điềm tĩnh cùng sắc má hồng hào tự nhiên vốn có. Thực ra, nếu cỗ phương tiện tiện lợi ấy mà tồn tại vào thời của Bảy Hiền Triết, chắc chắn một trong số họ đã phải nhận xét rằng, bạn chẳng thể nào hiểu nổi phụ nữ chỉ bằng cách lẽo đẽo theo chân họ trên những chiếc xe ngựa pony làm gì. Ngay cả khi dùng kính hiển vi soi một giọt nước, chúng ta cũng thấy mình đưa ra những cách lý giải hóa ra lại thô thiển làm sao; bởi vì trong khi dưới một thấu kính yếu, bạn có lòng tưởng tượng ra một sinh vật đang phô bày lòng tham ăn vô độ mà những sinh vật nhỏ bé khác cứ lao vào như thể chúng là một lũ thuế thân có hồn sống, thì một thấu kính mạnh hơn lại phơi bày cho bạn thấy một vài sợi lông tơ nhỏ xíu tạo ra những dòng xoáy cuốn lấy những nạn nhân này trong khi kẻ nuốt chửng vẫn thản nhiên chờ đợi thu lợi tức. Nói theo cách ẩn dụ, nếu áp một thấu kính cường lực vào công cuộc mai mối của bà Cadwallader, ta sẽ thấy sự vận hành của những nguyên nhân nhỏ nhặt tạo ra thứ gọi là những dòng xoáy tư tưởng và ngôn từ để mang về cho bà loại thức ăn mà bà cần. Cuộc sống của bà mang dáng dấp đồng quê giản dị, hoàn toàn không vướng bận những bí mật dơ bẩn, nguy hiểm hay hệ trọng nào khác, và chẳng hề bị ảnh hưởng một cách có ý thức bởi những đại sự trên thế giới này. Thế nhưng bà lại càng quan tâm hơn đến những sự kiện của thế giới lớn lao mỗi khi chúng được thông báo qua những bức thư từ đám họ hàng dòng dõi cao sang: chuyện những cậu ấm con nhà quyền quý đầy quyến rũ đã tự hủy hoại tương lai ra sao bằng cách cưới bồ nhí; cái sự ngu ngốc mang dòng máu quý tộc thuần khiết của ngài Lord Tapir trẻ tuổi; hay những cơn gút cáu bẳn của cụ Lord Megatherium già khú đế; sự giao thoa chính xác của các phả hệ đã đưa chiếc mão bá tước sang một nhánh gia tộc mới và mở rộng thêm các mối quan hệ tai tiếng,—đó là những chủ đề mà bà nắm giữ từng chi tiết với độ chính xác tuyệt đối, rồi tái hiện lại chúng bằng một thứ gia vị châm ngôn chanh chua xuất sắc, thứ mà chính bà cũng vô cùng đắc ý bởi bà tin tưởng một cách mù quáng vào dòng dõi danh giá cũng như sự bần hèn hệt như cách bà tin vào thú săn và loài sâu bọ hại mùa màng. Bà đời nào khinh rẻ bất cứ ai chỉ vì nghèo đói: một gã quý tộc nhà De Bracy túng quẫn đến mức phải ăn xin trong cái bát hẳn sẽ hiện lên trong mắt bà như một tấm gương bi thảm đáng để phóng đại, và tôi e rằng những thói hư tật xấu mang phong cách quý tộc của hắn cũng chẳng khiến bà phải hoảng sợ. Thế nhưng thái độ của bà đối với tầng lớp trọc phú phàm tục lại là một dạng căm ghét mang màu sắc tôn giáo: có lẽ bọn chúng đã vơ vét toàn bộ tiền bạc từ những mánh khóe buôn bán đắt đỏ, và bà Cadwallader căm ghét cay đắng cái sự đắt đỏ của mọi thứ không được trả bằng hiện vật tại Nhà xứ: những con người đó vốn chẳng nằm trong bản thiết kế tạo dựng thế giới của Thượng đế; và giọng điệu của bọn chúng chính là một sự tra tấn đối với lỗ tai bà. Một thị trấn tràn ngập những quái thai như thế chẳng khác nào một vở hài kịch rẻ tiền, thứ không thể nào được đếm xỉa đến trong một sơ đồ vũ trụ chuẩn mực. Bất kỳ quý bà nào có ý định khắt khe với bà Cadwallader hãy tự xem xét lại sự bao quát trong những quan điểm tốt đẹp của chính mình, và hãy chắc chắn rằng chúng dung chứa được tất cả những số phận đang có vinh hạnh được tồn tại song song cùng bà.

Với một trí tuệ nhạy bén tựa phosphor, nhai ngấu nghiến mọi thứ lọt vào tầm ngắm để nhào nặn thành hình thù vừa vặn với ý mình, làm sao bà Cadwallader có thể cảm thấy rằng các tiểu thư nhà Brooke và viễn cảnh hôn nhân của họ lại là điều gì đó xa lạ với bản thân? Nhất là khi thói quen cằn nhằn ông Brooke với vẻ suồng sã thân thiện nhất đã kéo dài suốt bao năm qua, kèm theo việc thì thầm cho ông biết rằng bà đánh giá ông chẳng khác gì một kẻ vô tích sự. Ngay từ lần đầu tiên hai tiểu thư đặt chân đến Tipton, bà đã âm thầm sắp đặt hôn sự cho Dorothea với ngài James, và nếu nó diễn ra suôn sẻ thì bà chắc chắn đó là công sức của mình: việc nó lại không diễn ra theo đúng những gì bà đã mường tượng từ trước đã mang lại cho bà một nỗi bực dọc mà bất kỳ nhà tư tưởng nào cũng phải đồng cảm. Bà chính là nhà ngoại giao cự phách của cả Tipton và Freshitt, và việc có bất cứ chuyện gì xảy ra trái ý bà đều là một sự sai lệch đầy khiêu khích. Còn về những trò đồng bóng như của tiểu thư Brooke, bà Cadwallader hoàn toàn hết kiên nhẫn và giờ đây nhận ra rằng đánh giá của mình về con bé này đã bị vấy bẩn bởi thứ lòng nhân từ yếu đuối của người chồng: những bóng gió vẩn vược kiểu Giám lý đó, cái vẻ tỏ ra tôn giáo hơn cả mục sư và mục sư phu nhân gộp lại ấy, xuất phát từ một căn bệnh sâu xa và thâm căn cố đế hơn nhiều so với những gì bà từng tưởng tượng.

“Dù sao đi nữa,” bà Cadwallader tự nhủ thầm trước, rồi sau đó mới nói với chồng, “tôi chính thức gạt con bé sang một bên: nếu nó kết hôn với ngài James, ít ra vẫn còn chút hy vọng nó sẽ trở thành một người phụ nữ tỉnh táo, khôn ngoan. Anh ấy đời nào dám trái ý nó, và khi một người phụ nữ không bị ai phản bác, cô ta sẽ chẳng có lý do gì để mà bướng bỉnh trong những điều ngớ ngẩn của mình cả. Nhưng bây giờ thì tôi xin chúc mừng con bé với chiếc áo lông ngựa hành xác của nó.”

Hậu quả là bà Cadwallader buộc phải nhắm đến một mối lương duyên khác cho ngài James, và một khi đã đinh ninh rằng đó phải là cô em nhà Brooke, thì chẳng có nước đi nào khôn ngoan hơn để đảm bảo thành công cho kế hoạch của bà ngoài việc thả ra một lời bóng gió với vị nam tước rằng ông đã để lại ấn tượng sâu đậm trong trái tim Celia. Bởi vì anh ta vốn không phải là kiểu quý ngài cứ mãi tơ tưởng đến trái táo trên ngọn cây cao chót vót của nàng Sappho xa vời vợi—thứ hương sắc mà

“Mỉm cười tựa chùm hoa anh thảo trên vách đá,

Chẳng tài nào với tới bởi bàn tay phàm.”

Anh ta chẳng có nổi một bài thơ tình nào để mà viết, và chắc chắn chẳng thể lấy làm dễ chịu gì khi biết rằng mình lại không phải là đối tượng được ưu ái bởi người phụ nữ mà anh ta từng ưu ái. Tin tức về việc Dorothea chọn ông Casaubon đã giáng một đòn đau vào tình cảm của ngài James và khiến nó dần chùng xuống. Mặc dù ngài James là một tay sành sỏi chuyện săn bắn, nhưng ông đối xử với phụ nữ khác hẳn cách đối xử với chim rừng hay loài cáo, và không hề xem người vợ tương lai của mình như một thứ chiến lợi phẩm chủ yếu có giá trị mang lại sự kích thích của cuộc săn. Ông cũng chẳng rành rẽ gì về các tập tục của những bộ lạc nguyên thủy để mà cảm thấy rằng một cuộc giao tranh tưởng tượng vì cô ấy, tay lăm lăm rìu chiến, lại là điều tối quan trọng đối với sự tiếp nối lịch sử của dây tơ hồng vợ chồng. Ngược lại, nhờ sở hữu bản tính kiêu hãnh dễ mến vốn gắn kết chúng ta với những ai yêu mến mình và khiến ta lạnh nhạt với những kẻ dửng dưng, lại thêm một tâm hồn biết ơn sâu sắc, chỉ riêng ý nghĩ rằng một người phụ nữ có thiện cảm với mình thôi cũng đủ dệt nên những sợi tơ dịu dàng từ sâu thẳm trái tim ông hướng về phía nàng.

Thế là, sau khi ngài James đã phi nước đại khá nhanh suốt nửa tiếng đồng hồ theo hướng rời xa Tipton Grange, ông bỗng kìm cương cho cỗ mã chậm lại và cuối cùng rẽ vào con đường sẽ dẫn ông quay về bằng một lối tắt ngắn hơn. Nhiều cung bậc cảm xúc đan xen đã thôi thúc ông đưa ra quyết định: dù sao đi nữa, hôm nay ông vẫn sẽ đến Grange như thể chưa có chuyện gì xảy ra. Ông không tài nào kìm được cảm giác nhẹ nhõm vì mình chưa từng ngỏ lời để rồi bị từ chối; phép lịch sự xã giao thông thường đòi hỏi ông phải ghé qua thăm Dorothea nhân chuyện những ngôi nhà tranh, và giờ đây thật may mắn là bà Cadwallader đã dọn đường sẵn để ông có thể đưa ra những lời chúc phúc nếu cần thiết mà không phải bộc lộ quá nhiều sự vụng về ngượng ngùng. Thực tâm ông chẳng lấy làm thích thú gì cho cam; việc từ-bỏ Dorothea là một nỗi đau đớn vô cùng đối với ông; thế nhưng việc hạ quyết tâm thực hiện ngay chuyến thăm này để dẹp bỏ mọi biểu hiện yếu đuối lại mang một sự kích thích chéo tựa như việc cắn răng chịu đựng vậy. Và dẫu không nhận thức rõ ràng về xung lực ấy, trong thâm tâm ông chắc chắn vẫn tồn tại cảm giác rằng Celia sẽ có mặt ở đó, và ông sẽ dành cho cô nhiều sự quan tâm hơn trước.

Phàm là người phàm trần chúng ta, cả nam lẫn nữ, ai mà chẳng nuốt trọn biết bao nỗi thất vọng từ điểm tâm cho đến bữa tối; kìm nén những giọt nước mắt và nở nụ cười nhợt nhạt trên đôi môi, rồi khi được hỏi han thì chỉ đáp lại rằng, “Ồ, có gì đâu!” Kiêu hãnh giúp chúng ta đứng vững; và kiêu hãnh không phải là một điều tồi tệ khi nó chỉ thúc giục chúng ta che giấu những vết thương của chính mình—chứ không phải để làm tổn thương người khác.