“Những kẻ vùi đầu vào học hành thường hay mắc chứng thống phong, catarrh, thấp khớp, chứng phù thũng, khó tiêu, đau mắt, sỏi thận, sỏi bàng quang, đau quặn bụng, rối loạn tiêu hóa, tắc nghẽn, chóng mặt, đầy hơi, lao phổi, và mọi thứ bệnh tật phát sinh từ việc ngồi quá nhiều: phần lớn họ gầy gò, khô đét, da dẻ xanh xao… và tất cả chỉ vì nỗi nhọc nhằn quá mức cùng những giờ nghiên cứu phi thường. Nếu ngươi không tin điều đó là sự thật, hãy nhìn vào tác phẩm của Tostatus vĩ đại và Thomas Aquinas; rồi cho ta biết liệu những con người ấy có phải chịu đựng nhọc nhằn hay không.” — BURTON’S Anatomy of Melancholy, P. I, s. 2.

Đây là bức thư của ông Casaubon.

THÂN GỬI CÔ BROOKE, — Tôi đã được sự cho phép của người giám hộ để ngỏ lời với cô về một vấn đề mà tôi không có tâm sự nào thiết tha hơn thế. Tôi tin rằng mình không lầm lẫn khi nhận ra một mối tương thông sâu sắc hơn cả niên đại trong thực tế rằng: ý thức về sự thiếu vắng trong cuộc đời tôi đã nảy sinh đồng thời với thời điểm tôi có cơ hội làm quen với cô. Bởi vì ngay trong giờ phút đầu tiên gặp gỡ, tôi đã có ấn tượng về sự phù hợp nổi trội và có lẽ là duy nhất của cô trong việc khỏa lấp sự thiếu vắng ấy (tôi có thể nói rằng, nó gắn liền với những tình cảm dạt dào đến mức ngay cả những bận rộn của một công việc quá ư chuyên biệt mà ta không thể chối bỏ cũng không thể che giấu liên tục được); và mỗi cơ hội quan sát tiếp theo càng làm cho ấn tượng ấy thêm phần sâu sắc, khiến tôi càng thêm quả quyết về sự phù hợp mà tôi đã mường tượng từ trước, từ đó đánh thức một cách quyết đoán hơn những tình cảm mà tôi vừa nhắc đến. Tôi nghĩ rằng các cuộc trò chuyện của chúng ta đã làm cho cô thấy rõ phần nào tinh thần và mục đích sống của tôi: một lối sống, tôi thừa nhận, không phù hợp với tầng lớp tâm trí tầm thường hơn. Nhưng tôi đã nhận thấy ở cô sự cao cả trong tư duy và một năng lực tận tụy, điều mà trước đây tôi chưa từng nghĩ là có thể song hành cùng sức trẻ đương độ xuân thì hay cùng những nét duyên dáng giới tính vốn có sức thu hút đồng thời ban phát sự khác biệt khi chúng kết hợp lại — như chúng đã hội tụ một cách nổi bật ở cô — với những phẩm chất tinh thần đã nêu trên. Thật lòng mà nói, tôi vượt ngoài mong đợi khi gặp được sự kết hợp hiếm có giữa các yếu tố vừa vững chắc vừa hấp dẫn ấy, vừa thích hợp để hỗ trợ trong những công trình nghiên cứu nghiêm cẩn vừa rắc rỗi ánh hào quang lên những giờ phút nhàn rỗi; và nếu không có cơ hội tôi được diện kiến cô (tôi xin nhắc lại rằng, tôi tin nó không chỉ là sự trùng hợp hời hợt với những nhu cầu được tiên báo từ trước, mà có mối liên hệ quan trọng như những chặng đường tiến tới việc hoàn thành kế hoạch của cả một cuộc đời), có lẽ tôi đã cứ thế tiếp tục cho đến tận cuối đời mà không hề có bất kỳ cố gắng nào nhằm làm nhẹ bớt sự cô độc của mình bằng một cuộc hôn nhân.

Thưa cô Brooke thân mến, đó là lời bày tỏ chính xác về những tình cảm của tôi; và tôi hy vọng vào sự khoan dung độ lượng của cô khi tôi mạo muội hỏi xem tình cảm của chính cô ở mức độ nào để xác thực điềm lành hiện tại của tôi. Được cô chấp nhận làm chồng và là người giám hộ trần thế cho hạnh phúc của cô, tôi sẽ coi đó là món quà thiêng liêng cao quý nhất. Đổi lại, ít nhất tôi có thể dâng lên cô một tình yêu chưa từng hao mòn, và sự hiến dâng trung thành của một cuộc đời — dẫu cho quãng đời còn lại có ngắn ngủi đến đâu — cũng không hề có những trang quá khứ nào mà ở đó, nếu cô lật xem, cô sẽ tìm thấy những hồ sơ có thể khiến cô phải cay đắng hay hổ thẹn. Tôi ngóng đợi sự bộc lộ tâm tư của cô với một nỗi lo âu mà nếu khôn ngoan (nếu có thể làm được), tôi đã nên chuyển hướng nó bằng một công việc gian khổ hơn thường lệ. Nhưng trong lĩnh vực trải nghiệm này, tôi vẫn còn là kẻ non tay, và khi nhìn về một khả năng bất trắc, tôi không khỏi cảm thấy rằng việc cam chịu sự cô độc sẽ càng trở nên khó khăn hơn biết bao sau ánh sáng tạm bợ của niềm hy vọng.

Dù thế nào đi nữa, tôi vẫn mãi là,

Người tận tụy chân thành của cô,

EDWARD CASAUBON.

Dorothea run rẩy khi đọc bức thư này; rồi nàng khuỵu xuống sàn, vùi mặt vào hay bàn tay và nức nở. Nàng không thể cầu nguyện: dưới luồng cảm xúc trang nghiêm cuồn cuộn khiến tư duy trở nên mơ hồ và hình ảnh trôi nổi bất định, nàng chỉ có thể thả trôi bản thân, với một cảm giác nương náu ngây thơ như trẻ nhỏ, vào lòng cõi thức thiêng liêng đang nâng đỡ lấy chính mình. Nàng cứ giữ tư thế ấy cho đến tận giờ chuẩn bị ăn tối.

Làm sao nàng có thể nghĩ đến việc soi xét bức thư, nhìn nhận nó một cách khắt khe như một lời tỏ tình cơ chứ? Toàn bộ tâm hồn nàng đã bị chiếm ngự bởi thực tế rằng một cuộc sống trọn vẹn hơn đang mở ra trước mắt: nàng là một tín đồ chuẩn bị bước vào một cấp độ khởi tâm cao hơn. Nàng sắp sửa có không gian cho những năng lượng đang cựa quậy bất an dưới lớp sương mù và sức ép từ sự thiếu hiểu biết của chính mình cùng sự hách dịch vụn vặt của những lề thói thế gian.

Giờ đây, nàng sẽ có thể hiến dâng bản thân cho những bổn phận lớn lao nhưng rạch ròi; giờ đây, nàng sẽ được phép sống liên tục trong ánh sáng của một trí tuệ mà nàng có thể kính ngưỡng. Niềm hy vọng ấy không hề tách rời khỏi ánh hào quang của niềm kiêu hãnh hân hoan — sự ngạc nhiên đầy hoan hỉ của thiếu nữ khi được chọn bởi người đàn ông mà lòng ngưỡng mộ của nàng đã chọn. Toàn bộ nhiệt huyết của Dorothea được chuyển hóa qua một tâm hồn đang vùng vẫy hướng tới một đời sống lý tưởng; ánh rạng ngời của thời thiếu nữ được chuyển hóa ấy đã chiếu rọi lên đối tượng đầu tiên vừa lọt vào tầm ngắm của nàng. Động lực biến ý thích thành quyết định càng được gia tăng bởi những biến cố nhỏ nhặt trong ngày — những thứ đã khơi dậy sự bất mãn của nàng đối với các điều kiện thực tế của cuộc đời mình.

Sau bữa tối, khi Celia đang chơi một khúc nhạc “biến tấu”, một thứ âm thanh lanh lảnh nho nhỏ tượng trưng cho phần giáo dục thẩm mỹ của các tiểu thư nhà lành, Dorothea liền lên lầu về phòng để trả lời thư ông Casaubon. Tại sao nàng phải trì hoãn câu trả lời chứ? Nàng đã viết đi viết lại tận ba lần, không phải vì muốn thay đổi câu chữ, mà vì tay nàng run bất thường, và nàng không thể chịu được ý nghĩ rằng ông Casaubon sẽ chê chữ viết của mình xấu và khó đọc. Nàng tự hào về nét chữ sao cho mỗi chữ cái đều có thể phân biệt rõ ràng mà không cần phải đoán già đoán non, và nàng dự định sẽ tận dụng tài nghệ này để đỡ đần cho đôi mắt của ông Casaubon. Nàng đã viết ba bận.

THÂN GỬI ÔNG CASAUBON, — Tôi vô cùng biết ơn ông vì đã yêu thương tôi và đánh giá tôi xứng đáng làm vợ ông. Tôi không thể mong mỏi một hạnh phúc nào lớn lao hơn hạnh phúc được hòa quyện làm một với ông. Nếu tôi nói nhiều hơn, thì cũng chỉ là lặp lại ý đó với lời lẽ dài dòng hơn thôi, bởi vì lúc này tôi không thể bận tâm đến bất kỳ ý nghĩ nào khác ngoài việc suốt đời được làm

Người tận tụy của ông,

DOROTHEA BROOKE.

Lát sau vào buổi tối, nàng theo chú mình vào thư phòng để đưa bức thư cho ông, nhằm kịp gửi đi vào sáng hôm sau. Ông ngạc nhiên, nhưng sự ngạc nhiên ấy chỉ kéo dài trong vài khoảnh khắc im lặng, trong khi ông đẩy qua đẩy lại các món đồ trên bàn làm việc, và cuối cùng đứng quay lưng về phía lò sưởi, đeo kính lên mũi, săm soi phần địa chỉ trên thư của Dorothea.

— Cháu đã suy nghĩ kỹ về chuyện này chưa, cháu yêu? — Cuối cùng ông lên tiếng.

— Cháu chẳng cần phải suy nghĩ lâu đâu thưa chú. Cháu không thấy có gì khiến mình phải dao động cả. Nếu cháu thay đổi ý định, thì chắc chắn phải vì một điều gì đó cực kỳ quan trọng và hoàn toàn mới mẻ đối với cháu.

— À! — Vậy là cháu đã nhận lời cậu ta rồi sao? Thế thì Chettam chẳng còn cơ hội nào nữa à? Cậu Chettam đã làm gì mất lòng cháu — làm cháu phật ý phải không nào? Cháu không thích điểm gì ở Chettam vậy?

— Cháu chẳng có điểm nào thích nổi ở anh ta cả, — Dorothea đáp, có phần bộc trực.

Ông Brooke ngả đầu và vai ra sau như thể vừa có ai ném một vật nhẹ vào người mình. Dorothea liền cảm thấy hơi tự trách, và nói —

— Ý cháu là xét theo cương vị một người chồng. Cháu nghĩ anh ấy rất tử tế — thực sự rất chu đáo trong chuyện xây dựng mấy căn nhà tranh. Một người có thiện chí.

— Nhưng cháu lại phải cần một học giả, dạng người như thế đúng không? Ồ, điều đó phần nào cũng có trong dòng họ chúng ta. Bản thân chú cũng từng có — cái niềm đam mê tri thức ấy, rồi dấn thân vào mọi thứ — hơi quá mức một chút — nó cuốn chú đi xa; mặc dù chuyện đó không thường xảy ra ở phái nữ; hoặc là nó chảy ngầm dưới lòng đất giống như những con sông ở Hy Lạp ấy cháu biết đấy — nó lại trỗi dậy ở những người con trai. Con trai thông minh thì mẹ cũng thông minh. Hồi trước chú cũng nghiên cứu kỹ về chuyện này lắm. Dù sao đi nữa, cháu yêu ạ, chú vẫn luôn nói rằng con người ta nên làm theo ý mình trong những chuyện thế này, miễn là đừng vượt quá một giới hạn nhất định. Với tư cách là người giám hộ của cháu, chú không thể đồng ý một mối lương duyên tồi tệ được. Nhưng Casaubon có gia thế vững vàng: địa vị của cậu ta tốt. Chỉ có điều chú e rằng cậu Chettam sẽ tổn thương, và bà Cadwallader sẽ trách mắng chú cho mà xem.

Đương nhiên là tối hôm đó Celia chẳng hề hay biết gì về những chuyện đã xảy ra. Nó quy cho vẻ thẫn thờ của Dorothea cùng dấu vết khóc lóc từ lúc về nhà là do tâm trạng bực bội của chị về chuyện ngài James Chettam và mấy công trình xây dựng, thế nên nó hết sức cẩn thận để không làm phật lòng thêm: một khi đã nói ra điều mình muốn nói, Celia vốn không có thói quen nhắc lại những chuyện không vui. Bản tính của nó từ hồi nhỏ là chẳng bao giờ cãi cọ với ai — chỉ ngạc nhiên quan sát khi thấy người ta cãi nhau với mình và trông hệt như những con gà tây; bấy giờ nó lại sẵn sàng chơi đan len mèo với họ ngay khi họ bình tĩnh lại. Còn về phần Dorothea, chị ấy luôn có thói quen tìm ra điểm sai trái trong lời nói của em mình, dẫu cho Celia thầm khẳng định rằng nó luôn nói đúng sự tình chứ chẳng bịa đặt gì: nó chưa từng và không bao giờ có thể tự ghép nối các từ ngữ trong đầu mình ra được. Nhưng điểm tuyệt vời nhất ở Dodo là chị ấy chẳng bao giờ giận hờn lâu. Giờ đây, mặc dù suốt cả buổi tối hai chị em hầu như chẳng nói với nhau câu nào, nhưng khi Celia cất công việc đi để chuẩn bị đi ngủ — một việc mà nó lúc nào cũng làm sớm hơn hẳn — thì Dorothea, đang ngồi trên một chiếc ghế đẩu thấp, chẳng thể làm gì ngoài việc trầm ngâm suy tưởng, liền cất lời bằng âm điệu du dương mà trong những khoảnh khắc cảm xúc sâu lắng nhưng lặng lẽ đã khiến giọng nói của chị vang lên tựa như một đoạn ngâm thơ tuyệt đẹp —

— Celia thân yêu, lại đây hôn chị nào, — chị vừa nói vừa mở rộng hai tay.

Celia quỳ xuống để tầm vóc được vừa vặn rồi trao nụ hôn nhẹ tựa cánh bướm, trong khi Dorothea vòng đôi tay dịu dàng ôm lấy em và đặt đôi môi lên từng bên má em một cách trang nghiêm.

— Dodo đừng có thức khuya nữa, tối nay trông chị xanh xao lắm: đi ngủ sớm đi, — Celia nói với giọng thoải mái, hoàn toàn chẳng có chút bi lụy nào.

— Không em yêu, chị rất, rất hạnh phúc, — Dorothea nhiệt thành đáp.

— Thế thì càng tốt, — Celia thầm nghĩ. — Nhưng sao Dodo cứ chuyển từ thái độ này sang thái độ khác một cách kỳ lạ thế nhỉ.

Hôm sau, vào bữa trưa, người quản gia khi dọn món lên cho ông Brooke liền nói:

— Thưa ngài, Jonas đã về rồi ạ, và có mang theo bức thư này.

Ông Brooke đọc thư, rồi gật đầu về phía Dorothea và bảo:

— Casaubon đấy, cháu yêu: cậu ấy sẽ đến ăn tối; cậu ấy không đợi để viết thêm — không đợi đâu, cháu biết đấy.

Celia chẳng thấy có gì lạ khi một vị khách ăn tối được báo trước cho chị mình, nhưng khi ánh mắt nó hướng theo phía của chú, nó chợt sững sờ trước biểu cảm kỳ lạ của Dorothea khi nghe thông báo ấy. Trông như thể bóng một cánh chim trắng rực rỡ ánh mặt trời vừa lướt qua nét mặt chị, kết thúc bằng một vệt hây hây đỏ hiếm hoi trên má. Lần đầu tiên trong đầu Celia lóe lên suy nghĩ rằng giữa ông Casaubon và chị mình có lẽ còn uẩn khúc gì đó sâu xa hơn sự say mê những lời bàn luận sách vở của ông và sự say mê lắng nghe của chị. Từ trước tới nay, nó vẫn xếp loại sự ngưỡng mộ dành cho người quen "xấu xí" và bác học này vào cùng một lược đồ với sự ngưỡng mộ dành cho Monsieur Liret ở Lausanne, người cũng xấu xí và bác học chẳng kém. Dorothea chưa từng thấy chán khi lắng nghe lão Monsieur Liret dù cho chân của Celia có lạnh cóng đi chăng nữa, và dù cho việc nhìn phần da trên cái đầu trọc của lão ta cứ động đậy trông thật kinh hãi. Vậy thì tại sao sự nhiệt tình của chị lại không thể dành cho ông Casaubon theo đúng cái cách y hệt như đối với Monsieur Liret cơ chứ? Và xem chừng các vị học giả nào thì cũng có cái nhìn mang dáng dấp ông giáo làng đối với người trẻ tuổi mà thôi.

Nhưng giờ đây Celia thực sự giật mình trước mối hoài nghi vừa vụt qua trong tâm trí. Nó hiếm khi bị bất ngờ theo kiểu này, bởi sự nhanh nhạy đến kinh ngạc trong việc quan sát một trật tự dấu hiệu nào đó thường giúp nó lường trước những sự việc bên ngoài mà nó quan tâm. Không phải là lúc này nó đã tưởng tượng ông Casaubon đích thực là một vị tình nhân đã được chấp nhận: nó chỉ bắt đầu cảm thấy ghê tởm trước viễn cảnh bất cứ điều gì trong tâm trí Dorothea lại có thể hướng đến một kết cục như thế. Đây thực sự là chuyện khiến nó phải bực mình về Dodo: từ chối ngài James Chettam thì đã đành, đằng này lại còn ý định lấy ông Casaubon cơ chứ! Celia cảm thấy một nỗi hổ thẹn pha lẫn vẻ buồn cười. Nhưng biết đâu Dodo, nếu thực sự suýt vướng vào một sự điên rồ nhường ấy, vẫn có thể bị kéo ra khỏi đó: kinh nghiệm đã nhiều lần cho thấy sự dễ bị tác động của chị hoàn toàn có thể tính toán trước được. Trời ẩm ướt nên hai chị em không đi dạo, thế là cả hai cùng lên phòng sinh hoạt chung; và tại đây, Celia quan tâm nhận ra rằng Dorothea, thay vì chăm chú miệt mài với công việc quen thuộc nào đó như mọi khi, lại cứ chống cùi chỏ lên một cuốn sách đang mở và thẫn thờ nhìn qua khung cửa sổ ra cây tuyết tùng lớn phủ một lớp sương mờ ảo. Bản thân nó thì đã cầm đồ vật thủ công đang làm dở cho lũ trẻ nhà vị mục sư phụ tá lên để làm, và quyết định chưa vội vàng đả động đến bất kỳ chủ đề nào quá sớm.

Thực chất Dorothea đang nghĩ rằng thật đáng để Celia biết về bước ngoặt trọng đại trong vị thế của ông Casaubon kể từ lần cuối ông đến nhà: thật không công bằng khi để em mình phải sống trong sự mù mờ về điều chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến thái độ của nó đối với ông; nhưng quả thực nàng không sao tránh khỏi sự chùn bước khi phải mở lời. Dorothea tự trách bản thân vì sự nhút nhát mang tính tiểu nhân này: nàng vốn căm ghét mọi sự sợ tính nhỏ mỏi hay mưu mô toan tính trong hành động của mình, nhưng vào khoảnh khắc này, nàng đang tìm kiếm sự trợ giúp cao cả nhất có thể để không phải khiếp sợ cái tính phàm tục trần trụi và chua chát của Celia. Mạch suy tưởng của nàng bỗng bị cắt đứt, và mối bận tâm nan giải về quyết định ấy cũng bị xua tan, bởi giọng nói nhỏ nhẹ và có phần khàn đục của Celia cất lên với tông giọng thường ngày, tựa như một lời thì thầm bên lề hay câu nói kiểu “nhân tiện đây”.

— Có ai khác đến ăn tối ngoài ông Casaubon nữa không?

— Chị không biết có ai khác không nữa.

— Em mong là có ai đó khác. Thế thì em sẽ không phải nghe tiếng ông ta húp súp kiểu đó nữa.

— Húp súp thì có gì mà đáng chú ý cơ chứ?

— Thật đấy Dodo, chị không nghe thấy tiếng ông ta cạo thìa à? Lại còn cái tật cứ chớp mắt trước khi nói nữa chứ. Em không biết Locke có chớp mắt không, nhưng chắc chắn là em thấy thương hại những ai ngồi đối diện với ông ta nếu ông ta thực sự làm thế.

— Celia, — Dorothea cất lời với vẻ trang nghiêm dứt khoát, — làm ơn đừng đưa ra những nhận xét kiểu đó nữa.

— Sao lại không? Chúng hoàn toàn là sự thật mà, — Celia đáp lại, dù có đôi chút sợ hãi nhưng nó vẫn có lý do để kiên trì.

— Có rất nhiều sự thật mà chỉ những tâm trí tầm thường nhất mới để ý tới.

— Thế thì em nghĩ những tâm trí tầm thường ấy hẳn phải khá hữu ích đấy chứ. Em thấy thật tiếc vì mẹ của ông Casaubon lại không sở hữu một tâm trí bình thường hơn: bà ấy lẽ ra đã có thể dạy dỗ ông ta đàng hoàng hơn rồi. — Celia thầm hoảng sợ, sẵn sàng chuồn ngay sau khi vừa ném đi ngọn giáo nhẹ tênh ấy.

Cảm xúc trong lòng Dorothea đã tụ lại thành một trận lở tuyết, và chẳng còn chỗ cho sự chuẩn bị nào nữa.

— Chị thấy có bổn phận phải nói cho em biết, Celia rằng chị đã đính hôn để kết hôn với ông Casaubon.

Có lẽ chưa bao giờ Celia tái mặt đến thế. Con người bằng giấy mà nó đang làm dở hẳn đã bị gãy chân nếu không vì thói quen nâng niu cẩn trọng bất cứ thứ gì nằm trong tay. Nó lập tức đặt món đồ mỏng manh ấy xuống và ngồi bất động trong vài khoảnh khắc. Lúc cất lời, khóe mắt nó đã ngấn lệ.

— Ôi Dodo, em hy vọng chị sẽ hạnh phúc. — Tình cảm chị em vào lúc này không thể không vượt lên trên mọi cảm giác khác, và nỗi sợ của nó chính là nỗi sợ xuất phát từ tình yêu thương.

Dorothea vẫn đang tổn thương và xao xuyến.

— Vậy là mọi chuyện đã hoàn toàn quyết định rồi sao? — Celia cất giọng thì thầm đầy vẻ kính cẩn. — Và chú cũng biết rồi ư?

— Chị đã nhận lời đề nghị của ông Casaubon. Chính chú là người mang bức thư đó đến cho chị; chú đã biết trước chuyện này rồi.

— Em xin lỗi nếu em có nói điều gì làm tổn thương chị, Dodo, — Celia nói, nấc lên khe khẽ. Nó chưa từng nghĩ rằng mình sẽ cảm thấy như lúc này. Có một cái gì đó nhuốm màu tang tóc bao trùm toàn bộ sự việc, và ông Casaubon trông hệt như vị linh mục chủ trì buổi lễ, kẻ mà việc đưa ra những lời bình phẩm về ông ta là điều vô lễ.

— Không sao đâu Kitty, đừng buồn rầu làm gì. Chúng ta vốn dĩ chẳng bao giờ ngưỡng mộ cùng những con người giống nhau cả. Chị cũng thường hay xúc phạm người khác theo kiểu tương tự thế; chị hay có thói quen nói quá mạnh miệng về những ai không hợp mắt mình.

Bất chấp sự hào phóng ấy, lòng Dorothea vẫn còn âm ỉ đau: có lẽ phần lớn là do sự kinh ngạc nén nhịn của Celia cũng như những lời chê bai vụn vặt từ nó. Dĩ nhiên là toàn bộ xứ Tipton sẽ chẳng ai đồng cảm với cuộc hôn nhân này. Dorothea chẳng biết một ai có chung suy nghĩ với mình về cuộc đời và những mục tiêu cao đẹp nhất của nó.

Tuy nhiên, trước khi buổi tối khép lại, nàng đã vô cùng hạnh phúc. Trong một giờ đồng hồ trò chuyện riêng tư với ông Casaubon, nàng đã bộc bạch với ông bằng sự tự do lớn lao chưa từng thấy, thậm chí tuôn trào niềm vui sướng trước ý nghĩ được hiến dâng bản thân cho ông, và tìm hiểu cách thức làm sao để có thể chia sẻ và thúc đẩy mọi mục đích vĩ đại của ông một cách tốt nhất. Ông Casaubon cảm thấy chấn động trước một niềm hân hoan chưa từng biết đến (nào có người đàn ông nào lại không thế?) trước sự nhiệt tình hồn nhiên không chút câu nệ ấy: ông không hề ngạc nhiên (nào có tình nhân nào lại thế?) khi chính mình lại là đối tượng của sự nhiệt tình đó.

— Thưa cô tiểu thư kính mến — cô Brooke — Dorothea! — ông vừa nói, vừa siết chặt đôi bàn tay nàng giữa hai bàn tay mình, — đây là niềm hạnh phúc lớn lao hơn bất cứ điều gì tôi từng tưởng tượng rằng nó đang chờ đợi mình trong tương lai. Việc tôi có thể gặp được một tâm hồn và dung mạo giàu có đến thế về những nét duyên dáng hòa quyện — những thứ có thể khiến hôn nhân trở nên đáng khao khát — quả thực nằm ngoài sức tưởng tượng của tôi. Cô sở hữu tất cả — vâng, thậm chí còn hơn cả tất cả — những phẩm chất mà tôi vẫn luôn trân trọng như là nét ưu việt đặc trưng của nữ giới. Sức hút lớn lao nhất của phái các cô chính là năng lực dành cho một tình yêu nồng cháy sẵn sàng hy sinh tất cả, và ở điểm này, chúng ta thấy được sự phù hợp của nó trong việc làm tròn trịa và hoàn thiện sự tồn tại của phái nam chúng tôi. Từ trước đến nay, tôi hầu như chẳng biết đến niềm vui nào ngoại trừ những niềm vui mang tính khắt khe hơn: sự thỏa mãn của tôi vốn là niềm vui của một học giả cô độc. Tôi ít khi có khuynh hướng hái những đóa hoa sẽ héo tàn trong lòng bàn tay, nhưng giờ đây tôi sẽ ngắt chúng với niềm háo hức, để đặt chúng lên ngực cô.

Không có lời lẽ nào có thể chân thành hơn về mặt ý intención như thế: sự hoa mỹ lạnh lùng ở phần cuối cũng chân thực chẳng kém tiếng sủa của một chú chó, hay tiếng quạ kêu của một con quạ đang độ mùa giao phối. Chẳng phải sẽ là hấp tấp nếu kết luận rằng chẳng có chút đam mê nào ẩn giấu đằng sau những bài thơ sonnet gửi Delia — thứ mà chúng ta vẫn ngỡ chỉ là thứ âm thanh mỏng manh của chiếc đàn mandolin hay sao?

Niềm tin của Dorothea đã khỏa lấp mọi điều mà lời nói của ông Casaubon dường như còn bỏ ngỏ: có tín đồ nào lại đi soi mói một sự thiếu sót hay bất cập gây chấn động cơ chứ? Văn bản, dù là của nhà tiên phong hay nhà thơ, đều mở rộng ra cho bất cứ thứ gì chúng ta có thể nhét vào đó, và thậm chí cả ngữ pháp tồi của ông ta cũng trở nên siêu việt.

— Em rất vô tri — hẳn ông sẽ phải ngạc nhiên trước sự vô tri của em lắm, — Dorothea nói. — Em có rất nhiều suy nghĩ có lẽ hoàn toàn lầm lạc; và giờ đây em sẽ có thể kể hết cho ông nghe, rồi hỏi ông về những điều đó. Nhưng — nàng nói thêm, với trí tưởng tượng nhanh nhạy về cảm xúc có thể có của ông Casaubon, — em sẽ không làm phiền ông quá nhiều đâu; chỉ khi nào ông có nhã ý lắng nghe em thôi. Chắc hẳn ông phải thường xuyên mệt mỏi với việc theo đuổi các đề tài trong lĩnh vực của chính mình. Em sẽ thu nhận được đủ điều nếu ông chịu đưa em đi cùng vào đó.

— Làm sao tôi có thể tiếp tục kiên trì trên bất kỳ con đường nào mà không có sự đồng hành của cô cơ chứ? — ông Casaubon nói, hôn lên vầng trán thanh tân của nàng, và cảm thấy rằng thiên đàng đã ban ơn cho ông một phúc lành hoàn toàn phù hợp với những nhu cầu kỳ lạ của bản thân. Ông đang vô tình bị lay động bởi những nét quyến rũ của một bản tính hoàn toàn không mưu tính ẩn giấu — dù là cho hiệu quả trước mắt hay cho những mục đích xa xôi. Chính điều này đã khiến Dorothea trở nên ngây thơ như trẻ nhỏ, và theo đánh giá của một số người, là ngốc nghếch, bất chấp mọi sự thông minh nổi danh của nàng; như, ví dụ, trong trường hợp hiện tại là việc nàng tự ném mình, hiểu theo nghĩa bóng, xuống dưới chân ông Casaubon, và hôn lên phần dây giày lỗi mốt của ông hệt như thể ông là một Đức Giáo Hoàng theo đạo Tin Lành vậy. Nàng hoàn toàn không chút dạy dỗ ông Casaubon phải hỏi xem liệu bản thân ông có xứng đáng với nàng hay không, mà chỉ đơn thuần lo lắng tự hỏi làm thế nào để mình có thể xứng đáng với ông Casaubon.

Trước khi ông ra về vào ngày hôm sau, mọi chuyện đã được quyết định rằng lễ cưới sẽ diễn ra trong vòng sáu tuần tới. Tại sao lại không cơ chứ? Nhà của ông Casaubon đã sẵn sàng. Đó không phải là nhà xứ, mà là một dinh thự bề thế, với rất nhiều đất đai gắn liền xung quanh. Ngôi nhà xứ thì đang được gia đình vị mục sư phụ tá sinh sống, người đảm nhận mọi công việc ngoại trừ việc giảng bài thánh lễ buổi sáng.