Teignmouth, Ngày 3 tháng 5 [1818].
Reynolds quý mến của tôi,—Điều làm tôi ái ngại là tâm trạng tôi bấy lâu nay lại bất an đến mức chẳng thể thích hợp để viết thư cho một người đang bệnh. Tôi không thể viết dài dòng khi cảm xúc trong lòng vẫn còn ngổn ngang che đậy. Làm thế chỉ tổ trút thêm nỗi u sầu lên vai anh, thứ mà tôi chắc chắn anh chẳng hề mong muốn. Cảm tạ ơn trên, giờ đây tôi đã có nhã hứng để viết cho anh một lá thư thật đáng đồng tiền bát gạo—bởi thằng Tom, sau một đêm thức trắng và oằn mình trong cơn sốt, đã thức dậy sau giấc ngủ ngày thật sảng khoái và khỏe hơn thấy rõ so với suốt thời gian qua; còn anh, tôi tin rằng cũng đã đi dạo một vòng quanh bãi cỏ chung và chẳng thu về điều gì khác ngoài sự sảng khoái tinh thần. Về phần đề tài, tôi hy vọng mình có thể mượn lời Ngài Andrew[62] mà thốt lên rằng “Tôi có đủ thứ trong đầu” để chiều lòng anh—Và giờ đây, thứ đến, vì tôi xem như đã xong phần Nhập đề, tôi rất vui vì anh đang trút cơn giận lên thời tiết—xuyên suốt lá thư của anh phảng phất một nỗi oán thán thời tiết, và anh biết đấy, việc nguyền rủa một nỗi bực dọc đem lại một khoái cảm vi tế làm sao: người ta cứ ngỡ như suốt bốn ngàn năm qua, một nhánh con cháu của cái cây cấm thuở xưa vẫn đang đâm chồi nảy lộc, và rằng một Eva thời hiện đại vừa mới phạm vào điều cấm kỵ ấy; để rồi mang theo một gánh nặng gấp bội
“Notus và Afer, đen kịt những mây giông
Từ Serraliona—”
Tôi e rằng mình sẽ phải diện những chiếc vớ len[63] sớm hơn dự tưởng—Tom muốn về Thị trấn—chúng ta sẽ có những ngày rong ruổi trên thung lũng hệt như mùa hè năm ngoái—và tại sao lại không dùng lại cuốn sách ấy nhỉ? Hoặc anh nghĩ sao về một cuốn Chaucer chữ đen, ấn bản năm 1596: A ha, tôi kiếm được một cuốn rồi đây, hoan hô! Tôi sẽ đem đóng bìa theo kiểu Gothic—một lớp bìa trầm mặc, nhã nhặn—nó sẽ mang chút hơi hướng hoài cổ. Thêm nữa, tôi chẳng thấy lý do gì, dù tháng vừa rồi tôi vắng mặt, mà mình lại không thể ngó ngàng tới tập thơ phảng phỏng phong cách Spenser của anh[Pg 104]—mặc cho anh có nhắc đến công việc ở chốn công sở, mà theo suy nghĩ của tôi thì hơi sớm một chút, bởi tôi không hiểu tại sao một tâm hồn như anh lại không thể dung chứa và thấu đáo toàn bộ Mật ngữ Luật pháp dễ dàng như Mục sư Hugh nhấm nháp những trái táo, thứ chẳng hề cản trở ông thưởng thức món rượu vang thơ ca của mình.[64] Nếu tôi phải học lại ngành y, hay nói đúng hơn là Y học, tôi cảm thấy điều đó sẽ chẳng ảnh hưởng mảy may gì đến Thơ ca của mình; khi tâm trí hãy còn non dại, một sự thiên lệch thực sự là một sự thiên lệch, nhưng khi chúng ta đã vững vàng hơn, sự thiên lệch ấy chẳng còn là thiên lệch nữa. Mọi lĩnh vực Tri thức mà chúng ta thấy đều ưu việt và hướng đến một tổng thể vĩ đại—tôi tin chắc điều này đến mức tôi lấy làm mừng vì đã không đem cho đi những cuốn sách y khoa của mình, tôi sẽ đọc lại chúng để nhen nhóm chút ít kiến thức còn sót lại; hơn thế nữa, thông qua anh và Rice, tôi dự định sẽ trở thành một dạng chuyên gia dân luật nửa mùa. Sự hiểu biết uyên bác là điều cần thiết cho những ai có tư duy—nó gạt bỏ đi cái nóng bức và cơn sốt; và bằng cách mở rộng tầm nhìn suy ngẫm, nó giúp làm nhẹ bớt Gánh nặng của Sự huyền bí, một điều mà tôi bắt đầu lờ mờ thấu hiểu, và cũng là thứ đã đè nặng lên anh trong câu văn u ám và chân thực nhất của lá thư. Sự khác biệt giữa những cảm xúc cao cả khi có và không có tri thức hiện lên trong tôi thế này: ở trường hợp sau, chúng ta cứ mãi rơi xuống mười ngàn dặm sâu rồi lại bị cuốn bốc lên cao, chẳng có lấy đôi cánh, cùng với toàn bộ nỗi kinh hoàng của một Sinh vật trần trụi—còn ở trường hợp trước, vai chúng ta đã mọc đủ lông cánh, và chúng ta băng qua bầu không gian ấy mà chẳng hề sợ hãi. Đây chỉ là cách nói đùa về lợi ích trừu tượng—khi bước vào Cuộc sống con người và những tình cảm thế tục, thật bất khả để biết cách vẽ ra một đường song song giữa trái tim và khối óc (anh hãy tha thứ cho tôi vì đã cả gan bước ra khỏi vùng hiểu biết của mình, và hãy xem đó như cách những cậu học trò tập lội nước); thật bất khả để biết tri thức sẽ xoa dịu chúng ta đến đâu trước cái chết của một người bạn, và trước những nỗi đau “mà xác thịt phải gánh chịu.” Xét về tình cảm và Thơ ca, bằng sự đồng cảm, hẳn anh phải thấu hiểu những suy nghĩ của tôi theo hướng đó, và tôi dám chắc những dòng thơ ngắn ngủi này sẽ là một sự minh chứng: Tôi viết chúng vào ngày lễ Mayday—và có ý định hoàn thành bài thơ ca tụng ấy vào một thời điểm thích hợp—
Hỡi Mẹ hiền của Hermes! Và Maia tuổi xuân ngời!
Liệu tôi có được cất lời ca tụng Người
Như khúc tráng ca vang trên bờ biển Baiæ?
Hay liệu tôi có nên ngỏ lời tán hoan
Bằng giọng điệu Sicilia thuở trước?
Hay tìm kiếm nụ cười Người như thuở nào ở chốn đảo Hy Lạp,
Bởi những thi nhân từng mỉm cười mãn nguyện trên thảm cỏ xanh tươi,
Để lại khúc vĩ thanh cho một nhóm người tri kỷ?
Ôi, xin hãy ban cho tôi nguồn sinh lực thuở xưa ấy, và dẫu chẳng ai hay biết
Ngoại trừ đóa primrose tĩnh lặng, vòm trời bao la
Và đôi tai lắng nghe thưa thớt,
Khúc ca của tôi được dệt nên bởi Người, rồi sẽ lụi tàn
Viên mãn như tiếng lòng của họ,
Tràn ngập trong niềm tôn kính mộc mạc của một ngày.—
Có lẽ anh đang nóng lòng muốn biết chính xác tôi đang ám chỉ câu nào trong lá thư của anh. Anh viết, “Tôi e rằng chẳng còn mấy hy vọng cho điều gì khác trong cõi đời này”—qua đó, dường như anh cũng đang phải trải qua với một cảm giác đau đớn và nhức nhối tột cùng cái mê cung hệt như tôi—tôi cũng đã đi đến cùng một kết luận ấy. Những nhánh rẽ của tôi từ đó vốn vô vàn: một trong số ấy là sự chiêm nghiệm về thiên tài của Wordsworth, và như một thước đo giúp so sánh, giống như việc vàng là Kinh tuyến của sự giàu sang ở đời, cách mà ông khác biệt với Milton. Và ở đây tôi chẳng có gì ngoài những phỏng đoán, xuất phát từ sự bất định rằng liệu việc Milton dường như ít bận tâm hơn đến Nhân loại là do tầm nhìn của ông xa hơn Wordsworth hay không: Và liệu Wordsworth có thực sự mang ngọn lửa sử thi, và dâng hiến trọn vẹn bản thân cho trái tim con người, vùng đất trọng yếu trong khúc ca của ông. Riêng về thiên tài của ông—những gì ông nói đều tỏ ra chân thực qua những gì chúng ta từng trải nghiệm, và chúng ta chẳng thể phán đoán xa hơn ngoài những trải nghiệm sâu sắc hơn—bởi những chân lý trong triết học vốn chưa phải là chân lý cho đến khi chúng được kiểm chứng qua từng nhịp đập của trái tim chúng ta. Chúng ta đọc những áng văn hay, nhưng chẳng bao giờ cảm nhận chúng trọn vẹn cho đến khi ta bước qua chính những chặng đường mà tác giả từng đi.—Tôi biết điều này nghe không mấy rõ ràng; anh sẽ hiểu chính xác ý tôi[Pg 106] khi tôi nói rằng giờ đây tôi sẽ thưởng thức vở Hamlet sâu sắc hơn bất cứ lần gì trước đây—Hoặc, nói cách khác—anh thừa hiểu rằng chẳng một ai có thể coi nhục dục là một điều thú vật hay vô vị cho đến khi họ cảm thấy chán ngấy nó, và do đó mọi sự triết lý về nó sẽ chỉ là những lời rỗng tuếch. Cho đến khi chúng ta ngấy ngở, chúng ta chẳng thể thấu hiểu; tóm lại, như lời Byron, “Tri thức là nỗi buồn”; và tôi xin nói tiếp rằng “Nỗi buồn là sự khôn ngoan”—và hơn thế nữa, theo những gì chúng ta có thể chắc chắn biết được “Sự khôn ngoan lại là sự dại khờ”—Thế đấy, anh thấy tôi đã đi xa khỏi Wordsworth và Milton nhường nào, và tôi vẫn sẽ tiếp tục rời xa những gì đang ấp ủ trong đầu để nhận xét rằng: một số bức thư có hình vuông vắn, số khác lại có hình bầu dục đẹp mắt, có bức lại tròn vo, bức thì hình cầu dẹt—và cớ sao lại không thể có một loài khác với hai mép xù xì tựa như cái bẫy chuột cơ chứ? Tôi hy vọng anh sẽ tìm thấy tất cả những bức thư dài của tôi đều thuộc loài ấy, và mọi chuyện sẽ ổn cả; bởi chỉ cần chạm nhẹ nhàng và thanh thoát vào chiếc lò xo, những mép xù xì ấy sẽ lập tức thu lại gọn gàng; và nhờ thế, từ những mảnh vụn của tôi, anh có thể nhào nặn nên một ổ bánh mì thơm ngon, bổ dưỡng với chính thứ men của lòng mình—Nếu anh không thể thuần hóa cái gọi là Bẫy chuột ấy, thì tội nghiệp cho tôi thay, vì bản tính ngấm vào máu rồi nên mực của tôi chẳng thể vấy bẩn theo cách nào khác: Nếu tôi nguệch ngoạc những bức thư dài, tôi phải giở những thói thất thường của mình ra—tôi buộc phải tỏ ra quá đỗi nặng nề, hoặc quá đỗi nhẹ tênh trong cả trang giấy—tôi phải uyên bác và lạm dụng các hình ảnh ẩn dụ, tu từ—tôi phải chơi nước cờ của mình theo ý thích, và vì lợi ích của tôi cùng sự uyên bác của anh, tôi sẽ phong một quân trắng thành quân đen, hoặc quân đen thành quân trắng, rồi tung hoành ngang dọc tùy ý trên bàn cờ trắng đen—Tôi phải nhảy cóc từ Hazlitt sang Patmore, và bắt Wordsworth với Coleman chơi trò nhảy ngựa, hoặc đày ải một trong số họ suốt cả buổi nghỉ lễ để chơi trò bay qua dải băng—“Từ Gray đến Gay, từ Little đến Shakespeare.” Hơn nữa, giống như một vụ kiện tụng kéo dài cần đến hai hay nhiều lần xét xử của Tòa án, một bức thư dài cũng sẽ đòi hỏi cái mông của tôi phải ngồi qua hai hay nhiều bận, vì thế tôi xin phép được tiếp tục sau bữa trưa—
Anh đã từng thấy một con mòng biển, một con chim ưng biển, một con chim mòng biển xám, hay bất cứ thứ gì có thể kéo dài dòng này cho vừa vặn, đồng thời lấp đầy[Pg 107] khoảng trắng này chưa; để rồi giống như con mòng biển, tôi có thể lặn ngụp[65]—tôi hy vọng là không đến nỗi khuất tầm mắt—và cũng giống như mòng biển, tôi mong sẽ may mắn tóm được một con cá kha khá—Việc viết thư đan chéo này không phải là không có sự liên tưởng—bởi hoa văn kẻ ô dẫn dắt chúng ta một cách tự nhiên đến cô gái vắt sữa bò, cô gái vắt sữa dẫn đến Hogarth, Hogarth dẫn đến Shakespeare—Shakespeare dẫn đến Hazlitt—Hazlitt dẫn đến Shakespeare—và cứ thế, chỉ bằng cách kéo nhẹ sợi dây tạp dề, ta đã khởi động cả một dàn chuông ngân vang tuyệt đẹp—Cứ để chúng ngân lên trong lúc, xin anh kiên nhẫn, tôi quay lại với chủ đề Wordsworth—liệu tầm nhìn của ông là phóng khoác rộng mở hay bị giới hạn trong sự vĩ đại chật hẹp—liệu ông là đại bàng trong tổ hay trên sải cánh bay—Và để nói rõ hơn cũng như cho anh thấy tôi đứng cao nhường nào so với bậc vĩ nhân, tôi xin đưa ra một hình ảnh ẩn dụ về đời người theo như những gì tôi nhận thức được lúc này; nghĩa là, tiến đến cột mốc mà tôi nói rằng cả hai chúng ta đã đạt tới—Nào—tôi so sánh cuộc đời con người với một Dinh thự lớn có rất nhiều căn phòng, mà tôi mới chỉ miêu tả được hai gian, cửa của những căn phòng còn lại cho đến nay vẫn đóng chặt trước tôi—Căn phòng đầu tiên chúng ta bước vào được gọi là Căn phòng thơ ngây hay vô tư lự, nơi chúng ta ở lại chừng nào ta còn chưa suy nghĩ—Chúng ta ở đó rất lâu, và mặc dù cửa của Căn phòng thứ hai vẫn mở toang, hé lộ một khung cảnh rực rỡ, ta vẫn chẳng màng vội vã bước sang; nhưng cuối cùng, ta lại bị thôi thúc một cách vô hình bởi sự thức tỉnh của lý tính bên trong chính mình—chúng ta vừa đặt chân vào Căn phòng thứ hai, nơi tôi gọi là Căn phòng của Những suy ngẫm Thiếu nữ, liền bị chuốc say bởi ánh sáng và bầu không khí nơi ấy, ta chẳng thấy gì ngoài những kỳ quan thú vị, và chỉ ước được chìm đắm ở đó mãi mãi trong niềm hân hoan: Tuy nhiên, một trong những hệ quả mà bầu không khí ấy sản sinh ra chính là thứ đáng sợ làm sao: mài giũa tầm nhìn thấu tận trái tim và bản chất của Con người—khiến cho tâm trí ta bị thuyết phục rằng thế gian này tràn ngập Đau khổ và Tan vỡ, Đau đớn, Bệnh tật, và áp bức—nhờ đó Căn phòng của Những suy ngẫm Thiếu nữ dần trở nên u tối, và đồng thời, từ mọi phía của nó, rất nhiều cánh cửa được[Pg 108] mở toang—nhưng tất cả đều tối mịt—tất cả đều dẫn đến những lối đi tăm tối—Chúng ta không nhìn thấy cán cân giữa thiện và ác—ta chìm trong màn sương mù—chúng ta đang ở trong trạng thái đó. Ta cảm nhận được “gánh nặng của Sự huyền bí.” Đến cột mốc này là nơi Wordsworth đã đặt chân tới, theo như tôi có thể hình dung, khi ông viết ‘Tintern Abbey,’ và đối với tôi, thiên tài của ông chính là sự dò dẫm những Lối đi tăm tối ấy. Giờ đây, nếu chúng ta sống, và tiếp tục suy ngẫm, chúng ta rồi cũng sẽ khám phá chúng—Ông là một thiên tài và vượt trội hơn chúng ta, ở chỗ ông có thể, nhiều hơn chúng ta, thực hiện những khám phá và rọi ánh sáng vào những chốn ấy—Đến đây tôi cho rằng Wordsworth uy hơn Milton, dẫu tôi nghĩ điều đó phụ thuộc vào sự tiến bộ chung và đồng đều của trí tuệ, hơn là tầm vóc vĩ đại của một cá nhân—Từ tác phẩm Thiên đường đã mất và các trước tác khác của Milton, hy vọng rằng việc nói thế này không phải là quá mạn phép, dẫu chỉ là giữa chúng ta với nhau, rằng Triết lý của ông, cả nhân sinh lẫn thần học, hoàn toàn có thể được lĩnh hội bởi một người chưa phải đã lớn tuổi lắm. Vào thời đại của ông, người Anh vừa mới được giải phóng khỏi một thứ mê tín dị đoan to lớn, và con người đã nắm giữ được những điểm tựa nhất định trong tư duy, vốn hãy còn quá non trẻ để có thể hoài nghi, và quá đỗi đối lập với phần đông Châu Âu để người ta không coi chúng là điều siêu việt và mang tính thần thánh đích thực—Ai có thể chối cãi những quan điểm của ông về đức hạnh, thói hư tật xấu, và Sự trinh bạch trong Comus, ngay vào thời điểm tống cổ hàng trăm nỗi ô nhục? Ai lại không cảm thấy thỏa mãn với những ám chỉ của ông về thiện và ác trong Thiên đường đã mất, khi vừa rũ bỏ xiềng xích của Tòa án Dị giáo và ngọn lửa thiêu ở Smithfield? Cuộc Cải cách tôn giáo tạo ra những ân huệ quá đỗi to lớn và nhỡ nhàng, đến mức Kháng Cách được xem xét dưới ánh mắt soi xét trực tiếp của thiên đường, và những Giáo điều cùng sự mê tín còn sót lại của nó khi ấy, có thể nói là đã được tái sinh, cấu thành nên những điểm tựa và chốn nương náu tưởng như chắc chắn cho Tư duy—từ những điều tôi vừa nêu, Milton, dù ông có nghĩ gì đi nữa về hậu vận, dường như vẫn mãn nguyện với những điều đó qua các trước tác của mình—Ông đã không suy tưởng sâu vào trái tim con người như cách Wordsworth đã làm—Tuy nhiên, Milton với tư cách là một Triết gia hẳn cũng có năng lực vĩ đại chẳng kém gì Wordsworth—Vậy thì điều gì có thể được suy ra từ đó? Ồ, rất nhiều điều—Nó chứng minh rằng thực sự có một cuộc hành quân vĩ đại của trí tuệ,—Nó chứng minh rằng một đấng quan phòng vĩ đại khuất phục những tâm trí vĩ đại nhất để phục vụ cho thời đại lúc bấy giờ, bất kể là trong lĩnh vực Tri thức nhân loại hay Tôn giáo. Tôi từng nhiều lần thương hại một gia sư phải nghe câu “Nom. Musa” vang lên ong cả đầu—Tôi hy vọng anh sẽ không phải chịu nỗi thống khổ tương tự khi đọc những dòng nguệch ngoạc này—Tôi có thể đã đọc những điều này trước đây, nhưng chưa bao giờ tôi có được dù chỉ là một nhận thức mơ hồ đến thế về chúng; hơn thế nữa, tôi thích được đọc bài học của mình cho một kẻ sẵn sàng dung thứ sự dài dòng của tôi vì chính bản thân tôi—Xét cho cùng, thế giới này chắc chắn vẫn có những điều gì đó chân thực—Món quà của Moore tặng cho Hazlitt là có thật—Tôi quý Moore, và rất vui vì đã gặp ông ấy ở Nhà hát ngay trước khi tôi rời Thị trấn. Tom đã ho ra một chút máu vào chiều nay, và điều đó hơi làmụt hứng một chút—nhưng tôi biết—sự thật là thế gian này vẫn tồn tại những điều chân thật. Căn phòng thứ ba trong cuộc đời anh sẽ là một căn phòng may mắn và dịu ngọt—được tích trữ thứ rượu vang của tình yêu—và Bánh mì của tình bằng hữu—Khi gặp George, nếu cậu ấy chưa nhận được thư của tôi, hãy bảo với cậu ấy rằng rất có thể cậu sẽ tìm thấy một bức ở nhà—hãy nhắn với Bailey rằng tôi hy vọng sớm được gặp cậu ấy. Gửi lời hỏi thăm của tôi đến tất cả mọi người. Lá cây ở đây đã đơm chồi từ lâu lắm rồi—Tôi đã viết thư cho George xin những khổ thơ đầu tiên trong bài Isabel của tôi—Chẳng mấy chốc tôi sẽ nhận được chúng, và sẽ chép lại toàn bộ để gửi cho anh.
Người bạn trìu mến của anh
John Keats.
