Teignmouth, Thứ Sáu [ngày 13 tháng 3 năm 1818].
Bailey thân mến của tôi — Người ta vẫn bảo rằng khi một kẻ khốn khổ sắp chết đuối, hắn thường trồi lên mặt nước ba lần trước khi chìm hẳn xuống đáy; thế nhưng, ngay cả ở lần ngoi lên thứ ba ấy, nếu hắn còn xoay sở túm được một nhúm rong rêu hay mỏm đá nào, thì cơ hội được cứu sống của hắn vẫn còn nguyên vẹn, và tôi hy vọng mình cũng đang như vậy. Tôi đã chìm hai lần trong thư tín đôi ta, đã trồi lên hai lần, thế mà lại quá ư lười biếng, hoặc vướng vào điều gì tồi tệ hơn thế, để tự cứu lấy chính mình. Tôi vừa chìm lần thứ ba, và lúc này đây, đúng hai giờ chiều, tôi lại vừa ngoi lên, tự cứu lấy bản thân khỏi sự diệt vong hoàn toàn bằng cách bắt đầu viết lá thư này, dẫu người hãy còn ướt sũng và vừa bước lên từ dòng nước. Thà rằng tôi phải chịu đựng sự bất tiện trước mắt của một chiếc áo ướt sũng còn hơn là để anh phải cất sẵn một chiếc áo thêu viền ren dành cho tôi.
Sao lúc đi qua Oxford tôi lại không dừng chân nhỉ? Sao anh lại có thể hỏi một câu hỏi như thế? Này, há tôi đã chẳng hứa sẽ làm thế sao? Há tôi đã chẳng hứa điều đó trong một lá thư gửi cho anh sao? Thế thì sao anh lại có thể vô lý đến mức hỏi tôi lý do vì sao tôi lại không dừng chân? Sự thể là thế này — (vì tôi đang cố vắt óc suy tính — thử đủ mọi mưu mẹo — đầu tiên tôi nặn ra một trận cảm lạnh, cảm nhận nó trên các ngón tay, thử đặt nó lên bàn, nhưng lại chẳng tài nào nhét nổi vào túi: — tôi thử nghĩ đến cước chân, thấp khớp, gút, giày chật, — chẳng có trò nào trong số đó dùng được cả, — thế nên, như tôi định nói đấy, sự thể là thế này) — tôi nhận được thư từ Tom, nói rằng cậu ấy đã khỏe hơn biết bao nhiêu, và nghĩ rằng tốt nhất nên dừng lại — tôi bèn xuống ngay để ngăn cậu ấy không ra đi nữa. Thế này có được không? Anh muốn xoay trở thế nào tùy ý — mép nào cũng có viền kín cả rồi. Ba ngày nay, tôi vẫn dùng cái cớ này để chống lại cái thời tiết quái gở ở Devonshire — nhân tiện đây, anh muốn nói gì về Devonshire cũng mặc: sự thật là, đây là một hạt đầy bùn lầy, mưa phùn, sương mù, tuyết giá, bão đá, ngập lụt, ẩm ướt và lếch thếch. Những ngọn đồi thì vô cùng đẹp đẽ, hễ khi nào anh có dịp nhìn ngắm chúng — hoa anh thảo nở khắp nơi, nhưng ngặt nỗi chân anh lại lún sâu trong bùn — những vách đá mang sắc màu trầm mặc tuyệt đẹp, nhưng mây trời thì cứ hoài chanh chua đua sắc với chúng — phụ nữ ở đây cũng na ná như người London theo một kiểu cách tiêu cực nào đó — bởi vì đàn ông bản xứ là những sinh vật nghèo nàn nhất ở xứ sở Anh quốc — bởi vì Chính phủ chưa bao giờ thấy việc cử một đội tuyển mộ binh đến đây là đáng bận tâm.
Khi tôi nghĩ đến bài thơ của Wordsworth: “Tiên phong của Tự do! Hỡi những người con xứ Kent!”, thì giống nòi đã suy đồi quanh tôi đây lại chẳng khác nào bột ipecacuanha nguyên chất — một liều thuốc thật nặng đô. Giá mà tôi là một tên cướp biển, hẳn tôi sẽ đổ bộ lên bờ biển phía nam Devon; nếu như tôi không phải đối mặt với nguy cơ bị gán cho tội danh hèn nhát. Còn về đàn ông xứ này, họ sẽ chạy trốn vào những nhà nguyện Giám lý, và lũ phụ nữ thì hẳn sẽ mừng quýnh lên vì điều đó. Nếu nước Anh mà rộng lớn y như hạt Devon, thì chúng ta đã chẳng thể giành chiến thắng trong Trận Waterloo. Ở đây có những cội sồi sần sùi — có những dòng suối tràn trề sức sống — có những đồng cỏ chẳng nơi nào sánh bằng — có những thung lũng mang khí hậu dịu dàng như phái nữ — nhưng lại chẳng có lấy chút gân cốt bắp thịt nào — Cuốn niên lịch của Moore ở đây lại là một thứ Kỳ trân dị bảo — Tay, cổ và bờ vai ít ra còn có thể nhìn thấy được ở đó, và các quý cô đọc nó như thể đang đọc một cuốn tiểu thuyết kỳ quái nào đó.
Những suy nghĩ ấy có sức mạnh chế ngự tôi đến mức tôi tưởng như ngay cả bầu không khí ở đây cũng mang phẩm chất đang lụi tàn. Tôi tưởng tượng rằng những đóa hoa, dẫu nở sớm hơn mùa, đều mang một thứ bùa phép của nàng Acrasia — tôi cảm thấy mình có đủ sức mạnh để đánh bật những con sóng Devonshire nhẹ bẫng như bọt xà phòng. Tôi ngẫm rằng thật may mắn cho danh dự nước Anh vì Julius Cæsar đã không đặt chân lên hạt này trước tiên. Một người dân Devonshire đứng trên những ngọn đồi quê hương chẳng phải là một hình ảnh nổi bật — anh ta chẳng hề hiện lên rõ nét giữa ánh sáng — chỉ cần một hoặc hai con sói cũng đủ để đuổi cổ anh ta đi rồi. Tôi thích, tôi yêu nước Anh. Tôi thích những con người bằng xương bằng thịt nơi đây — hãy cho tôi một vùng đất trống nâu dài “cho buổi sớm mai của tôi”, để tôi được gặp gỡ một vài hậu duệ của Edmund Ironside. Hãy cho tôi một mảnh đất cằn cỗi, để tôi được bắt gặp dăm ba bóng hình của Alfred dưới dạng một kẻ du mục, một thợ săn hay một người mục tử. Phong cảnh thì tuyệt đẹp — nhưng bản chất con người còn tuyệt vời hơn — thảm cỏ trở nên trù phú hơn dưới bước chân của một con người Anh thực thụ đầy khí phách — tổ đại bàng có đẹp đẽ hơn chăng cũng bởi vì người sơn cước đã từng ngước nhìn vào đó.
Đó là những sự thật hay chỉ là định kiến? Dù chúng là gì đi nữa, vì chúng mà tôi sẽ chẳng bao giờ có thể hoàn toàn thưởng thức trọn vẹn bất kỳ phong cảnh nào ở Devonshire — Homer thật tuyệt, Achilles thật tuyệt, Diomed thật tuyệt, Shakspeare thật tuyệt, Hamlet thật tuyệt, Lear thật tuyệt, nhưng những người Anh đã bị còi cọc thì chẳng có gì là tuyệt cả. Nơi mà phụ nữ cũng rất đỗi khả ái, lại mang những cái tên đậm chất Anh như Ophelia, Cordelia vân vân, thế mà họ lại đi giao du với những kẻ nhân tình đồi bại hoặc đúng hơn là những gã tình nhân chẳng ra gì — Riêng về phần họ, trong tâm tưởng, tôi không sao kìm được ước muốn, y như vị hoàng đế tàn ác nọ, rằng giá như họ chỉ có duy nhất một cái đầu, để tôi có thể chặt phăng nó đi nhằm giải thoát họ khỏi bất kỳ sự xã giao kinh khủng nào mà họ có thể dành cho những người đồng hương vô tích sự của mình, tôi lấy làm lạ vì chẳng hề thấy mọc lên con quái vật bẩm sinh nào — Ôi Devonshire, tối qua tôi đã tưởng mặt trăng trên bầu trời đã teo tóp lại rồi——
Tôi chưa từng nhận được bài giảng đạo của Wordsworth từ chính ông ấy, nhưng anh bạn Dilke đã cho tôi mượn đọc. Anh biết những quan điểm của tôi về Tôn giáo rồi đấy. Tôi không cho rằng mình đúng đắn hơn những người khác, và tôi tin rằng chẳng có gì trên thế giới này là có thể chứng minh được. Ước gì tôi có thể thấu hiểu toàn bộ cảm xúc của anh về chủ đề ấy, dẫu chỉ trong mười phút ngắn ngủi, để rồi viết tặng anh một hai trang giấy vừa lòng anh. Đôi khi tôi hoài nghi đến mức cho rằng bản thân Thơ ca cũng chỉ là một thứ ánh sáng ma trèo đèn kéo quân cốt để giải trí cho bất kỳ ai vô tình bị sự rực rỡ của nó thu hút. Cũng giống như các thương nhân vẫn nói rằng mọi thứ đều có giá trị bằng đúng số tiền người ta có thể bán được, thì có lẽ mọi nỗ lực tinh thần đều rút tỉa thực tính và giá trị của nó từ sự nồng nhiệt của kẻ theo đuổi — tự thân nó vốn chẳng là gì cả.
Ít nhất thì những điều thuộc về cõi linh lung cũng có thể mang tính chân thực theo cách đó, được chia làm ba loại — Những thứ thực sự tồn tại — những thứ bán thực tại — và những thứ hư vô. Những thứ thực tại, chẳng hạn như sự tồn tại của Mặt Trời, Mặt Trăng và các vì sao — cùng những đoạn văn trong các tác phẩm của Shakspeare. — Những thứ bán thực tại, chẳng hạn như tình yêu, mây trời vân vân, những thứ đòi hỏi phải có sự chào đón từ Tâm linh thì mới có thể thực sự tồn tại — và những thứ hư vô, được tô vẽ trở nên vĩ đại và tôn nghiêm nhờ sự theo đuổi nồng nhiệt — nhân tiện đây, những thứ ấy đã đóng dấu hiệu rượu vang Burgundy lên những chiếc chai trong tâm trí chúng ta, ở chỗ chúng có khả năng “thánh hiến bất cứ thứ gì chúng nhìn vào.” Tôi đã viết một bài thơ ở đây mang tính chất có phần liên quan — thế nên đừng có tưởng lầm đó là một chuyện “vô duyên vô cớ” nhé —
Bốn mùa lấp đầy nhịp chảy của năm;
Có bốn mùa ngự trị trong tâm trí Con người:
Hắn có Mùa Xuân ngập tràn nhựa sống, khi Trí tưởng tượng trong trẻo
Thu gom mọi vẻ đẹp trong một tầm với nhẹ nhàng:
Hắn có Mùa Hạ, khi hắn say sưa
Nhai lại chiếc bã ngọt ngào của những ý nghĩ mùa Xuân tươi đẹp,
Cho đến khi trong Linh hồn hắn, tan hòa, chúng trở thành
Một phần chính hắn: Hắn có những Bến bờ Mùa Thu
Và những hải cảng yên bình, khi đôi cánh mỏi mệt của hắn
Được gấp lại, và hắn thỏa lòng ngắm nhìn
Những làn Sương trong sự lười nhác — để những điều tốt đẹp
Trôi qua chẳng bận tâm như dòng suối nhỏ ven đường.
Hắn cũng có mùa đông của Nét mặt Tái nhợt,
Bằng không hắn sẽ phải từ bỏ bản tính phàm trần của mình.
Ừ thì, thế này cũng được đấy — mà tôi đang nói gì thế nhỉ? — đó là một châm ngôn cũ của tôi, và dĩ nhiên hẳn ai cũng biết rõ, rằng mọi điểm của tư duy đều là Tâm điểm của một thế giới trí tuệ. Hai tư duy cao nhất trong tâm trí một Con người chính là hai cực của thế giới hắn — hắn quay quanh chúng, và vạn vật đối với hắn đều hướng về phương Nam hoặc phương Bắc thông qua chúng. — Chúng ta chỉ bước có ba bước từ chiếc lông vũ cho đến thanh sắt. — Giờ đây, anh bạn thân mến, tôi phải nói với anh một lần cho dứt khoát rằng tôi chẳng có lấy một ý niệm nào về tính chân thực trong bất kỳ phỏng đoán nào của mình — tôi sẽ chẳng bao giờ trở thành một kẻ biện luận cả, bởi vì tôi chẳng màng đến chuyện phải đúng, khi đã rút lui khỏi những cuộc cãi vã và ở trong một tâm trạng triết lý đích thực.
Thế nên anh đừng có trợn tròn mắt lên nếu như trong bất kỳ lá thư nào sắp tới, tôi cố gắng chứng minh rằng Apollo, vì cây đàn lia của ông có những dây làm bằng ruột mèo, nên đã dùng một bàn chân mèo làm miếng gảy đàn — và xa hơn nữa, từ sự trêu chọc lặp đi lặp lại và liên tục của chiếc Miếng gảy ấy mà cái thuật ngữ “sợ vợ” (hen-pecked) đã ra đời. Cậu em Tom của tôi gửi lời thăm hỏi đến anh; tội nghiệp cậu ấy, vừa vướng phải một cơn ho ra máu đúng vào phút này đây — Hãy gửi lời thăm hỏi của tôi đến Gleig và Whitehead.
Người bạn thân thiết của anh
John Keats.
