Cây cõi thành rừng,

Muông thú thành bầy,

Vẫy vùng giữa biển đàn cá lội,

Rẽ mây lượn lờ từng đàn chim,

Vịt trời theo gió bay về bắc,

Cừu non gặm cỏ khắp sườn non,

Người đời tụ hội chốn thị thành,

Riêng nhà thơ vẫn sống một mình.

Chúa ban cây đàn lia cho hắn,

Báu vật muôn người hằng ước ao,

Vì lợi ích của mọi sinh linh,

Ngài nghiêm dạy rằng: “Hãy sống cách ly!”

Các thi nhân kể lại rằng Ngài còn cảnh báo,

Kèm theo phần thưởng huy hoàng ấy—

Rằng hễ cứ khi nào hai kẻ cùng so dây,

Đàn lia sẽ câm lặng.

Nhiều người có thể đến,

Nhưng chỉ một người được cất cao tiếng hát;

Hai kẻ cùng chạm tay vào phím đàn,

Đàn lia liền câm lặng.

Dù có cả triệu người kéo đến,

Sự thông thái của Saadi vẫn thui thủi một mình.

Nhưng Saadi vẫn yêu nhân loại,—

Hắn chẳng phải kẻ cục cằn giam mình trong hang ổ;

Từ chòi tranh đến chốn đình hoang

Hắn đều cần tất thảy,

Chẳng thể thiếu đi xứ Ba Tư

Làm thính giả cho mình;

Họ phải lắng tai nghe,

Mặt bừng lên vì hoan hỉ, tái đi vì sợ hãi;

Nhưng hắn vẫn chẳng có bạn đồng hành;

Dù mười người hay cả triệu người đến đi nữa,

Sự thông thái của Saadi vẫn thui thủi một mình.

Hãy thận trọng nơi Saadi ngự trị;

Hắn chính là sự thông thái của các vị thần,—

Hãy đón nhận với lòng thành kính.

Xung quanh ngọn đèn vàng ấy,

Các vị thần rừng hân hoan tụ hội,

Và những thiếu nữ ngây thơ cùng các thiếu niên tuấn tú

Luôn được con người của chân lý chào đón nồng nhiệt.

Được đón chào nhất là những kẻ cần đến hắn khôn nguôi,

Họ nuôi dưỡng dòng suối mà họ đang cạn kiệt;

Bởi nhu cầu lớn lao hơn

Sẽ khơi nguồn cho hành động đẹp đẽ hơn:

Nhưng này nhà phê bình, hãy dẹp bớt thói kiêu căng,

Đừng trưng ra cái vẻ ta đây phô trương,

Ðể rồi dùng những lời lẽ tinh vi đến gai mắt

Mà làm vẩn đục lòng người sưởi ấm thế gian.

Những gã tu khổ hạnh mắt buồn thường mau miệng

Cất lên những khúc điệu sầu bi về cõi tàn phơi,

Chưa từng phút giây nào giữa ánh quang minh

Rũ bỏ được nỗi rùng mình của giờ phút nửa đêm;

Mặt cắt không còn giọt máu giữa ngọ trưa tràn ánh sáng

Mà vẫn nghe văng vẳng tiếng chó sói tru trăng;

Giữa chốn bồng lai tình ái ngọt ngào

Lại nghe thấy bước chân Kẻ Báo Thù từ tận chốn xa xôi:

Và run rẩy trước những Thế lực đầy uy quyền ấy,

Những kẻ trong niềm kiêu hãnh chẳng khi nào khoan dung cho lỗi lầm của chúng ta.

Bọn tu khổ hạnh mắt buồn vẫn rao giảng như thế:

“Hỡi thi nhân, khi Allah muốn dạy bảo ngươi,

Và đưa ngươi lên ngọn núi thánh của Ngài,

Ngài sẽ ban cho ngươi từ dòng suối cay đắng

Thứ nước ngải cứu,—rằng: ‘Hãy đi đi;

Đừng uống thứ rượu vang ngọt ngào của lời tán tụng,

Mà hãy làm việc mà đồng loại ngươi căm ghét,

Và đánh đổi sự bình yên của chính mình;

Hãy giáng đòn vào những bộ ngực trắng ngần từng nuôi dưỡng ngươi.

Hãy nhồi những chiếc gai nhọn dưới gối

Của những kẻ lẽ ra ngươi phải vỗ về an ủi;

Bởi từ trong đau khổ và tội lỗi

Trái tim mới rút ra được thứ tri thức siêu việt.’”

Thế nhưng ta không hề cho rằng

Các vị thần tối cao lại ưa chuộng bi thương;

Bởi Saadi vẫn ngồi dưới ánh nắng vàng,

Và sự ăn năn của hắn chính là lòng biết ơn;

Thay vì áo gai thô ráp và những chiếc roi đẫm máu,

Hắn có đôi bàn tay siêng năng và đôi môi mỉm cười;

Tuy vậy hắn vẫn thấu triệt những vần thơ của mình,

Và truyền đi thông điệp đến muôn dân. Ánh nắng chan chứa trong lồng ngực

Đã thắp sáng từng câu chữ trong trẻo,

Và xứ Ba Tư kính trọng đã thấu hiểu tường tận

Những điều Saadi muốn bày tỏ;

Bởi những vì sao ban đêm của Saadi tỏa sáng

Rực rỡ hơn cả ban ngày của Jami.

Nàng Thơ thì thầm trong túp lều của Saadi:

“Hỡi Saadi dịu dàng, chớ có lắng nghe,

Bị cám dỗ bởi những lời ca ngợi tài trí,

Hay bởi cơn khát thèm

Những tài năng không phải của chính mình,

Hỡi những đứa con của sự bất đồng.

Hỡi con của ban mai phương Đông, chớ bao giờ

Chạy theo giả dối, chạy theo sự khinh miệt.

Mặc ai tố cáo, mặc ai chối bỏ,

Mặc ai chất núi để trèo lên tận bầu trời;

Mặc kẻ hữu thần, vô thần, phiếm thần,

Tha hồ tranh luận và cãi vã theo ý chúng muốn,

Mặc kẻ bảo thủ hung hăng, kẻ phá hoại cuồng nhiệt,—

Còn ngươi, hỡi kẻ mang lại niềm vui và biết thụ hưởng niềm vui,

Không màng chiến tranh, chẳng màng tội lỗi,

Hỡi Saadi dịu dàng, hãy chú tâm vào những vần thơ của mình;

Đừng bận tâm đến lời cay đắng của đám người cay cú,

Hãy chỉ quan tâm đến khúc ca của riêng Saadi.

‘Hãy để thế giới rộng lớn cứ ồn ào náo động

Với chiến tranh và thương mại, với doanh trại và thị thành;

Hàng ngàn người sẽ cày cuốc và ăn tranh thủ;

Hàng ngàn người đổ mồ hôi bên lò rèn lò đúc;

Và hàng ngàn người giương buồm trên biển thẳm tía ngắt,

Dấn thân vào chốn gươm đao hoặc chuốc lấy bạo tàn,

Hoặc chen chúc nơi chợ búa phố phường;

Chiến tranh rồi sẽ qua đi, hòa bình rồi sẽ trở lại,

Và những thành phố sẽ mọc lên trên tro tàn đổ nát,

Trước khi có một kẻ leo lên được ngọn đồi của ta,

Kẻ biết dệt nên những vần thơ óng ánh vàng.

Mặc thiên hạ xoay xở ra sao tùy ý,

Ngươi hãy chỉ chú tâm đến khúc ca của Saadi.

Hãy tìm kiếm sự sống giữa chốn người chết,—

Con người đang bị giam cầm trong chính con người;

Gã tăng lữ Dervish chân đất không hề nghèo khó,

Nếu định mệnh mở cánh cửa trái tim gã ra,

Sao cho những gì mắt gã từng chiêm ngưỡng

Lưỡi gã có thể tô điểm rực rỡ và sắc bén ngần ấy;

Và những gì trái tim dịu dàng gã từng cảm nhận

Cũng sẽ sưởi ấm trái tim ngươi bằng ngọn lửa tương đương.

Bởi bất cứ ai được các Nàng Thơ mỉm cười ban ơn,

Và chạm đến bằng sự thuyết phục dịu êm,

Lời ca của hắn tựa ngọn cuồng phong có thể mang theo

Cả nỗi kinh hoàng lẫn vẻ đẹp trên đôi cánh;

Trong từng âm tiết của hắn

Đều ẩn chứa Bản chất đích thực của muôn loài;

Và dẫu hắn cất lời giữa đêm đen mịt mùng—

Trên trời không một vì sao, dưới đất không một đốm lửa—

Thì trước mắt người lắng nghe

Cả thế gian vẫn bồng bềnh trong niềm ngây ngất,

Rừng rực sóng gợn, ban mai bừng sáng,

Đồng cỏ ngủ yên, mặt hồ lăn tăn gợn sóng,

Lá cây lấp lánh, hoa cỏ tựa những con người,

Và sự sống đang đập nhịp trong từng thớ đá cành cây.

Saadi ơi, lời ca của ngươi sẽ vươn xa đến thế:

Mặt trời mọc và lặn ngay trong chính lời ngươi cất lên!’

Và Nàng Thơ lại bảo với Saadi rằng:

‘Hãy ăn tấm bánh mà người đời từ chối;

Hãy trốn chạy những thứ báu vật cứ tìm cách trốn chạy ngươi;

Đừng tìm kiếm điều gì,—Vận may đang tự tìm đến ngươi đấy.

Đừng leo núi, cũng đừng lặn sâu; mọi điều tốt đẹp đều giữ lấy

Sự cân bằng ở trung tâm của biển cả vĩnh hằng.

Đừng mong lấp đầy các hải đảo bằng những đôi mắt

Chỉ để mang về cho ngươi những chú chim thiên đường:

Ngay bên rìa khu vườn của ngươi đã hội tụ đủ

Mọi sự kiêu hãnh của lông vũ và tiếng ca;

Những lời vàng ý ngọc của nhà thông thái Ali vẫn được truyền tụng

Như những câu tục ngữ chốn chợ đông:

Xuyên qua những ngọn núi bị đục khoét bởi bàn tay vua chúa,

Tiếng người lao động vừa huýt sáo vừa đánh xe.

Cũng đừng lùng sục khắp biển khơi hay lọc lừa nhân thế,

Chỉ để tìm cho ra một nhà thơ hay một người bạn:

Kìa, hắn đang canh giữ ngay trước cửa!

Kìa bóng hình hắn trên mặt sàn!

Mở ra vô số những cánh thiên môn

Nơi Allah hiển lộ dòng suối chân lý, dòng suối ân tình,

Thứ lương thực của các bậc Thần Sứ và Xê-raphim.

Những cánh cửa ấy chính là con người: Gã cùng đinh tiện dân

Sẽ dẫn lối cho ngươi bước vào Cõi Tâm Linh hoàn hảo.

Đừng tìm kiếm ngoài bức tường túp lều tranh của ngươi

Những vị cứu tinh có thể ban phát cho ngươi tất cả:

Trong lúc ngươi đang ngồi trước thềm cửa

Trên nền đất vàng óng của vùng hoang mạc,

Lắng nghe những bà già tóc bạc phơ,

Những mụ hàng xóm lẩm cẩm, những kẻ ăn bám thời gian,

Hỡi Saadi, hãy nhìn xem! Họ đang vươn mình cao lớn

Sánh ngang với tầm vóc của Tự Nhiên vĩ đại,

Và bí mật mà Thời gian gian dối hòng che giấu nay đã hiện hình—

Rằng các vị thần linh phúc đức trong lớp mặt nạ tôi đòi

Đang lặng thầm làm những công việc thường nhật thay cho ngươi.’