Người thành Tyre hay người thành Troy đều nín lặng; ý tôi là tất cả những ai đang chăm chú theo dõi buổi biểu diễn đều đang dán mắt vào từng lời của người thuyết minh kỳ diệu ấy, thì bỗng từ bên trong vang lên tiếng trống, tiếng kèn và cả tiếng đại bác nổ. Tiếng động nhanh chóng ngớt đi, rồi cậu bé cất cao giọng đọc:
“Câu chuyện có thật được trình diện trước các ngài đây được trích nguyên văn từ các biên niên sử Pháp và những khúc ca bình dân Tây Ban Nha vẫn truyền tụng nơi cửa miệng mọi người, trên môi tụi trẻ ngoài phố. Nội dung kể về việc ngài Don Gaiferos giải cứu người vợ Melisendra khi nàng đang bị người Moor cầm tù ở Tây Ban Nha, tại thành phố Sansueña — thời đó người ta gọi như vậy cái nơi mà nay gọi là Saragossa; và ở đó, các ngài có thể thấy Don Gaiferos đang ngồi chơi cờ bàn, đúng như lời ca dao—
Bên bàn cờ Don Gaiferos ngồi ngẩn ngơ,
Quên bẵng đi mất nàng Melisendra.
Còn nhân vật xuất hiện ở đằng kia với vương miện trên đầu và vương trượng trên tay chính là Hoàng đế Charlemagne, người cha trên danh nghĩa của Melisendra. Do tức giận trước sự chần chừ và hờ hững của con rể, ngài đã bước vào để quở trách; các ngài hãy quan sát sự phẫn nộ và mãnh liệt trong cách ngài mắng mỏ, đến mức tưởng như ngài sắp giáng cho y nửa tá gậy vào đầu bằng cây vương trượng ấy; và thực ra cũng có những sử gia khẳng định ngài đã đánh thật, toàn là những cây bút đáng tin cậy; và sau khi nói rất nhiều về việc y đang làm tổn hại danh dự vì không chịu giải cứu vợ, ngài bèn phán, theo như truyện kể lại—
Ta đã nói đủ rồi, hãy tự lo liệu lấy đi.
Cả ngài hãy quan sát xem hoàng đế quay lưng bỏ đi như thế nào, để mặc Don Gaiferos đang hầm hầm tức giận; và giờ các ngài thấy đấy, trong một cơn thịnh nộ, y hất văng bàn cờ ra xa, vội vã đòi giáp phục, rồi mượn người anh họ Don Roland thanh gươm quý Durindana. Nhưng Don Roland từ chối cho mượn, thay vào đó lại ngỏ ý muốn sát cánh cùng y trong cuộc thám hiểm gian lao này; thế nhưng với lòng dũng cảm và cơn giận của mình, y đã từ chối, bảo rằng một mình y là đủ để cứu vợ, dẫu cho nàng bị giam cầm tận sâu trong lòng đất mẹ, rồi y lui vào để mặc giáp và lên đường ngay lập tức. Giờ xin mời các ngài hướng mắt về phía ngọn tháp kia, được cho là một trong những ngọn tháp thuộc pháo đài Alcázar ở Saragossa, nay gọi là Aljaferia; vị phu nhân xuất hiện trên ban công trong trang phục kiểu Moor chính là nàng Melisendra tuyệt trần, bởi đã bao lần nàng phóng tầm mắt từ nơi ấy ra con đường hướng về nước Pháp, tìm sự khuây khỏa trong cảnh ngộ giam cầm bằng cách nhớ về Paris và người chồng yêu dấu. Xin hãy chú ý đến một tình tiết mới vừa xảy ra, có lẽ chưa từng thấy bao giờ. Các ngài có thấy gã người Moor nọ, kẻ đang lén lút, lặng lẽ đặt ngón tay lên môi, tiến lại gần Melisendra từ phía sau không? Hãy nhìn xem y đặt lên môi nàng một nụ hôn, và nàng vội vã nhổ nước bọt thế nào, dùng tay áo trắng của chiếc áo lót để lau sạch ra sao, rồi nàng than khóc và tự giật mái tóc vàng óng của mình như thể nó có tội trong chuyện này. Xin hãy quan sát cả vị quan khách người Moor đường bệ đang đứng ngoài hành lang kia, đó chính là Quốc vương Marsilio của xứ Sansueña. Vừa trông thấy hành vi hỗn xược của tên Moor nọ, nhà vua liền ra lệnh bắt giám ngay lập tức — dẫu y là họ hàng và là sủng thần của ngài — để đánh hai trăm roi, vừa giải đi khắp các con đường trong thành theo đúng tục lệ, với những kẻ rao mõ đi trước và nha lại lệnh trượng theo sau; và đây, các ngài thấy họ đang dẫn ra để thi hành án, dẫu tội trạng vừa mới được thực hiện; bởi vì trong luật lệ của người Moor không có chuyện lập hồ sơ hay tạm giam như xứ ta.”
Đến đây, Don Quixote liền quát lớn: “Này cậu bé, cậu bé, cứ đi thẳng vào câu chuyện đi, đừng có rẽ ngang rẽ dọc vòng vo, bởi để xác thực một sự việc rõ ràng thì cần phải có rất nhiều bằng chứng và minh xác!”
Và từ bên trong, Sư phụ Pedro cất giọng: “Này con trai, cứ bám lấy kịch bản và làm theo lời ngài đây bảo; thế là tốt nhất đấy; hãy hát đúng bản nhạc đơn thuần của mình, đừng có trổ tài hòa âm phối khí làm gì, vì chúng rất dễ hỏng bùng bét chỉ vì quá mức hoa mỹ.”
“Vâng ạ,” cậu bé đáp rồi tiếp tục: “Nhân vật các ngài đang thấy trên lưng ngựa, khoác chiếc áo choàng xứ Gascony kia chính là bản thân Don Gaiferos. Giờ đây, người vợ — nay đã nguôi ngoai nỗi nhục nhã do tên Moor đa tình gây ra, đứng trên ban công tháp với vẻ mặt bình thản và tĩnh lặng hơn — đã nhận ra chàng dù thoạt đầu chưa kịp nhận diện; nàng cất lời với chồng, ngỡ rằng chàng chỉ là một lữ khách qua đường, và giữa họ diễn ra toàn bộ đoạn đối thoại cùng lời qua tiếng lại trong khúc ca —
Hỡi lữ khách nếu ngài về nước Pháp,
Xin hãy hỏi giùm chốn ấy Gaiferos —
mà tôi xin phép không nhắc lại ở đây vì sự dài dòng chỉ tổ gây nhàm chán; chỉ xin lưu ý cách Don Gaiferos tự hé lộ thân phận, và qua nét mặt rạng rỡ niềm vui, nàng Melisendra cho chúng ta thấy nàng đã nhận ra chồng; hơn thế nữa, giờ đây ta thấy nàng trèo từ ban công xuống để ngồi lên yên sau chú ngựa của người chồng quý hóa. Ôi chao, nhưng khốn thay cho vị phu nhân đáng thương, vạt váy của nàng đã vướng vào một chõng song sắt ban công khiến nàng bị treo lơ lửng giữa không trung, không tài nào chạm chân tới đất. Nhưng các ngài hãy xem thiên đường từ bi đã ban ơn cứu giúp trong lúc khốn cùng nhất ra sao: Don Gaiferos lao tới, chẳng màng đến việc chiếc váy quý giá có bị rách hay không, y chộp lấy nàng và dùng sức kéo thốc xuống mặt đất, rồi chỉ bằng một cú giật mạnh, y đặt nàng ngồi vắt chéo chân như đàn ông lên yên sau ngựa, dặn nàng ôm thật chặt lấy cổ mình, hai tay đan chéo trước ngực để không bị ngã, bởi phu nhân Melisendra vốn không quen kiểu cưỡi ngựa ấy. Các ngài cũng thấy tiếng hò reo hí vang của chú ngựa tỏ ý hài lòng với món gánh nặng hào hoa và xinh đẹp mà chủ nhân của nó — cả chàng lẫn nàng — đang chở trên lưng. Các ngài kìa, họ đang quay đầu rời khỏi thành phố, hân hoan vui sướng lên đường về Paris. Hãy bình an nhé, hỡi đôi tình nhân chân chính tuyệt vời! Chúc các ngài đến được quê hương hằng mong ước một cách bình an vô sự, và mong sao vận may không gây cản trở cho hành trình thuận buồm xuôi gió của các ngài; mong sao ánh mắt của bạn bè, họ hàng các ngài sẽ được chứng kiến cảnh hai người tận hưởng những ngày tháng còn lại trong đời một cách yên bình, tĩnh lặng — và cầu mong số năm tuổi thọ của các ngài dài lâu như tuổi thọ của Nestor!”
Lại một lần nữa Sư phụ Pedro cất tiếng ré lên: “Đơn giản thôi nào, cậu bé! Đừng có bay bổng quá đà; mọi sự kiểu cách đều là tồi tệ cả.”
Người thuyết minh không đáp lời mà tiếp tục: “Làm sao thiếu được những cặp mắt nhàn rỗi — những kẻ thấy hết mọi sự — để chứng kiến cảnh Melisendra trèo xuống và lên ngựa; tin tức liền được báo lên Quốc vương Marsilio, nhà vua lập tức ra lệnh báo động; và các ngài xem kìa, sự hỗn loạn thật lớn, cả thành phố ngập chìm trong tiếng chuông reo vang rền từ ngọn tháp của mọi ngôi đền thờ.”
“Không, không,” Don Quixote nghe vậy liền chen vào: “về điểm tiếng chuông đó thì Sư phụ Pedro đã nhầm lẫn lớn, bởi người Moor đâu có dùng chuông; họ chỉ dùng trống lớn và một loại kèn nhỏ ngồng ngợ như kèn rúp của chúng ta; việc rung chuông theo kiểu này ở Sansueña đích thị là một điều vô lý tột cùng.”
Nghe thấy thế, Sư phụ Pedro liền ngừng rung chuông, nói: “Xin ngài đừng xét nét những chuyện cỏn con ấy, thưa ngài Don Quixote, hay lại đòi hỏi mọi thứ phải đạt đến mức hoàn mỹ đến thế chứ. Chẳng phải hầu như ngày nào xung quanh chúng ta cũng có hàng ngàn vở hài kịch được trình diễn, đầy ắp hàng ngàn điểm vô lý và ngớ ngẩn đó sao, thế nhưng chúng vẫn diễn ra thành công rực rỡ, được thiên hạ đón nhận không chỉ với những tràng pháo tay mà còn bằng cả sự thán phục cùng đủ thứ khác nữa hay sao? Cứ tiếp tục đi, cậu bé, đừng bận tâm; miễn là cái túi của ta rủng rỉnh tiền, thì dẫu có bày ra lắm điều vô lý nhiều như hạt bụi trong tia nắng đi chăng nữa cũng chẳng sao.”
“Quả thật đúng là như vậy,” Don Quixote nói; và cậu bé lại tiếp tục: “Các ngài hãy xem kìa, một đám kỵ binh đông đúc và lấp lánh đang phóng ra khỏi cổng thành để truy đuổi hai tín chủ tình lang, tiếng kèn thổi vang dội làm sao, tiếng tù và rền vang, tiếng trống cái và trống con dồn dập; ta e rằng họ sẽ bắt kịp và lôi cổ hai người về, trói giật vào đuôi ngựa của chính họ, đó sẽ là một cảnh tượng vô cùng khủng khiếp.”
Tuy nhiên, Don Quixote khi chứng kiến một bầy người Moor đông đảo như vậy và nghe tiếng ồn ào inh õng, bèn cho rằng mình cần phải ra tay giúp đỡ những kẻ trốn chạy. Ông đứng phắt dậy, lớn tiếng quát vang: “Chừng nào ta còn sống, ta quyết không cho phép bất kỳ hành vi chơi xấu nào được diễn ra trước mặt ta nhằm vào một hiệp sĩ lừng lẫy và một người tình bất khuất như Don Gaiferos. Đứng lại đó, lũ tiện dân đốn mạt kia! Đừng có bám theo hay truy đuổi người ta nữa, bằng không các ngươi sẽ phải thanh toán sổ sách với ta trong trận chiến này!” Nói đi đôi với làm, ông rút gươm ra, chỉ với một cú nhảy đã lao tơi sát mép sân khấu múa rối, và với tốc độ cùng sự cuồng nộ chưa từng thấy, ông bắt đầu trút xuống cơn mưa đòn giáng vào đoàn quân rối người Moor, hất ngã người này, chém đứt đầu người nọ, kẻ thì bị thương tật, kẻ thì tan xác; và giữa bao nhiêu là hình nhân khác, ông tung ra một đường kiếm bổ xuống mà nếu Sư phụ Pedro không cúi đầu né thật nhanh, thu người lại và tránh kịp, thì cái đầu của lão đã bị tiện lìa dễ dàng như thể làm bằng bột hạnh nhân rồi. Sư phụ Pedro cứ gào lên: “Khoan đã, thưa ngài Don Quixote! Ngài không thấy rằng chúng chỉ là những con rối làm bằng bìa cứng chứ có phải người Moor thật đâu mà ngài đánh đập, tàn sát và phá hủy thế kia! Ôi — tội lỗi thay cho con — ngài đang đập phá và tàn phá toàn bộ gia tài của tôi kìa!” Nhưng bất chấp tất cả những lời ấy, Don Quixote vẫn không ngừng vung ra những nhát chém, đường gươm, nhát phăng ngang và chém thốc liên hồi; và cuối cùng, chưa đầy thời gian đọc hai lần kinh Tin Kính, ông đã đánh sập toàn bộ rạp múa rối xuống đất, mọi phụ kiện và hình nhân đều bị băm nát vỡ vụn, Quốc vureng Marsilio bị thương nặng, còn Hoàng đế Charlemagne thì bị chẻ đôi cả vương trượng lẫn đầu. Toàn bộ khán giả hoảng loạn tháo chạy, con khỉ trèo vút lên mái nhà trọ, người anh họ hoảng sợ, và ngay cả Sancho Panza cũng vô cùng khiếp đảm, bởi như lão đã thề sau khi cơn bão qua đi, chưa bao giờ lão thấy chủ nhân của mình nổi cơn thịnh nộ khủng khiếp đến thế.
Sau khi việc tàn phá hoàn toàn rạp múa rối đã xong xuôi, Don Quixote dịu giọng đôi chút, liền nói: “Ước gì lúc này ở đây có mặt tất cả những kẻ không chịu hoặc chưa từng tin rằng các hiệp sĩ giang hồ có ích nhường nào cho thế gian; các ngài hãy thử nghĩ xem, nếu lúc này không có mặt ta ở đây, thì chuyện gì sẽ xảy ra cho dũng tướng Don Gaiferos và nàng tiểu thư Melisendra kia chứ! Cứ tin ta đi, chắc chắn giờ này lũ chó má đó đã đuổi kịp họ và giáng cho những trận nhục mạ rồi. Thế nên, muôn năm hiệp sĩ giang hồ, trên mọi sinh linh đang sống trên cõi đời này ngày hôm nay!”
“Muôn năm thế nào thì tùy, cứ tự nhiên đi,” Sư phụ Pedro cất giọng yếu ớt đáp lời, “còn tôi thì chết quách đi cho rồi, vì tôi thật bất hạnh khi có thể lặp lại lời của Vua Don Rodrigo —
Hôm qua còn làm vua xứ Tây Ban Nha,
Hôm nay đến một tháp canh chẳng còn.
Chưa đầy nửa tiếng, hay đúng hơn là chưa tới một phút trước, tôi còn thấy mình làm chúa tể của các vị vua và hoàng đế, với những chuồng ngựa đầy ắp vô số chiến mã, những chiếc rương và túi xách đựng không biết bao nhiêu xiêm y lộng lẫy; để rồi giờ đây tôi thấy mình trắng tay và ngã quỵ, khốn cùng và rách rưới, và trên hết là mất cả con khỉ thân yêu; bởi thề có đức tin, hàm răng của tôi chắc sẽ phải nghiến ken két vất vả lắm mới bắt lại được nó đây; và tất cả chỉ vì cơn cuồng nộ bất chấp hậu quả của vị hiệp sĩ ở đây — người mà thiên hạ đồn đại là chuyên bảo vệ những kẻ mồ côi, đòi lại công lý cho người bị áp bức và làm những việc bác ái khác; thế nhưng những ý định cao cả ấy lại chẳng thấy hiển hiện trong trường hợp của tôi, thật là may mắn và ngợi ca thay các tầng trời cao xanh! Quả thật, ngài quả là một vị hiệp sĩ mặt buồn chính hiệu khi đã làm cho mặt của tôi ra nông nỗi này.”
Sancho Panza cảm thấy chạnh lòng trước những lời của Sư phụ Pedro, bèn nói với lão: “Đừng khóc lóc than van nữa, Sư phụ Pedro; ngài làm tôi đứt từng khúc ruột đây; để tôi nói cho ngài hay, chủ nhân của tôi — ngài Don Quixote — là một tín đồ Cơ Đốc vô cùng ngoan đạo và cẩn trọng, nếu ngài nhận ra mình đã gây ra bất kỳ thiệt hại nào cho ngài, ngài sẽ nhận trách nhiệm, sẵn sàng đền bù và khắc phục hậu quả, thậm chí còn hơn thế nữa.”
“Chỉ cần ngài Don Quixote chịu đền bù cho tôi một phần công sức và những món đồ ngài đã phá hủy là tôi mãn nguyện rồi,” Sư phụ Pedro nói, “và ngài ấy cũng sẽ được thanh thản cõi lòng, bởi chẳng ai có thể được cứu rỗi nếu cứ khư khư giữ của người khác trái ý chủ nhân mà không chịu hoàn trả.”
“Điều đó đúng đấy,” Don Quixote nói; “nhưng hiện tại ta chưa thấy mình đang giữ thứ gì của ngươi cả, Sư phụ Pedro.”
“Sao cơ!” Sư phụ Pedro vặn lại; “Thế còn những mảnh tàn tích đang nằm phơi mình trên mặt đất cứng lạnh kia — cái gì đã làm chúng vỡ tung tóe ra thế nếu không phải là sức mạnh vô địch của cánh tay hùng dũng đó? Và chúng là thân thể của ai nếu không phải của tôi? Và tôi kiếm sống bằng cái gì nếu không nhờ vào chúng?”
“Giờ thì ta hoàn toàn bị thuyết phục,” Don Quixote nói, “về điều mà trước đây ta từng tin tưởng bấy lâu: rằng những tên phù thủy đang bức hại ta chẳng làm gì khác ngoài việc bày những hình nhân thế này trước mắt ta, rồi sau đó biến hóa và xoay chuyển chúng thành bất cứ thứ gì chúng muốn. Thật lòng và chân thành mà nói, ta xin đảm bảo với các vị đang có mặt ở đây rằng, đối với ta, mọi chuyện diễn ra tại đây đều mang tính chất chân thực hoàn toàn: Melisendra chính là Melisendra, Don Gaiferos là Don Gaiferos, Marsilio là Marsilio, và Charlemagne là Charlemagne. Chính vì thế mà cơn thịnh nộ của ta mới bùng phát; và để giữ tròn trọn sứ mệnh của một hiệp sĩ giang hồ, ta đã tìm cách che chở, bảo vệ những kẻ trốn chạy, và với dụng ý tốt đẹp đó, ta đã làm những gì các vị vừa chứng kiến. Nếu kết quả lại ngược lại với mong muốn của ta, thì đó không phải lỗi của ta, mà là lỗi của những thế lực tàn ác đang ám hại ta; dẫu vậy, ta vẫn sẵn sàng chịu phạt đền chi phí cho lỗi lầm này của mình, dù nó không xuất phát từ ác ý; xin Sư phụ Pedro hãy định giá những con rối bị hỏng, ta đồng ý thanh toán ngay lập tức bằng tiền mặt hiện hành hợp pháp của xứ Castile.”
Sư phụ Pedro cúi đầu chào, nói: “Tôi chẳng mong đợi gì hơn ở tấm lòng Cơ Đốc cao quý của dũng tướng Don Quixote de la Mancha, người trợ giúp và bảo vệ chân chính cho tất cả những kẻ khốn cùng lang thang; xin mời chủ quán đây và ngài Sancho Panza vĩ đại sẽ làm trọng tài kiêm người định giá giữa ngài và tôi xem những hình nhân bị tàn phá này trị giá bao nhiêu hoặc có thể đáng giá bao nhiêu.”
Chủ quán và Sancho đồng ý, rồi Sư phụ Pedro nhặt từ dưới đất lên thân hình Quốc vureng Marsilio của Saragossa đã lìa đầu, nói: “Ở đây các ngài thấy đấy, việc phục hồi vị vua này về trạng thái ban đầu là bất khả thi, vì vậy theo ý kiến đánh giá của các ngài, tôi nghĩ cho cái chết, sự quy tiên và từ trần của ngài ấy, xin được đền bù bốn đồng rial rưỡi.”
“Cứ tiếp tục đi,” Don Quixote bảo.
“Và tiếp theo, cho vết chẻ từ trên xuống dưới này,” Sư phụ Pedro tiếp lời, nhặt mảnh Hoàng đế Charlemagne bị chẻ đôi lên, “sẽ không ngoa chút nào nếu tôi xin năm đồng rial mốt.”
“Không ít đâu đấy,” Sancho lẩm bẩm.
“Cũng chẳng nhiều lắm,” chủ quán nói; “làm tròn lên năm đồng đi.”
“Cứ trả hắn trọn vẹn năm đồng mốt đi,” Don Quixote nói; “bởi tổng số tiền cho thảm họa đáng chú ý này không đáng để ta so đo hơn kém một đồng mốt; và hãy kết thúc nhanh lên nào, Sư phụ Pedro, vì trời cũng đã gần đến giờ ăn tối rồi, và ta đang cảm thấy cái bụng réo gọi đây.”
“Cho con rối này,” Sư phụ Pedro nói, “bị mất mũi, thiếu mất một mắt, chính là nàng Melisendra xinh đẹp, tôi xin đòi — và mức giá của tôi hoàn toàn hợp lý — hai đồng rial và mười hai đồng maravedi.”
“Có quỷ mới tin được điều đó,” Don Quixote nói, “nếu Melisendra và chồng nàng lúc này không chí ít đã đặt chân đến biên giới nước Pháp, bởi con chiến mã họ cưỡi trông cứ như đang bay chứ không phải phi nước đại; thế nên ngươi đừng có bề nào đem con lợn cạo mà giả làm lợn thịt để lừa ta, lại còn bày ra đây một ả Melisendra cụt mũi trong khi lúc này rất có thể nàng đang vui vầy sung sướng bên chồng tại nước Pháp rồi. Chúa phù hộ cho mỗi người với phần của họ, hỡi Sư phụ Pedro, và chúng ta hãy cứ sòng phẳng, chân thật với nhau; giờ thì tiếp tục đi.”
Sư phụ Pedro nhận thấy Don Quixote bắt đầu nói nhảm và quay trở lại với hoang tưởng ban đầu của lão, liền quyết không để ngài thoát, bèn nói: “Thế thì đây không thể là Melisendra được, chắc chắn phải là một trong những tì nữ hầu cận cho nàng; vậy nên nếu tôi được trả sáu mươi đồng maravedi cho con rối này, tôi xin mãn nguyện và coi như được đền bù thỏa đáng.”
Cứ thế, lão tiếp tục đưa ra mức giá cho vô số những con rối bị đập nát khác; sau khi hai vị trọng tài điều chỉnh lại cho vừa lòng cả đôi bên, tổng số tiền lên tới bốn mươi đồng rial ba phần tư; ngoài khoản tiền này — được Sancho thanh toán ngay lập tức — Sư phụ Pedro còn xin thêm hai đồng rial tiền công đi bắt con khỉ.
“Cứ đưa cho hắn đi, Sancho,” Don Quixote bảo; “không phải để bắt con khỉ đâu, mà để cho hắn đi uống rượu; và ta sẵn sàng bỏ ra hai trăm đồng ngay phút này để đổi lấy tin vui chắc chắn từ bất cứ ai báo cho ta biết rằng phu nhân Doña Melisendra và ngài Don Gaiferos giờ đã đến nước Pháp và đoàn tụ với người thân của họ rồi.”
“Chẳng ai có thể cho chúng ta biết điều đó rõ hơn con khỉ của tôi đâu,” Sư phụ Pedro nói; “nhưng giờ thì chẳng có con quỷ nào bắt nổi nó nữa rồi; tuy nhiên tôi nghi ngờ rằng tình cảm và cơn đói sẽ buộc nó phải quay lại tìm tôi vào đêm nay thôi; dù sao ngày mai cũng sẽ đến nhanh chóng và chúng ta khắc rõ.”
Tóm lại, cơn bão rạp múa rối cuối cùng cũng qua đi, tất cả cùng nhau ăn tối trong hòa bình và thân ái đầm ấm bằng tiền túi của Don Quixote, bởi ông vốn là người vô cùng hào phóng. Trước khi trời hửng sáng, người mang thương và giáo múa đã rời đi, và ngay sau lúc rạng đông, người anh họ cùng cậu thiếu niên đến chào từ biệt Don Quixote, người anh họ quay về nhà còn cậu trang đồng tiếp tục hành trình của mình; để giúp đỡ, Don Quixote đã cho cậu mười hai đồng rial. Sư phụ Pedro chẳng màng đôi co thêm lời nào với Don Quixote nữa, bởi lão thừa biết rõ con người ông; thế nên lão thức dậy từ trước khi mặt trời mọc, thu gom lại những mảnh tàn tích của rạp múa rối và tóm được con khỉ, rồi cũng chuồn thẳng đi tìm những cuộc phiêu lưu của mình. Người chủ quán — kẻ vốn chẳng biết gì về Don Quixote — cảm thấy kinh ngạc trước những trò điên rồ cũng như sự hào phóng của ông. Tóm lại, theo lệnh của chủ nhân, Sancho đã trả tiền rất sòng phẳng cho lão chủ quán, rồi cáo từ để rời khỏi quán trọ vào khoảng tám giờ sáng lên đường tiếp tục hành trình. Chúng ta hãy để họ ở lại đó trên con đường đi của mình, bởi điều này là cần thiết để có thể thuật lại một số sự việc khác nhằm làm sáng tỏ câu chuyện nổi tiếng này.
