Người dịch cuốn lịch sử này, khi viết đến chương thứ năm này, nói rằng ông coi nó là ngụy thư, bởi vì trong đó Sancho Panza nói chuyện với một phong cách không giống với những gì có thể mong đợi từ trí tuệ hạn hẹp của hắn, và nói những điều tinh tế đến mức ông không nghĩ rằng hắn có thể nghĩ ra được; tuy nhiên, vì mong muốn hoàn thành nhiệm vụ mà công việc áp đặt cho mình, ông không đành lòng để nó không được dịch, và do đó ông tiếp tục viết:
Sancho trở về nhà với vẻ vui sướng và hớn hở đến mức vợ hắn nhận ra niềm hạnh phúc của chồng từ khoảng cách xa cả dặm, đến độ nàng phải hỏi hắn rằng: “Anh có chuyện gì thế, anh Sancho thân mến, mà lại vui mừng đến vậy?”
Hắn liền đáp: “Vợ ơi, nếu đó là ý Chúa, anh rất mong mình không tỏ ra sung sướng đến mức này.”
“Em chẳng hiểu anh đang nói gì, chồng ạ,” nàng nói, “và em không biết anh có ý gì khi bảo rằng nếu là ý Chúa, anh lại không muốn sung sướng; bởi vì, dẫu ngu ngốc như em đi chăng nữa, em cũng không tài nào hiểu nổi làm thế nào mà người ta lại có thể tìm thấy niềm vui trong việc không có được nó.”
“Nghe đây, Teresa,” Sancho đáp lại: “Anh vui mừng là vì anh đã quyết định quay lại phục vụ người chủ của anh là Don Quixote, người có ý định ra đi lần thứ ba để tìm kiếm những cuộc phiêu lưu; và anh lại chuẩn bị đi cùng ngài, bởi vì hoàn cảnh bắt buộc anh phải thế, và cũng vì niềm hy vọng đang cổ vũ anh với suy nghĩ rằng anh có thể tìm được một trăm đồng tiền vàng nữa giống như số chúng ta đã tiêu xài; dẫu cho anh cảm thấy buồn khi phải xa nàng và các con; và nếu Chúa vui lòng cho anh có được miếng cơm manh áo hằng ngày một cách yên ổn ngay tại nhà, mà không bắt anh phải lặn lội qua những con đường tắt hay ngã ba đường — và Ngài có thể làm điều đó với cái giá rất nhỏ chỉ bằng việc phán một lời — thì rõ ràng niềm hạnh phúc của anh sẽ bền vững và trọn vẹn hơn, bởi vì niềm hạnh phúc anh đang có lại đan xen với nỗi buồn phải chia tay nàng; thế nên anh mới nói rằng anh rất mong, nếu đó là ý Chúa, mình không tỏ ra sung sướng đến thế.”
“Này anh Sancho,” Teresa nói; “kể từ khi anh đi theo một hiệp sĩ lang thang, anh toàn ăn nói vòng vo tam quốc đến mức chẳng tài nào hiểu nổi.”
“Chỉ cần Chúa hiểu tôi là đủ rồi, vợ ơi,” Sancho đáp; “bởi vì Ngài là Đấng thấu suốt mọi sự; thế là được rồi; nhưng này, mình ạ, em phải chăm sóc con Dapple cho thật cẩn thận trong ba ngày tới, để nó sẵn sàng mang giáp; hãy tăng gấp đôi lượng thức ăn cho nó, và kiểm tra lại yên cương cùng các thứ khác, vì chúng ta đâu có đi dự đám cưới, mà là đi vòng quanh thế giới, đọ sức ăn miếng trả miếng với những tên người khổng lồ, rồng dữ và quái vật, rồi nghe tiếng rít, tiếng gầm thét, tiếng tru tréo và tiếng hú; và dẫu cho tất cả những thứ ấy có dễ chịu đi chăng nữa, thì chúng ta vẫn phải đối phó với đám người Yanguesan và những tên Moor ma thuật.”
“Em thừa biết chứ, chồng ạ,” Teresa nói, “rằng các cận vệ lang thang chẳng bao giờ ăn cơm trắng mà không phải trả công, thế nên em sẽ luôn cầu nguyện với Chúa ban ơn để sớm cứu anh khỏi mọi vận hạn hiểm nghèo ấy.”
“Anh có thể nói với em rằng, vợ ạ,” Sancho đáp, “nếu anh không hy vọng sớm được thấy mình làm thống đốc của một hòn đảo, thì anh đã ngã lăn ra chết tươi tại chỗ rồi.”
“Thế thì, chồng ơi,” Teresa nói; “cứ để con gà mái được sống, dù cho nó có mắc bệnh đi nữa, hãy sống và mặc cho quỷ tha ma bắt tất cả các chức thống đốc trên đời này; anh sinh ra từ bụng mẹ mà chẳng có chức thống đốc nào, anh đã sống cho đến tận bây giờ cũng chẳng cần chức thống đốc nào, và khi Chúa muốn, anh sẽ đi, hoặc được khiêng đến mồ cũng chẳng có chức thống đốc nào cả. Biết bao nhiêu người trên thế giới này sống không cần chức thống đốc mà vẫn cứ sống bình an vô sự, và vẫn được tính là con người đấy thôi. Nước sốt ngon nhất trên đời này là cơn đói, và vì người nghèo lúc nào cũng sẵn có thứ đó, nên họ ăn lúc nào cũng thấy ngon miệng. Nhưng này Sancho, nhỡ ra may mắn thế nào mà anh thực sự được làm thống đốc, thì cũng đừng quên em và các con nhé. Hãy nhớ rằng thằng Sanchico nay đã tròn mười lăm tuổi rồi, và thật phải lẽ khi nó nên được cho đi học chữ, nếu người bác là viện phụ của nó có ý định cho nó theo đạo. Hơn nữa, hãy nghĩ đến con bé Mari-Sancha của anh, nó sẽ chẳng đến nỗi đau buồn đến chết nếu chúng ta gả nó đi đâu; bởi vì em mang máng nhận ra rằng nó cũng đang sốt ruột muốn lấy chồng chẳng kém gì anh muốn làm thống đốc đâu; mà suy cho cùng, con gái thà gả chồng không môn đăng hộ đối còn hơn là ở vậy làm điếm.”
“Thề có Chúa,” Sancho đáp lại, “nếu Chúa mang lại cho anh bất kỳ chức thống đốc nào đi chăng nữa, vợ ạ, anh dự định sẽ chọn một tấm chồng thật danh giá cho con Mari-Sancha đến mức chẳng ai dám tiếp cận nó mà không phải gọi nó là ‘phu nhân’.”
“Thôi đi Sancho,” Teresa cãi lại; “hãy gả nó cho kẻ môn đăng hộ đối, thế mới là an toàn nhất; bởi vì nếu anh bắt nó đổi guốc gỗ lấy giày cao gót, đổi chiếc váy nỉ xám lấy váy phồng và áo lụa là, đổi cách gọi ‘con Marica’ và xưng ‘mày-tao’ bình thường thành ‘Bà này bà nọ’ và ‘phu nhân’, thì con bé sẽ chẳng biết mình đang ở đâu, và cứ bước chân ra là nó lại mắc đến hàng ngàn lỗi lầm để lộ ra cái bản chất thô tục quê mùa của nó cho mà xem.”
“Thôi đi cái đồ ngốc này,” Sancho nói; “chúng ta chỉ tập cho nó quen trong hai hay ba năm là cùng; rồi thì sự uy nghi và phép tắc sẽ vừa vặn với nó như găng tay ngay ấy mà; còn nếu không thì sao nào? Cứ để nó làm ‘phu nhân’ đi, mặc kệ chuyện gì xảy ra thì xảy ra.”
“Cứ ở yên trong địa vị của mình đi, Sancho,” Teresa đáp; “đừng cố vươn lên cao quá, và hãy nhớ lấy câu tục ngữ: ‘lau mũi con nhà hàng xóm, rồi rước nó vào nhà mình’. Thật là hay ho quá nhỉ khi gả con Maria của chúng ta cho một vị bá tước lớn hay một quý tộc lớn nào đó, để rồi khi hứng lên, hắn sẽ lăng mạ nó và gọi nó là đồ nhà quê, con gái kẻ đầu trâu mặt ngựa và mụ thợ quay sợi. Em đã không nuôi dạy con bé suốt từng ấy thời gian chỉ để nhận lấy kết cục đó đâu, chồng ạ. Anh cứ kiếm tiền về đi Sancho, còn chuyện gả chồng cho nó thì cứ để em lo; có cậu Lope Tocho đấy, con trai của Juan Tocho, một thanh niên vạm vỡ, lực lưỡng mà chúng ta đều biết, và em thấy cậu ta nhìn con bé bằng ánh mắt rất trìu mến; lấy cậu ta, một kẻ cùng trang lứa với chúng ta, con bé sẽ có một cuộc hôn nhân tốt đẹp, và chúng ta sẽ luôn được nhìn thấy nó trước mắt mình, cả nhà quây quần bên nhau gồm cha mẹ, con cái, cháu chắt và con rể, rồi sự bình yên và ơn phước của Chúa sẽ ngự trị giữa chúng ta; thế nên anh đừng có đi gả nó vào những chốn lầu son gác tía vương giả kia, nơi họ chẳng thèm đếm xỉa gì đến nó, và chính nó cũng chẳng biết mình là ai ở cái chốn ấy.”
“Ôi cái đồ đần độn và là vợ của quỷ sứ này,” Sancho nói, “em có ý gì khi cứ tìm cách, không vì lý do đầu cua tai nheo gì cả, ngăn cản anh gả con gái mình cho một kẻ sẽ mang lại cho anh những đứa cháu được gọi là ‘lệnh ông’? Nghe đây Teresa, anh vẫn thường nghe các cụ ngày xưa dạy rằng kẻ nào không biết chớp lấy thời cơ khi nó đến, thì chẳng có quyền gì mà phàn nàn nếu nó bỏ qua mình; và giờ đây khi may mắn đang gõ cửa nhà chúng ta, thì không thể đóng cửa đuổi nó đi được; hãy xuôi theo cơn gió thuận đang thổi vào chúng ta nào.”
Chính kiểu nói năng này, và những lời Sancho nói tiếp theo sau đây, đã khiến người dịch cuốn sử nói rằng ông coi chương này là ngụy thư.
“Em không thấy sao, đồ con vật kia,” Sancho tiếp lời, “rằng sẽ thật tốt biết bao nếu anh với tới được một chức thống đốc béo bở nào đó để kéo cả nhà chúng ta ra khỏi vũng bùn, và gả Mari-Sancha cho bất cứ ai anh thích; rồi chính em cũng sẽ được người ta gọi là ‘Bà Teresa Panza’, được ngồi trong nhà thờ trên một chiếc thảm đẹp đẻo với đệm lót và rèm treo, bất chấp và mặc kệ tất cả những ả quý tộc sinh ra đã mang dòng dõi cao sang trong thị trấn này ư? Không, cứ ở lỳ mãi một chỗ, chẳng lớn lên cũng chẳng nhỏ đi, giống như một bức tranh thêu trên thảm đi — Đừng nói thêm gì nữa về chuyện này nữa, vì con Sanchica thế nào cũng sẽ thành nữ bá tước, mặc cho em nói gì thì nói.”
“Anh chắc chắn về tất cả những gì mình nói chứ, chồng ơi?” Teresa đáp. “Thôi thì, dù thế nào đi nữa, em vẫn sợ rằng cái tước hiệu nữ bá tước này sẽ là họa giáng xuống đầu con bé mất thôi. Anh muốn làm gì thì làm, cứ biến nó thành nữ công tước hay công chúa đi, nhưng em có thể nói trước rằng điều đó sẽ không bao giờ có được sự ưng thuận và đồng ý của em đâu. Từ trước đến nay em vốn là người ưa chuộng sự bình đẳng, anh bạn ạ, và em không thể chịu nổi khi thấy người ta ra vẻ ta đây chẳng vì một quyền hạn gì cả. Người ta gọi em là Teresa khi em chịu phép rửa tội, một cái tên giản dị, mộc mạc, chẳng có thêm thắt hay tước hiệu rườm rà nào kiểu Don với chả Doña; Cascajo là tên của cha em, và vì em là vợ anh, nên người ta gọi em là Teresa Panza, dẫu cho theo đúng lẽ ra em phải được gọi là Teresa Cascajo; nhưng ‘vua muốn sao luật chiều vậy’, và em rất hài lòng với cái tên này mà chẳng cần phải đội thêm chữ ‘Don’ lên đầu cho nó nặng nề đến mức em mang không nổi; và em không muốn làm cho người ta phải bàn tán về mình khi thấy em ăn mặc giống như một nữ bá tước hay vợ thống đốc; vì họ sẽ nói ngay lập tức: ‘Nhì kìa cái con mụ đanh đá đó ra điều ta đây chưa kìa! Mới hôm qua nó còn suốt ngày ngồi quay lanh, và đi lễ nhà thờ với vạt váy trùm lên đầu thay cho khăn choàng, thế mà hôm nay nó lại xúng xính trong chiếc váy phồng cùng trang sức và ra điều ta đây, cứ làm như chúng ta không biết rõ nó vậy!’ Nếu Chúa còn giữ cho em đủ bảy giác quan, hay năm, hay bất kỳ con số nào em đang có, thì em tuyệt đối không đời nào tự đưa mình vào cái cảnh ngộ ấy đâu; anh cứ đi đi, anh bạn ạ, hãy làm quan thống đốc hay làm chúa đảo gì đó rồi tha hồ mà kiêu ngạo; vì thề có linh hồn của mẹ em, cả con gái em lẫn em sẽ không bước chân đi nửa bước khỏi ngôi làng của mình; một người phụ nữ đoan trang thà gãy chân còn hơn đi lại lông bông ở nhà; và việc bận rộn với công việc là ngày lễ của một thiếu nữ đức hạnh; cứ đi đi để thực hiện những cuộc phiêu lưu cùng với cái lão Don Quixote của anh, và để mặc chúng tôi đối phó với những bất hạnh của mình, vì Chúa sẽ rủ lòng thương và cứu giúp chúng ta tùy theo công trạng chúng ta xứng đáng nhận được. Em thật chẳng hiểu nổi, rốt cuộc là ai đã gắn cái mác ‘Don’ vào cái tên của hắn, thứ mà cả cha lẫn ông nội hắn chưa từng có bao giờ.”
“Ta tuyên bố là trong người nàng có con quỷ nào nhập rồi đấy!” Sancho nói. “Chúa phù hộ cho nàng, sao nàng có thể tuôn ra một lèo lắm chuyện nối tiếp nhau, đầu chẳng ra đầu đuôi chẳng ra đuôi thế hở giời! Cái tên Cascajo, rồi trang sức, rồi tục ngữ, và cái thói ra vẻ ta đây thì có liên quan gì đến những điều anh đang nói chứ? Này nhé, đồ ngốc nghếch và đần độn (vì anh có thể gọi em như thế, khi mà em chẳng hiểu nổi những lời anh nói, lại còn chạy trốn cả vận may), nếu anh bảo rằng con gái chúng ta sắp nhảy từ trên tháp xuống, hay đi lang thang khắp thế gian như công chúa Infanta Doña Urraca từng muốn làm, thì em có quyền không nghe theo ý muốn của anh; nhưng nếu chỉ trong chớp mắt, chưa đầy một cái nháy mắt, anh tròng được chữ ‘Don’ và ‘phu nhân’ lên người nó, đưa nó ra khỏi đống rơm rạ, rồi đặt nó dưới lọng che, trên bục cao, và trên một chiếc ghế dài với nhiều chiếc nhung đệm hơn tất cả những gì mà triều đại Almohades ở Morocco từng có trong gia tộc của họ, thì tại sao em lại không chịu đồng ý và xuôi theo mong muốn của anh cơ chứ?”
“Anh có biết tại sao không, chồng ơi?” Teresa đáp; “Bởi vì có câu tục ngữ thế này: ‘kẻ che chở cho ngươi cũng chính là kẻ phơi bày bộ mặt thật của ngươi’. Người ta chỉ liếc nhìn kẻ nghèo một cái thật nhanh; nhưng họ lại dán chặt mắt vào kẻ giàu; và nếu cái kẻ giàu có ấy thuở trước từng nghèo khó, thì đó chính là lúc xuất hiện những lời chế giễu, bàn tán và cay độc của những kẻ tiểu nhân nhiều chuyện; mà ở ngoài đường phố kia, tụi nó bu đông bu đỏ nhiều như ong vò vẽ ấy.”
“Này Teresa,” Sancho nói, “và hãy lắng nghe điều anh sắp nói với em đây; có lẽ trong suốt cuộc đời em chưa bao giờ được nghe thấy nó đâu; và anh không tự bịa ra đâu nhé, bởi vì những gì anh sắp nói là quan điểm của vị cha xứ đáng kính, người đã giảng đạo tại thị trấn này vào Mùa Chay vừa qua, và ngài đã nói, nếu anh nhớ không lầm, rằng tất cả những sự vật hiện tại mà mắt chúng ta nhìn thấy, đều hiện diện trước mắt chúng ta, rồi ở lại và khắc sâu vào trí nhớ của chúng ta tốt hơn nhiều và mạnh mẽ hơn nhiều so với những gì thuộc về quá khứ.”
Chính những nhận xét mà Sancho đưa ra ở đây lại là những điều khác khiến người dịch sách nói rằng ông coi chương này là ngụy thư, bởi vì chúng vượt quá tầm hiểu biết của Sancho.
“Từ đó sinh ra,” hắn tiếp lời, “rằng khi chúng ta nhìn thấy bất kỳ ai ăn mặc chỉnh tề và tạo được uy thế với những y phục sang trọng cùng đoàn tùy tùng phục dịch, điều đó dường như dẫn dắt và thôi thúc chúng ta một cách cưỡng bách phải tôn trọng người ấy, dẫu cho trí nhớ lúc ấy có thể gợi lại cho chúng ta về một hoàn cảnh thấp kém nào đó mà chúng ta từng thấy họ ở trong đó, nhưng điều đó, dẫu là nghèo đói hay xuất thân hèn kém, nay đã là chuyện quá khứ, không còn tồn tại nữa; trong khi thứ duy nhất thực sự tồn tại lại chính là những gì đang hiện diện trước mắt chúng ta; và nếu con người này được vận mệnh nâng lên từ cảnh ngộ thấp kém ban đầu của họ (đó chính xác là những từ ngữ vị linh mục đã dùng) lên đến đỉnh cao thịnh vượng hiện tại, mà lại là người có giáo dục, hào hiệp, nhã nhặn với tất cả mọi người, không hề tìm cách ganh đua với những kẻ có dòng dõi quý tộc lâu đời, thì em hãy tin chắc đi, Teresa, sẽ chẳng ai nhớ họ từng là gì, và tất cả mọi người sẽ tôn trọng con người hiện tại của họ, ngoại trừ những kẻ đố kỵ, vốn là những kẻ mà chẳng có vận may nào có thể tránh khỏi nanh vuốt của chúng.”
“Em chẳng hiểu anh đang nói gì hết, chồng ạ,” Teresa đáp; “anh muốn làm gì thì làm, đừng có làm em nhức đầu thêm với mấy bài diễn thuyết và hùng biện nữa; và nếu anh đã quyết tâm làm những gì mình nói—”
“Phải nói là đã quyết định chứ, mình ạ,” Sancho đính chính, “chứ không phải quyết tâm.”
“Đừng có mà châm chọc đôi co với em, chồng ạ,” Teresa nói; “em nói năng theo ý Chúa muốn, và chẳng thèm dùng mấy thứ từ ngữ xa hoa bóng bẩy đâu; và em bảo rằng nếu anh đã khăng khăng đòi làm thống đốc, thì hãy dẫn theo thằng con Sancho của anh đi cùng, rồi dạy cho nó ngay từ bây giờ cách điều hành một chức thống đốc; bởi vì con cái thì phải kế thừa và học lấy nghề nghiệp của cha chúng chứ.”
“Ngay khi anh nhận được chức thống đốc,” Sancho nói, “anh sẽ sai người mang thư rước nó bằng đường bưu điện, và anh sẽ gửi tiền cho em, thứ mà anh chẳng bao giờ thiếu, bởi vì không bao giờ thiếu những kẻ sẵn sàng cho các thống đốc vay tiền khi họ chưa có sẵn; và em hãy lo ăn mặc cho nó thật chỉnh tề để che lấp đi thân phận thực sự và làm cho nó trông giống như những gì nó sắp trở thành.”
“Anh cứ gửi tiền về đi,” Teresa nói, “còn chuyện ăn mặc cho nó bảnh bao thế nào theo ý anh thì cứ để em lo.”
“Vậy là chúng ta đã đồng ý rằng con gái chúng ta sẽ trở thành nữ bá tước rồi nhé,” Sancho nói.
“Vào cái ngày mà em nhìn thấy nó làm nữ bá tước,” Teresa đáp, “thì đối với em cũng chẳng khác nào như em đang chôn cất nó vậy; nhưng một lần nữa em vẫn nói rằng anh muốn làm gì thì làm, vì phụ nữ chúng ta sinh ra đã phải gánh chịu cái kiếp phục tùng chồng con, dẫu cho họ có tồi tệ như loài chó đi chăng nữa;” và dứt lời, nàng bắt đầu khóc nức nở thật sự, cứ như thể nàng đã nhìn thấy con bé Sanchica chết đi và được chôn cất rồi vậy.
Sancho an ủi nàng rằng dẫu hắn có bắt buộc phải phong nàng làm nữ bá tước đi nữa, thì hắn cũng sẽ trì hoãn điều đó lâu nhất có thể. Đến đây thì cuộc trò chuyện của họ kết thúc, và Sancho quay trở lại gặp Don Quixote để sắp xếp mọi việc cho chuyến lên đường.
