Trong khi Sancho Panza và vợ là Teresa Cascajo đang có cuộc trò chuyện không đầu không cuối ấy, thì cô cháu gái và bà quản gia của Don Quixote cũng chẳng hề ngồi yên. Bằng hàng ngàn dấu hiệu, họ bắt đầu nhận ra rằng ông chú kiêm chủ nhân của mình đang có ý định chuồn lần thứ ba và một lần nữa dấn thân vào cõi hiệp sĩ giang hồ đầy tai họa theo góc nhìn của họ. Họ tìm đủ mọi cách trong khả năng để can ngăn ông khỏi kế hoạch đầy rủi ro ấy; nhưng khác nào nước đổ đầu vịt hay dã tràng xe cát. Dù vậy, giữa vô số lời lẽ đã giãi bày, bà quản gia liền bảo ông rằng: “Thưa chủ nhân, quả thực nếu ngài không chịu ngồi yên, ở nhà cho lành mạnh, cứ mãi bôn ba qua những chốn sơn cùng thủy tận như một hồn ma vất vưởng để tìm kiếm thứ mà người ta gọi là phiêu lưu, còn tôi thì gọi là tai họa, thì tôi buộc lòng phải tấu chuyện này lên Thiên Chúa và đức vua bằng những lời khẩn cầu thiết tha để mong có người dủ lòng cứu giúp.”
Don Quixote liền đáp lời: “Ta chẳng biết Thiên Chúa sẽ phán quyết ra sao trước những lời than phiền của ngươi, hỡi bà quản gia, và hoàng thượng cũng sẽ trả lời thế nào; ta chỉ biết rằng nếu ta là vua, ta sẽ từ chối giải quyết vô số lời thỉnh cầu ngớ ngẩn được dâng lên mỗi ngày. Một trong những nỗi thống khổ lớn nhất của các bậc đế vương là buộc phải lắng nghe tất cả và trả lời tất cả, thế nên ta lấy làm tiếc nếu có bất kỳ chuyện rắc rối nào của ta lại làm phiền đến ngài.”
Nghe vậy, bà quản gia liền nói: “Xin ngài cho biết, ở triều đình của đức vua chẳng lẽ không có các hiệp sĩ hay sao?”
Don Quixote đáp: “Có chứ, và có rất nhiều là khác; việc đó là hoàn toàn đúng đắn để làm nổi bật uy nghi của bậc vương giả và gia tăng vinh quang cho hoàng đế.”
Bà bèn tiếp lời: “Thế thì ngài đây sao không thể là một trong những người phục vụ vua và chúa tể ngay tại triều đình của ngài mà chẳng cần bước đi một bước nào?”
Don Quixote đáp: “Hãy nhớ cho kỹ, bạn của ta, không phải mọi hiệp sĩ đều có thể làm kẻ hầu người hạ nơi triều cận, cũng chẳng phải mọi kẻ hầu người hạ triều đình đều là hiệp sĩ giang hồ, và họ cũng chẳng cần phải thế. Trên đời này phải có đủ mọi hạng người; và dẫu tất cả chúng ta đều là hiệp sĩ, giữa người này với người kia vẫn có sự khác biệt rất lớn. Bởi lẽ những kẻ hầu cận triều đình, chẳng cần bước chân khỏi phòng hay ngưỡng cửa cung điện, vẫn có thể ngao du khắp thế giới chỉ bằng cách nhìn vào bản đồ mà chẳng tốn mảy may một xu, chẳng phải chịu đựng nắng mưa, đói khát. Còn chúng ta, những hiệp sĩ giang hồ đích thực, lại đo lường cả trái đất bằng chính đôi chân của mình, phơi mình trước ánh mặt trời, giá lạnh, gió sương và sự khắc nghiệt của bầu trời ngày lẫn đêm, đi bộ lẫn cưỡi ngựa; chúng ta không chỉ biết đến kẻ thù qua tranh vẽ, mà giáp lá cà với chúng trong hình hài thật sự bằng xương bằng thịt. Bất chấp mọi rủi ro và trong mọi hoàn cảnh, chúng ta đều xông pha tấn công chúng mà không màng đến những tiểu tiết trẻ con hay quy tắc đấu tay đôi dở hơi: chẳng hạn như việc ai có ngọn giáo hay thanh gươm ngắn hơn, ai mang theo thánh tích hay bùa chú bí mật nào bên mình, hay mặt trời phải được chia góc chiếu rộn thế nào và những sự tỉ mỉ kiểu cách khác thường thấy trong những trận thư hùng một chọi một. Ngươi chẳng biết gì về những điều ấy, nhưng ta thì rõ. Hơn thế nữa, ngươi phải biết rằng một hiệp sĩ giang hồ chân chính, dẫu có đối mặt với mười tên khổng lồ có đầu chạm tới tận mây xanh hay thậm chí đâm thủng cả mây, mỗi tên đứng trên hai tòa tháp cao ngất làm chân, đôi tay giống như cột buồm của những chiến thuyền vĩ đại, mỗi con mắt to bằng chiếc cối xay và sáng rực hơn cả lò thủy tinh, thì cũng tuyệt đối không được phép nao núng. Trái lại, chàng phải xông vào tấn công chúng với một phong thái hào hiệp cùng trái tim quả cảm, và nếu có thể, hãy đánh bại rồi tiêu diệt chúng, dẫu cho chúng có mặc thứ giáp làm bằng vỏ của một loài cá nào đó mà người ta đồn là còn cứng hơn cả kim cương, hay thay vì gươm giáo lại vung những lưỡi đao thép Damascus sắc bén hoặc những cây chùy nạm gai cũng bằng thép như ta đã từng thấy không chỉ một lần. Ta nói tất cả những điều này, hỡi bà quản gia, để ngươi thấy được sự khác biệt giữa hai hạng hiệp sĩ; và sẽ thật tuyệt vời làm sao nếu không có vị quân chủ nào lại không dành sự trân trọng lớn hơn cho loại hiệp sĩ giang hồ thứ hai này, hay nói đúng hơn là loại thứ nhất; bởi như ta đọc thấy trong sử sách, đã có những người trong số họ cứu rỗi không chỉ một vương quốc, mà là rất nhiều vương quốc.”
“Chao ôi, thưa ngài,” cô cháu gái bấy giờ mới thốt lên, “xin ngài hãy nhớ cho rằng tất cả những điều ngài đang nói về các hiệp sĩ giang hồ chỉ là chuyện phao câu và hư cấu; và những cuốn sử sách của họ, nếu không bị đem đi đốt sạch, thì mỗi cuốn đều xứng đáng phải đeo một chiếc sambenito hoặc chịu một dấu hiệu nào đó để thiên hạ nhận mặt là đồi phong bại tục và làm ô uế đạo đức.”
Don Quixote liền quát lên: “Nhờ ơn Thượng đế đã ban cho ta sự sống, nếu mày không phải là đứa cháu ruột thịt bằng xương bằng thịt, là con của chính chị gái ta, thì ta đã giáng cho mày một trận đòn nên thân vì lời báng bổ vừa thốt ra để cho cả thiên hạ phải rúng động rồi! Sao cơ! Lại có chuyện một ả tì thiếp vắt mũi chưa sạch, hầu như chẳng biết cách cầm lấy chục cái ống cuộn chỉ ren, mà dám dẻo mồm dẻo mép chê bai sử sách của các hiệp sĩ giang hồ hay sao? Señor Amadis sẽ nói gì nếu nghe được chuyện này? Tuy nhiên, chắc chắn ngài ấy sẽ tha thứ cho mày, bởi ngài là vị hiệp sĩ khiêm nhường và lịch thiệp nhất thời đại bấy giờ, lại thêm tấm lòng hết mực bảo vệ các thiếu nữ; nhưng dẫu sao cũng có những kẻ khác nếu nghe thấy lời mày thì mọi chuyện sẽ chẳng tốt đẹp gì đâu, vì không phải ai cũng lịch sự hay tao nhã; có những kẻ là phường vô lại tính tình cộc cằn, và không phải ai tự nhận là quý tộc thì đều ra dáng quý tộc trên mọi phương diện. Có kẻ tựa vàng ròng, kẻ khác chỉ là đồng thau mạ vàng, bề ngoài ai cũng trông như quý gia, nhưng chẳng phải ai cũng chịu được thử lửa của chân lý. Có những kẻ xuất thân hạ tiện nhưng cố rướn cổ lên cho bằng được để ra vẻ quý tộc, và lại có những vị quý tộc cao sang dường như đang chết thèm để được hóa thành kẻ hạ lưu; hạng người trước tự nâng mình lên nhờ tham vọng hoặc nhân đức, hạng người sau tự hạ thấp mình qua sự hèn nhát hoặc thói hư tật xấu; và người ta cần phải có kinh nghiệm cùng sự nhạy bén để phân biệt hai loại quý tộc giống hệt nhau về danh xưng nhưng lại khác biệt một trời một vực về tư cách ấy.”
“Lạy Chúa tôi!” cô cháu gái thốt lên, “thật ngạc nhiên khi chú biết nhiều đến thế — đủ để nếu cần có thể leo lên bục giảng đạo ngoài đường phố — vậy mà chú lại vướng vào một sự mê muội lớn lao và một nỗi lầm lẫn rành rành đến thế khi cố tỏ ra tráng kiện lúc đã già nua, khỏe mạnh trong khi thân thể ươn hèn, muốn nắn thẳng những gì đã cong queo trong khi chính chú cũng đã còng lưng vì tuổi tác, và trên hết, lại muốn làm một caballero trong khi chú chẳng phải là thế! Bởi dẫu đám người quyền quý có là vậy, thì kẻ nghèo hèn làm sao có được cốt cách ấy!”
“Những điều cháu nói chứa đựng rất nhiều lẽ phải, cháu gái ạ,” Don Quixote đáp lại, “và ta có thể kể cho cháu nghe đôi điều về dòng dõi gia tộc khiến cháu phải kinh ngạc; nhưng để không trộn lẫn những chuyện phàm trần và thần thánh với nhau, ta xin tạm gác lại. Này các con yêu quý, mọi dòng họ trên đời này (hãy chú ý lắng nghe ta nói đây) đều có thể quy về bốn loại sau: những dòng họ có khởi đầu hèn mút, cứ thế lan tỏa và vươn xa cho đến khi đạt tới sự vĩ đại tột bậc; những dòng họ có khởi đầu lớn lao và duy trì được cơ đồ ấy, nay vẫn tiếp tục gìn giữ và nâng niu nguồn gốc cao quý của mình; tiếp đến là những dòng họ từ một khởi đầu huy hoàng nhưng lại kết thúc bằng một điểm nhọn như hình chóp kim tự tháp, đã thu hẹp và lụi tàn dần sự vĩ đại ban đầu cho đến khi chẳng còn lại gì, tựa như chóp nhọn của kim tự tháp so với phần nền móng khổng lồ của nó; và cuối cùng là những dòng họ — chiếm số lượng đông đảo nhất — chẳng có khởi đầu lừng lẫy cũng chẳng có chặng giữa nổi bật, nên sẽ khép lại một cách vô danh tiểu tốt hệt như một gia đình bình dân bình thường. Đối với loại thứ nhất, tức những họ tộc có gốc gác khiêm nhường mà vươn lên tầm vóc vĩ đại vẫn còn được gìn giữ cho đến ngày nay, triều đại Ottoman có thể làm ví dụ minh họa: từ một kẻ chăn cừu thấp kém nghèo hèn, người sáng lập ra nó đã vươn lên đỉnh cao như chúng ta thấy hiện nay. Lấy ví dụ cho loại dòng họ thứ hai, bắt đầu bằng sự vĩ đại và vẫn duy trì nó mà không cần bồi đắp thêm, chính là vô số các bậc vương công đã thừa hưởng tước vị và tự bảo vệ lấy cơ nghiệp của mình mà không làm tăng hay giảm đi chút nào, vẫn sống yên bình trong biên giới vương quốc của họ. Về những kẻ khởi đầu lớn lao rồi kết thúc bằng một điểm nhọn, có hàng ngàn ví dụ: tất cả các pharaoh và vương triều Ptolemy ở Ai Cập, các hoàng đế Caesar ở Rome, cùng toàn bộ bầy đàn (nếu ta có thể dùng từ đó để gọi họ) gồm vô số các bậc quân vương, vua chúa, lãnh chúa người Medi, Assyria, Ba Tư, Hy Lạp và cả những kẻ dã man nữa; tất cả những dòng họ và vương quyền ấy đều đã kết thúc bằng một điểm nhọn và đi đến hồi diệt vong, cả bản thân họ lẫn những bậc khai sáng ra họ, bởi giờ đây có tìm kiếm cũng chẳng thấy một hậu duệ nào, và dẫu có tìm được đi chăng nữa, thì kẻ đó cũng đang ở trong một hoàn cảnh thấp hèn khốn khó. Về những dòng họ bình dân, ta chẳng có gì để nói ngoài việc họ chỉ góp phần làm đông đúc thêm số lượng những kẻ đang sống, chẳng có sự xuất sắc nào mang lại cho họ chút danh tiếng hay lời ca tụng nào ngoài điều đó. Từ tất cả những gì ta đã nói, ta muốn các con, những đứa ngốc nghèo khổ của ta, hãy rút ra điều này: sự phân chia dòng tộc vốn vô cùng hỗn tạp, và chỉ những ai chứng tỏ được bản thân qua nhân đức, sự giàu có và lòng hào hiệp của người sở hữu thì mới thực sự được xem là cao quý và lừng lẫy. Ta đã nhắc đến nhân đức, sự giàu có và lòng hào hiệp, bởi vì một kẻ quyền quý mà đồi bại sẽ trở thành tấm gương tày đình cho thói hư tật xấu, còn một kẻ giàu có mà keo kiệt thì chẳng khác nào một tên ăn mày bủn xỉn; vì người nắm giữ tài sản không hề cảm thấy hạnh phúc nhờ việc sở hữu nó, mà là nhờ biết cách tiêu xài nó, và không phải tiêu xài theo ý thích bừa bãi, mà là biết tiêu xài sao cho đúng đắn. Kẻ quý tộc nghèo khó chẳng có cách nào khác để chứng tỏ mình là người cao quý ngoài đức hạnh, sự niềm nở, nền nã, lịch thiệp, phong thái dịu dàng và lòng tốt, không kiêu căng, ngạo mạn hay hay xét nét, nhưng trên hết là phải biết ơn trên bố thí; bởi chỉ với hai đồng maravedis được trao đi với tấm lòng hoan hỉ cho người nghèo, chàng sẽ tỏ ra hào phóng chẳng kém gì kẻ phân phát tiền cứu trợ giữa tiếng chuông trống rền vang, và bất kỳ ai nhận thấy chàng được phú bồng cho những đức tính mà ta vừa kể, dẫu không quen biết, cũng không thể không nhận ra và ghi nhận chàng là người thuộc dòng dõi danh gia vọng tộc; và sẽ là điều kỳ lạ nếu không phải như thế: ngợi ca từ xưa vẫn là phần thưởng dành cho nhân đức, và những ai sống có đức hạnh chắc chắn sẽ nhận được những lời tán dương. Có hai con đường, hỡi các con gái của ta, dẫn con người ta đến với sự giàu sang và vinhk quang: một là đường văn chương, hai là đường binh nghiệp. Bản thân ta thiên về võ nghiệp nhiều hơn văn chương, và xét theo xu hướng hướng về binh nghiệp ấy, ta sinh ra dưới sự chiếu mệnh của sao Hỏa. Do đó, ta ít nhiều bị sai khiến phải đi theo con đường đó, và ta phải dấn bước trên con đường ấy dẫu cho cả thế giới có chống lại; mọi nỗ lực khuyên can ta cưỡng lại điều mà trời đất đã định đoạt, số phận đã sắp đặt, lý trí đòi hỏi, và trên hết là điều mà chính niềm đam mê của ta hướng về đều là vô ích. Bởi khi đã biết rõ vô vàn nỗi gian lao gắn liền với nghiệp hiệp sĩ giang hồ, ta đồng thời cũng thấu hiểu những phúc lành vô tận đạt được từ đó; ta biết rằng con đường nhân đức thì vô cùng hẹp, còn nẻo đường tội lỗi lại rộng thênh thang; ta biết đích đến và cái kết của chúng hoàn toàn khác nhau, vì con đường rộng rãi dễ dãi của thói hư tật xấu sẽ dẫn đến cái chết, còn con đường hẹp hòi nhọc nhằn của nhân đức sẽ dẫn đến sự sống, không phải sự sống phù du tạm bợ mà là sự sống trường tồn vĩnh cửu; ta biết rằng, như thi hào xứ Castilia vĩ đại của chúng ta từng ca vận: -
Chính qua những lối mòn gập ghềnh hiểm trở đó
Họ mới bước lên được đỉnh cao bất tử,
Nơi những kẻ dậm chân nơi đáy sâu chẳng tài nào vươn tới.
“Khổ thân tôi chưa!” cô cháu gái kêu lên, “hóa ra chủ nhân của tôi cũng là một nhà thơ cơ đấy! Ngài biết tuốt mọi thứ và làm được tất cả mọi thứ; tôi dám cá nếu ngài hứng chí đi làm thợ hồ, ngài có thể xây một ngôi nhà dễ dàng như đan một chiếc lồng chim vậy.”
“Ta nói cho cháu hay, cháu gái ạ,” Don Quixote đáp, “nếu những tư tưởng hiệp nghĩa này không chiếm trọn tâm trí ta, thì trên đời chẳng có việc gì là ta không làm được, hay chẳng có món đồ thủ công tinh xảo nào mà đôi bàn tay này không chế tác ra được, đặc biệt là lồng chim và tăm xỉa răng.”
Đúng lúc ấy, có tiếng gõ cửa vang lên, và khi họ hỏi ai ở ngoài đó, Sancho Panza liền đáp rằng chính là lão. Ngay khoảnh khắc bà quản gia biết là ai, mụ liền vội vã chạy đi trốn biệt để khỏi phải nhìn thấy mặt lão; mụ căm ghét lão đến nhường nào. Cô cháu gái ra mở cửa cho lão bước vào, và chủ nhân của lão là Don Quixote liền tiến lên đón tiếp với vòng tay rộng mở, rồi cả hai đóng kín cửa lại trong căn phòng của ông để tiếp tục có một cuộc trò chuyện chẳng kém phần quan trọng so với lần trước.
