Đúng vào thời điểm nửa đêm — xấp xỉ thế — Don Quixote và Sancho rời khỏi khu rừng và tiến vào El Toboso. Thị trấn chìm trong sự tĩnh lặng tuyệt đối, bởi tất cả mọi cư dân đều đang ngủ say, và theo cách nói quen thuộc, họ đang nằm ngửa ra mà ngáy. Đêm hơi tối, dù Sancho hẳn sẽ lấy làm mừng nếu trời tối hẳn, để cái sự tối tăm ấy che giấu cho những bề bộn vụng về của mình. Khắp nơi chẳng nghe thấy gì ngoài tiếng chó sủa vang, khiến Don Quoxite nhức cả tai còn tim Sancho thì thấp thỏm không yên. Chốc chốc lại có tiếng lừa kêu, heo ụt ịt, mèo kêu meo meo, và những âm thanh hỗn độn ấy dường như càng trở nên chói tai hơn giữa màn đêm tĩnh mịch; tất cả những điều ấy đều được vị hiệp sĩ si tình coi làềm gở. Mặc dù vậy, chàng vẫn bảo Sancho: “Sancho, con trai ta, hãy dẫn đường tới cung điện của Dulcinea đi, biết đâu chúng ta sẽ thấy nàng còn thức.”

Sancho kêu lên: “Trời đánh đá! Con phải dẫn đường tới cung điện nào đây, trong khi cái nơi mà con thấy điện hạ của ngài ở chỉ là một ngôi nhà vô cùng nhỏ bé?”

Don Quixote đáp: “Rất có thể khi ấy nàng đã lui vào một căn phòng nhỏ nào đó trong cung điện của mình, để vui đùa cùng các thị nữ, như thói quen của các bậc đại tiểu thư và vương phi.”

Sancho liền nói: “Thưa ngài, nếu ngài cứ khăng khăng bất chấp tất cả rằng ngôi nhà của phu nhân Dulcinea là một cung điện, thì ngài thử nghĩ xem, giờ này có phải là lúc để đến gõ cửa không? Liệu chúng ta có nên cứ đứng gõ cho đến khi họ nghe thấy rồi mở cửa, gây ra biết bao náo loạn và xáo trộn cho cả cái gia đình ấy không? Ngài tưởng chúng ta đang đến nhà mấy cô nhân tình, giống như bọn công tử bột cứ thích tạt qua gõ cửa rồi xông vào bất kể nửa đêm nửa hôm nào chắc?”

Don Quixote đáp lại: “Trước hết chúng ta hãy tìm cho chắc chắn đâu là cung điện cái đã, rồi ta sẽ bảo cho con hay chúng ta nên làm gì tiếp theo; nhưng hãy nhìn kìa, hỡi Sancho, hoặc là mắt ta kém, hoặc chính cái khối tối thẫm mà ta nhìn thấy đằng kia chính là cung điện của Dulcinea.”

Sancho bèn thưa: “Vậy xin ngài cứ đi trước đi; biết đâu lại đúng là thế thật; nhưng dẫu cho con có tận mắt trông thấy và tận tay sờ thấy đi nữa, thì con cũng chỉ tin có chừng mực như tin rằng bây giờ đang là ban ngày mà thôi.”

Don Quixote bước lên dẫn đầu, và đi chừng hai trăm bước thì chàng tiến lại gần khối tối thẫm vừa rồi, để rồi nhận ra rằng cái công trình ấy chẳng phải cung điện nào cả, mà là nhà thờ chính của thị trấn. Chàng liền thốt lên: “Hóa ra chúng ta lại đâm đầu vào nhà thờ rồi, Sancho ạ.”

Sancho đáp: “Con thấy vậy đấy, và ơn trời cầu cho chúng ta đừng đâm đầu vào mồ mả; chẳng có điềm lành gì khi cứ lang thang trong nghĩa trang vào cái giờ này của ban đêm cả; huống hồ lại sau khi con đã thưa với ngài — nếu con nhớ không nhầm — là nhà của vị phu nhân này nằm trong một con hẻm cụt.”

Don Quixote tức giận mắng: “Trời tru đất diệt cái đồ đầu đất nhà ngươi! Đã bao giờ ngươi nghe thấy lâu đài với cung điện hoàng gia lại được xây trong những con hẻm cụt chưa?”

Sancho đáp lại: “Thưa ngài, mỗi xứ sở lại có một thói quen riêng; biết đâu ở cái đất El Toboso này, người ta lại có mốt xây cung điện với dinh cơ hoành tráng trong hẻm cụt thì sao; thế nên con xin ngài hãy rủ lòng thương cho phép con đi sục sạo khắp mấy con đường hay ngõ hẻm trước mặt này xem sao, biết đâu ở một xó xỉnh nào đó, con lại vớ được cái cung điện ấy — mà ơn trời cho bầy chó tha quái cái mông đứa nào xúi chúng ta dấn thân vào cái trò hề này.”

Don Quixote quở trách: “Hãy nói năng cho phải phép khi nhắc đến những gì thuộc về phu nhân của ta, hỡi Sancho; chúng ta hãy cứ an phận thủ thường, chớ có làm mọi chuyện phức tạp thêm.”

Sancho lầm bầm: “Con xin ngài con xin im miệng vậy, nhưng sao mà con chịu đựng cho đành khi ngài cứ bắt con — dù chỉ mới nhìn thấy nhà của nữ chủ nhân có một lần — phải nhớ đời đời kiếp kiếp và tìm ra nó giữa lúc nửa đêm thế này, trong khi chính ngài, người chắc hẳn đã nhìn thấy nó hàng ngàn lần, còn chẳng tìm nổi?”

Don Quixote bực bội: “Ngươi sắp làm ta phát điên lên rồi đấy, Sancho. Này cái đồ dị giáo kia, chẳng lẽ ta đã không nói với ngươi hàng ngàn lần rằng ta chưa từng một lần trong đời được nhìn thấy bóng dáng nàng Dulcinea vô song hay bước qua thềm cửa cung điện của nàng, và rằng ta đem lòng si mê hoàn toàn chỉ vì nghe tiếng đồn xa cùng với danh tiếng lẫy lừng của nàng về nhan sắc lẫn đức hạnh hay sao?”

Sancho liền đáp: “Bây giờ thì con đã nghe ngài nói thế rồi đấy; và con cũng xin thưa luôn là nếu ngài chưa từng thấy nàng, thì con lại càng chưa.”

Don Quixote khẳng định: “Đó là điều không thể nào có chuyện ấy được, bởi dẫu sao đi nữa, khi mang câu trả lời cho bức thư ta gửi qua tay ngươi về, chính ngươi đã bảo là ngươi trông thấy nàng đang sàng lúa mì cơ mà.”

Sancho cãi: “Xin ngài đừng bận tâm chuyện đó; con phải thú nhận rằng việc con nhìn thấy nàng và câu trả lời con mang về cho ngài cũng chỉ là nghe người ta nói lại mà thôi, chứ ngài bảo con nhận diện phu nhân Dulcinea là ai thì có khác gì bảo con với tay chạm tới bầu trời.”

Don Quixote thở dài: “Sancho, hỡi Sancho, có lúc nào ra lúc ấy, có lúc đùa cợt có lúc lại không phải phép; nếu ta bảo rằng ta chưa từng trông thấy hay trò chuyện với vị phu nhân của lòng mình, thì đó không phải là lý do để ngươi tuyên bố rằng ngươi chưa từng gặp hay trò chuyện với nàng, trong khi sự thật hoàn toàn ngược lại, như ngươi thừa biết.”

Trong lúc hai thầy trò đang mải đôi co như vậy, họ bỗng thấy có một người dắt theo một cặp la đang tiến về phía họ. Dựa vào tiếng động phát ra từ chiếc cày kéo lê trên mặt đất, họ đoán đó là một bác nông dân dậy từ trước lúc bình minh để ra đồng làm việc, và quả thực đúng là như vậy. Gã vừa đi vừa cất tiếng hát bài thơ ca dao rằng:—

Hỡi những tráng sĩ nước Pháp kia ơi,

Các ngươi đã chuốc lấy thảm bại đắng cay,

Nơi thung lũng Roncesvalles này—

Nghe vậy, Don Quixote liền kêu lên: “Ta thề có chết, hỡi Sancho, nếu đêm nay chúng ta gặp được điều gì tốt lành! Ngươi có nghe thấy tên hề đó đang hát gì không?”

Sancho đáp: “Con có nghe chứ, nhưng cái vụ thung lũng Roncesvalles thì liên quan gì đến hoàn cảnh hiện tại của chúng ta cơ chứ? Gã thà cứ hát bài ca về Calainos còn hơn, chứ dăm ba cái câu ca dao ấy chẳng đem lại chút may rủi nào cho việc làm ăn của chúng ta đâu.”

Đến lúc này thì bác nông dân đã tới gần, và Don Quixote bèn cất tiếng hỏi: “Bạn hiền, xin Chúa phù hộ cho bạn, bạn có thể chỉ giùm tôi xem cung điện của vị công chúa vô song Doña Dulcinea del Toboso nằm ở khu vực nào ở đây không?”

Cậu thanh niên đáp lại: “Thưa ngài, tôi là người ở xứ khác mới đến thị trấn này làm thuê cho một chủ đất giàu có được vài ngày nay thôi. Ngôi nhà đối diện kia là nơi ở của cha xứ và thầy phó tế trong làng, cả hai hoặc một trong hai người họ có lẽ sẽ cung cấp cho ngài chút ít thông tin về vị phu nhân công chúa gì đó mà ngài tìm kiếm, bởi họ nắm trong tay danh sách của toàn bộ cư dân ở El Toboso này; dẫu theo suy nghĩ của tôi thì chẳng có vị công chúa nào sống ở cái chốn này cả; dĩ nhiên là có rất nhiều quý bà quyền quý, và ở nhà mình thì ai chẳng được làm công chúa.”

Don Quixote liền nói: “À, thế thì người mà ta đang dò hỏi chính là một trong số những vị quý bà ấy rồi, bạn tôi ạ.”

Cậu thanh niên đáp gọn lỏn: “Biết đâu là thế; xin Chúa phù hộ cho các người, trời sắp sáng đến nơi rồi kìa;” và chẳng buồn đợi thêm câu hỏi nào khác, gã quất roi giục bầy la phi đi.

Thấy chủ nhân của mình đang ủ rũ và có phần chán nản, Sancho liền khuyên nhủ: “Thưa ngài, trời sắp sáng rồi, và chúng ta không thể để ánh mặt trời bắt gặp mình đang lảng vảng ngoài phố thế này được; tốt hơn hết là chúng ta nên rời khỏi thị trấn, rồi ngài hãy tìm một khu rừng nào đó vùng ngoại ô để ẩn nấp. Con sẽ quay lại đây vào ban ngày, và con sẽ sục sạo không sót một ngõ ngách hay xó xỉnh nào trong cả cái làng này để tìm cho ra ngôi nhà, lâu đài hay cung điện của phu nhân nhà ta. Chắc chắn con sẽ gặp may thôi, và ngay khi tìm thấy, con sẽ tâu xin phu nhân, cho ngài ấy biết ngài đang mong ngóng ở đâu và như thế nào, để từ đó sắp xếp một kế hoạch giúp ngài diện kiến nàng mà vẫn bảo toàn danh dự cùng uy danh của phu nhân.”

Don Quixote cảm thán: “Sancho, ngươi vừa thốt ra hàng ngàn lời vàng ý ngọc cô đọng chỉ trong vài câu ngắn ngủi; ta rất cảm kích lời khuyên của ngươi và vui lòng đón nhận nó. Nào con trai ta, hãy đi tìm một chốn nấp cho ta, trong khi ngươi quay lại — như lời ngươi nói — để tìm kiếm và tâu chuyện với phu nhân của ta, vị nữ sĩ mà từ sự anh minh và nhã nhặn của nàng, ta hằng mong mỏi những ân huệ phi thường.”

Bản thân Sancho đang như ngồi trên đống lửa, chỉ mong nhanh chóng đưa chủ nhân rời khỏi thị trấn để tránh việc ngài phát hiện ra lời nói dối về câu trả lời mà hắn từng mang về từ vùng Sierra Morena nhân danh Dulcinea; thế là hắn hối hả giục giã, và họ lập tức lên đường. Chỉ cách làng chừng hai dặm, họ tìm thấy một khu rừng rậm, nơi Don Quixote ở lại ẩn náu, còn Sancho thì quay trở lại thị trấn để diện kiến Dulcinea — trong chuyến sứ mạng ấy, những sự việc đã xảy ra với hắn đòi hỏi chúng ta phải dành sự quan tâm đặc biệt trong một chương mới.