Sách sử kể rằng, tiếng la hét mà Don Quixote, thầy phó tế và bác thợ cạo nghe thấy chính là từ miệng cô cháu gái và bà quản gia thốt ra khi họ đang mắng nhiếc Sancho. Hắn đang cố xông vào để gặp Don Quixote trong khi hai người phụ nữ cố hết sức giữ chặt cửa lại, miệng quát: “Thứ đồ vô lại này muốn gì ở cái nhà này hả? Cút về nhà ngươi đi, đồ khốn, chính mày chứ không ai khác đã mê hoặc chủ ta, dẫn đường đưa lối cho ông ấy, rồi bắt ông ấy lang thang khắp chốn.”

Nghe vậy, Sancho liền cãi lại: “Ôi cái bọn quản gia quỷ quái! Chính ta mới là kẻ bị mê hoặc, bị dẫn đường đưa lối và bắt lang thang khắp chốn, chứ nào phải chủ các người! Chính ông ấy đã lôi ta đi khắp thế gian, các người lầm to rồi. Ông ấy đã dụ dỗ ta rời nhà bằng một mưu mẹo, hứa hẹn sẽ cho ta cai quản một hòn đảo mà đến nay ta vẫn đang mòn mỏi ngóng chờ.”

Cô cháu gái tức giận quát: “Cầu mong những hòn đảo quái quỷ ấy nghẹn chết mày đi, đồ Sancho đáng nguyền rủa! Đảo với chả điếc là cái thá gì? Nó có ăn được không, hả cái đồ phàm ăn tục uống?”

Sancho đáp: “Đó không phải là thứ để ăn, mà là thứ để cai quản và trị vì, còn tuyệt vời hơn cả bốn thành phố hay bốn ghế quan tòa ở triều đình.”

Bà quản gia xen vào: “Dù thế nào đi nữa, mày cũng đừng mong bước chân vào đây, cái túi rắc rối và cái bao mưu mô kia! Về nhà mà cai quản cái giếng nước của mày, cuốc mấy luống rau đi, rồi dẹp ngay cái thói mơ tưởng đến đảo với đước đi.”

Thầy phó tế và bác thợ cạo đứng nghe cuộc đấu khẩu của ba người với vẻ vô cùng thích thú; nhưng Don Quixote, vì sợ Sancho lỡ lời tuôn ra một đống chuyện ngốc nghếch dại dột rồi chạm đến những vấn đề không mấy hay ho cho danh dự của mình, bèn lên tiếng gọi vọng ra, bảo hai người kia giữ im lặng và cho Sancho vào. Sancho bước vào, còn thầy phó tế và bác thợ cạo thì cáo từ Don Quixote. Họ đã hoàn toàn tuyệt vọng về khả năng bình phục của chàng khi thấy chàng vẫn quá u mê theo đuổi những ý tưởng điên rồ và ngập chìm trong thứ văn hóa hiệp sĩ xằng bậy ấy. Thầy phó tế bảo bác thợ cạo: “Bác thấy chưa, thưa bác hàng xóm, chỉ ít lâu nữa thôi là ngài hiệp sĩ của chúng ta lại chuẩn bị dấn thân cho một phen bay bổng nữa cho mà xem.”

Bác thợ cạo đáp: “Tôi chẳng nghi ngờ gì điều đó; nhưng tôi không lấy làm lạ về sự điên rồ của ngài hiệp sĩ bằng sự khờ khạo của gã hầu. Gã tin sái cổ vào cái câu chuyện hòn đảo đến mức tôi nghĩ rằng dù có vạch trần thế nào đi nữa thì cũng chẳng tài nào gội sạch được ý nghĩ ấy khỏi đầu gã.”

Thầy phó tế thở dài: “Chúa phù hộ cho họ; và chúng ta hãy cứ canh chừng xem những trò hoang đường của cả chủ lẫn tớ này sẽ đi đến đâu, bởi xem chừng họ sinh ra là để có đôi có cặp, và sự điên rồ của người chủ nếu thiếu đi sự khờ khạo của kẻ tớ thì chẳng còn giá trị gì nữa.”

Bác thợ cạo đồng tình: “Quả đúng là như vậy, và tôi rất muốn biết lúc này hai kẻ đó đang bàn tán những gì.”

Thầy phó tế nói: “Tôi dám cá với bác là cô cháu gái hoặc bà quản gia lát nữa sẽ kể lại cho chúng ta nghe thôi, vì họ đâu phải là những kẻ chịu bỏ qua cơ hội lắng nghe.”

Trong khi đó, Don Quixote đóng kín cửa phòng lại với Sancho. Khi chỉ có hai người, chàng liền nói: “Ta lấy làm tiếc vô cùng, hỡi Sancho, vì ngươi đã và đang nói rằng ta đã lôi ngươi ra khỏi túp lều tranh, trong khi ngươi thừa biết là ta không hề ở yên trong nhà mình. Chúng ta cùng nhau lên đường, cùng nhau sải bước trên vạn dặm, cùng nhau lang bạt kỳ hồ; chúng ta đã cùng chia ngọt sẻ bùi và gánh chịu chung vận hạn; nếu ngươi bị tung chăn lên trời một lần, thì ta đã bị nện cho nhừ tử đến cả trăm lần, và đó là điều duy nhất ta hơn ngươi.”

Sancho thưa: “Điều đó cũng phải thôi thưa ngài, bởi qua lời ngài nói thì tai họa vốn dĩ gắn liền với các hiệp sĩ giang hồ hơn là với những kẻ hầu cận của họ.”

Don Quixote liền bác lại: “Ngươi lầm rồi, Sancho, theo như châm ngôn *quando caput dolet*, v.v.”

Sancho nhún vai: “Tôi chẳng hiểu thứ ngôn ngữ nào khác ngoài tiếng mẹ đẻ của mình cả.”

Don Quixote giải thích: “Ý ta muốn nói là khi cái đầu bị đau thì toàn bộ các bộ phận khác đều đau đớn theo; và vì thế, với tư cách là chúa tể và người chủ của ngươi, ta chính là cái đầu của ngươi, còn ngươi là một phần thân thể ta vì ngươi là kẻ hầu của ta; do đó, bất kỳ nỗi bất hạnh nào tác động hay sẽ tác động đến ta đều phải đem lại đau đớn cho ngươi, và điều gì xảy ra cho ngươi cũng phải khiến ta đau đớn.”

Sancho đáp ngay: “Lẽ ra phải là như vậy; nhưng khi tôi bị tung lên không trung như một bộ phận cơ thể, thì cái đầu của ngài lại nằm ở bên kia bức tường, thong thả đứng nhìn tôi bay lượn mà có cảm thấy đau đớn chút nào đâu; và nếu các bộ phận buộc phải cảm nhận nỗi đau của cái đầu, thì cái đầu cũng phải có nghĩa vụ chia sẻ đau đớn với chúng chứ.”

Don Quixote gặng hỏi: “Ý ngươi bây giờ là lúc bọn chúng tung chăn ngươi lên, ta không hề cảm thấy đau đớn gì chắc? Nếu ngươi nghĩ thế thì đừng bao giờ nói hay suy nghĩ như vậy nữa, bởi lúc ấy nỗi đau trong tâm hồn ta còn lớn hơn gấp bội nỗi đau thể xác mà ngươi phải chịu đựng. Nhưng hãy gác chuyện đó lại đã, vì chúng ta sẽ còn đủ cơ hội để suy ngẫm và phân định rạch ròi vấn đề này. Này Sancho bạn hiền, hãy nói cho ta nghe thiên hạ ở ngôi làng này đồn đại gì về ta? Thường dân nghĩ gì về ta? Bọn tiểu quý tộc hidalgos nghĩ gì? Tầng lớp quý tộc caballeros nghĩ gì? Họ nói thế nào về lòng dũng cảm, về những chiến công, về sự lịch thiệp của ta? Họ đối xử thế nào với sứ mệnh mà ta đang gánh vác nhằm vực dậy và khôi phục lại trật tự hiệp sĩ vốn đã chìm vào quên lãng này? Tóm lại, hỡi Sancho, ta muốn ngươi kể cho ta nghe mọi điều lọt đến tai ngươi về đề tài này; và ngươi phải kể lại một cách trung thực, không được thêm thắt một chút khen ngợi nào cũng không được bớt xén một chút chê bai nào; bởi bổn phận của những bề tôi trung thành là phải tâu bày sự thật với các chúa công của mình đúng như bản chất vốn có của nó, không để cho những lời nịnh hót làm sai lệch hay sự kính trọng hão huyền làm lu mờ. Ta muốn ngươi biết rằng, hỡi Sancho, nếu những sự thật trần trụi, không bị che đậy bởi những lời nịnh bợ mà lọt được đến tai các bậc vương tôn công tử, thì thời thế đã khác đi, và người ta sẽ không gọi thời đại chúng ta là thời đại đồ sắt nữa, mà phải xem đây là thời đại hoàng kim của những ngày tháng gần đây. Hãy ghi nhớ lời khuyên này của ta, Sancho, và hãy tường trình lại một cách rõ ràng, trung thực sự thật về những gì ngươi biết liên quan đến điều ta vừa hỏi.”

Sancho cung kính đáp: “TôI xin hết lòng tuân lệnh ngài, thưa chủ nhân, với điều kiện là ngài không được nổi giận trước những gì tôi sắp nói, bởi ngài muốn tôi phải phơi bày sự thật một cách trần trụi nhất, chẳng thèm khoác lên mình thêm bất cứ mảnh vải nào so với những gì tôi đã tai nghe mắt thấy.”

Don Quixote khẳng định: “Ta sẽ không giận đâu; ngươi cứ thoải mái cởi mở, Sancho, không cần phải vòng vo tam quốc nữa.”

Nghe vậy, Sancho liền bắt đầu: “Thưa, trước hết tôi xin báo để ngài rõ là dân gian coi ngài là một kẻ điên nặng, còn tôi thì chẳng kém phần ngốc nghếch. Bọn tiểu quý tộc hidalgos thì xì xào rằng ngài không biết lượng sức mình, tự ý nhận lấy tước hiệu ‘Don’ và một bước nhảy vọt thành hiệp sĩ trong khi gia tài chỉ có dăm gốc nho, đôi sào đất và chẳng có nổi một chiếc áo sơ mi lót lưng. Còn các bậc quý tộc caballeros thì tuyên bố họ không muốn có mấy gã tiểu quý tộc nghèo kiết xác chen chân vào hàng ngũ của họ, đặc biệt là loại tiểu quý tộc tự đánh giày lấy và dùng chỉ lụa xanh để vá đôi tất đen rách rưới.”

Don Quixote điềm nhiên đáp: “Điều đó không ám chỉ ta, bởi ta lúc nào cũng ăn mặc chỉnh tề và chưa từng vá víu bao giờ; ta có thể rách rưới, nhưng sự rách rưới ấy là do va chạm binh khí chứ không phải do năm tháng bào mòn.”

Sancho tiếp lời: “Còn về lòng dũng cảm, sự lịch thiệp, tài năng và sứ mệnh của ngài thì có muôn vàn ý kiến trái chiều. Người thì bảo: ‘Điên nhưng mà buồn cười’; kẻ thì bảo: ‘Dũng cảm nhưng vô vận’; người khác lại bảo: ‘Lịch thiệp nhưng hay chõ mũi vào chuyện người’; rồi họ mổ xẻ đủ điều đến mức chẳng để lại nổi một mảnh xương lành nào cho ngài cũng như cho cả thân tôi.”

Don Quixote từ tốn nhắc nhở: “Hãy nhớ lấy điều này, Sancho, bất cứ nơi nào nhân đức tỏa sáng rực rỡ thì nơi ấy bị trù dập. Hầu như chẳng có mấy ai trong số những vĩ nhân từng sống trên đời này mà không bị sự đố kỵ vu khống, phỉ báng. Julius Cæsar, vị tướng tài ba, khôn ngoan và dũng cảm nhất, từng bị buộc tội là kẻ tham vọng, ăn mặc luộm thuộm và đời tư không lấy gì làm trong sạch. Alexander Đại đế, người với những chiến công lẫy lừng đã mang lại cho ông danh hiệu Vĩ đại, thì bị chê là hơi nát rượu. Hercules, người với vô số kỳ công vĩ đại, lại bị đồn đại là kẻ hoang dâm vô độ. Don Galaor, người em của Amadis xứ Gaul, bị xì xào là kẻ hiếu chiến quá mức, còn người anh của chàng thì hay sụt sùi đa cảm. Thế nên, hỡi Sancho, giữa vô vàn lời vu cáo nhắm vào những bậc hiền tài ấy, những lời phỉ báng nhắm vào ta đây cũng có thể châm chước cho qua, vì chúng chẳng qua cũng chỉ giống như những điều ngươi vừa kể mà thôi.”

Sancho kêu lên: “Khổ nỗi chính là ở chỗ đó đấy, thưa cha mẹ ơi!”

Don Quixote ngạc nhiên hỏi: “Thế hóa ra vẫn còn nữa à?”

Sancho đáp: “Vẫn còn cái đuôi chưa lột da đây này! Mấy chuyện nãy giờ kể chỉ là bánh ngọt với bánh khảo thôi; nhưng nếu ngài thực sự muốn biết tất cả những lời vu khống cay độc mà người ta trút lên đầu ngài, tôi sẽ lôi cổ ngay một kẻ đến đây ngay tức khắc – hắn có thể kể cho ngài nghe tường tận từng li từng tí không sót một chữ. Chuyện là tối hôm qua, con trai của Bartholomew Carrasco vừa từ Salamanca học hành đỗ đạc trở về làng, lúc tôi sang chúc mừng cậu ta, cậu ta đã bảo tôi rằng lịch sử về các cuộc phiêu lưu của ngài đã được in thành sách đành hoàng với tựa đề *NHÀ QUÝ TỘC TÀI BA DON QUIXOTE XỨ LA MANCHA*; và cậu ta nói rằng trong sách có nhắc đến cả tên tôi, Sancho Panza hẳn hoi, rồi cả tiểu thư Dulcinea del Toboso nữa, cùng vô số chuyện thầm kín xảy ra lúc chỉ có hai chúng ta với nhau; đến mức tôi phải ôm ngực làm dấu thánh vì ngạc nhiên không hiểu vì sao vị sử gia chắp bút lại có thể tường tận mọi chuyện đến thế.”

Don Quixote mỉm cười: “Ta bảo đảm với ngươi, Sancho, tác giả của cuốn sử đó chắc chắn phải là một vị pháp sư thông thái; bởi đối với những bậc chân tu như thế, chẳng có bí mật nào trên đời này có thể giấu giếm được.”

Sancho thốt lên: “Hả! Pháp sư với chẳng thông thái ư? Cử nhân Samson Carrasco (đó là tên của cái người mà tôi vừa nhắc tới) nói rằng tác giả cuốn sử ấy tên là Cide Hamete Berengena cơ mà.”

Don Quixote gật đầu: “Đó là một cái tên mang âm hưởng Moorish.”

Sancho đáp: “Chắc là thế rồi; vì tôi từng nghe người ta đồn rằng dân Moor rất khoái món cà tím berengena.”

Don Quixote đính chính: “Chắc là ngươi đã nhầm họ của vị ‘Cide’ này rồi – trong tiếng Ả Rập từ đó có nghĩa là ‘Lãnh chúa’ đấy, hỡi Sancho.”

Sancho cười hề hề: “Chắc là vậy rồi, nhưng nếu ngài muốn tôi đi mời cậu cử nhân đến đây, tôi sẽ đi trong chớp mắt là về ngay.”

Don Quixote vui mừng bảo: “Ngươi làm thế thì ta mang ơn lắm, bạn hiền ạ, bởi những điều ngươi vừa kể khiến ta kinh ngạc khôn tả, và ta sẽ chẳng thể nuốt trôi miếng ăn nào cho đặng cho đến khi được nghe rõ ngọn nguồn.”

Nói rồi, Sancho liền tung cửa đi ngay để tìm cậu cử nhân. Chẳng mấy chốc hắn đã quay lại cùng với Samson Carrasco, và cả ba người cùng nhau mở ra một cuộc đàm đạo vô cùng thú vị.