Don Quixote vừa đi được một quãng ngắn qua khỏi làng của Don Diego thì bắt gặp hai vị linh mục hoặc sinh viên, cùng với hai người nông dân, đang cưỡi trên bốn con lừa. Một trong số các sinh viên mang theo một gói được bọc trong một mảnh vải thô màu xanh lục dùng làm túi xách, thoạt nhìn có vẻ như là dăm ba món đồ lót bằng vải lanh cùng đôi tất len có gân; người kia chẳng mang gì ngoài một cặp kiếm đấu mới tinh có núm bọc ở đầu. Những người nông dân thì chở theo đủ thứ vật dụng cho thấy họ vừa từ một thị trấn lớn nào đó mua sắm xong và đang mang về làng mình. Cả đám sinh viên lẫn nông dân đều ngạc nhiên tột độ, hệt như bất cứ ai lần đầu trông thấy Don Quixote, và vô cùng tò mò muốn biết con người khác thường này rốt cuộc là ai. Don Quixote chào hỏi họ, và sau khi biết họ cùng chung đường đi với mình, ngài ngỏ ý muốn đồng hành cùng họ, đồng thời khuyên họ nên đi chậm lại vì những con lừa non của họ bước nhanh hơn con ngựa của ngài. Sau đó, để chiều lòng họ, ngài vắn tắt giới thiệu bản thân cùng thân thế và nghề nghiệp của mình, rằng ngài là một hiệp sĩ giang hồ chuyên đi tìm kiếm những cuộc phiêu lưu khắp năm châu bốn bể. Ngài cho họ biết tên mình là Don Quixote xứ La Mancha, và biệt hiệu của ngài là Hiệp sĩ Sư tử.

Đối với những người nông dân thì những điều này nghe như tiếng Hy Lạp hay thứ ngôn ngữ vô nghĩa, nhưng với các sinh viên thì không phải vậy; họ nhanh chóng nhận ra cái đầu có vấn đề của Don Quixote. Mặc dù vậy, họ vẫn nhìn ngài với vẻ ngưỡng mộ và kính trọng, rồi một trong số họ lên thưa rằng: "Thưa ngài hiệp sĩ, nếu ngài không có lộ trình nhất định, vốn là thói quen của những ai đi tìm kiếm phiêu lưu, thì xin mời ngài đi cùng chúng tôi; ngài sẽ được chứng kiến một trong những đám cưới hoành tráng và giàu có nhất từng được tổ chức tại La Mancha này hoặc trong vùng bán kính nhiều dặm quanh đây."

Don Quixote hỏi có phải đó là đám cưới của một vị vương tôn công tử nào không mà ngài ta lại cất công ca ngợi thế. Sinh viên nọ đáp: "Hoàn toàn không, thưa ngài; đó là đám cưới của một chàng trai nhà nông và một cô thôn nữ. Chàng thì giàu nhất vùng này, còn nàng là tuyệt sắc giai nhân chưa từng có ai sánh bằng. Khung cảnh cử hành hôn lễ sẽ vô cùng độc đáo và khác thường, bởi nó được tổ chức tại một thảm cỏ bên cạnh thị trấn của cô dâu – người nổi tiếng với danh hiệu Quiteria xinh đẹp, còn chú rể được gọi là Camacho giàu có. Nàng mười tám tuổi, chàng hai đôi, cả hai rất xứng đôi vừa lứa, dẫu cho một số kẻ thông thái thuộc làu làu mọi phả hệ trên đời cứ đồn rằng dòng tộc của Quiteria xinh đẹp còn danh giá hơn nhà Camacho; nhưng thời buổi này chẳng ai bận tâm đến chuyện đó nữa, vì tiền tài có thể che lấp đi vô vàn tì vết. Dù sao đi nữa, Camacho vốn là kẻ phóng khoáng, và ngài ta thích cho dựng những cành cây che kín cả thảm cỏ rộng lớn phía trên đầu, sao cho ánh mặt trời có muốn len lỏi xuống lớp cỏ phủ mặt đất cũng phải chật vật lắm mới lọt qua được. Ngài ta cũng thuê cả vũ công, không chỉ múa kiếm mà còn có cả vũ công đeo chuông, bởi trong làng ngài có những người giật chuông và rung nhạc khéo léo bậc nhất; còn vũ công nhảy múa bằng giày thì tôi khỏi phải kể đến, vì số lượng ngài ta thuê nhiều vô kể. Thế nhưng, chẳng phải những thứ đó, hay nhiều điều khác nữa mà tôi chưa kể hết, sẽ làm cho đám cưới này trở nên đáng nhớ bằng vai trò mà tôi đoán chừng gã Basilio tuyệt vọng sẽ đảm nhận trong đó. Basilio này là một thanh niên cùng làng với Quiteria, nhà cậu ta nằm sát vách nhà cha mẹ nàng, tận dụng cơ hội đó, Thần Tình Yêu đã tái hiện lại một cách chính xác câu chuyện tình yêu từng bị lãng quên từ lâu của Pyramus và Thisbe. Quả thật, Basilio đã yêu Quiteria từ thuở hàn vi, và nàng cũng đáp lại mối tình ấy bằng vô số cử chỉ dịu dàng đầy kín đáo, khiến cho chuyện tình của đôi trẻ Basilio và Quiteria trở thành đề tài bàn tán và giải trí khắp cả làng. Khi chúng lớn lên, cha của Quiteria quyết định cấm cửa Basilio, không cho cậu ta tự do ra vào nhà như trước nữa. Để gạt bỏ mọi mối nghi ngờ và lo lắng vẩn vơ, ông ta đã hứa gả con gái cho tên Camacho giàu có, vì ông không ưng thuận gả nàng cho Basilio – kẻ có tài năng thiên bẩm nhiều hơn là tài sản do vận mệnh ban phát. Phải thừa nhận một cách công tâm rằng cậu ta là thanh niên lanh lẹ nhất mà chúng tôi từng biết: ném lao cực giỏi, đấu vật hạng nhất, chơi bóng cừ khôi; cậu ta chạy nhanh như hươu, nhảy cao hơn dê, đánh đổ những con ki gỗ cứ như có phép thuật, ca hát hay như sơn ca, gảy đàn guitar nghe như biết nói, và hơn hết là múa kiếm giỏi chẳng kém gì những bậc cao thủ."

Nghe đến đây, Don Quixote liền cất lời: "Chỉ riêng tài nghệ ấy thôi cũng đủ để chàng thanh niên đó xứng đáng được kết hôn, không chỉ với nàng Quiteria xinh đẹp, mà còn với cả vương hậu Guinevere nếu bà ấy còn sống đến ngày nay, mặc cho Lancelot hay bất cứ kẻ nào muốn ngăn cản."

Sancho, nãy giờ vẫn im lặng lắng nghe, liền chen vào: "Xin ngài hãy nói điều đó với vợ tôi, bởi bà ấy chẳng đời nào chịu nghe chuyện ai lấy người môn đăng hộ đối, cứ khăng khăng theo cái câu tục ngữ ‘nồi nào úp vung nấy’. Điều tôi mong muốn là chàng Basilio tốt bụng này (vì tôi đã bắt đầu đâm ra có thiện cảm với cậu ta rồi) sẽ được kết hôn với tiểu thư Quiteria ấy; và xin gửi lời chúc phúc cùng may mắn – ý tôi là điều ngược lại – đến những kẻ nào dám ngăn cản đôi lứa yêu nhau đến với nhau."

Don Quixote liền bảo: "Nếu tất cả những ai yêu nhau đều được kết hôn, thì điều đó sẽ tước đi quyền lựa chọn của cha mẹ, khiến họ không thể gả con cái cho đúng người và vào thời điểm thích hợp. Và nếu phó mặc cho các cô con gái tự do chọn chồng theo ý thích, thì có cô sẽ chọn đầy bếp của cha mình, có cô lại chọn một kẻ nào đó nàng tình cờ thấy đi ngang qua đường và tưởng lầm là hào hoa phong nhã, dẫu cho hắn có là một tên du côn nát rượu đi chăng nữa. Bởi vì tình yêu và sự say mê rất dễ làm mờ mắt sự phán đoán vốn vô cùng cần thiết khi chọn lựa con đường đi cho cuộc đời mình; và sự lựa chọn trong hôn nhân rất dễ dẫn đến sai lầm, đòi hỏi phải hết sức thận trọng cùng sự ân chuẩn đặc biệt từ thiên đường mới mong có được một cuộc hôn nhân tốt đẹp. Kẻ nào phải thực hiện một chuyến hành trình dài, nếu là kẻ khôn ngoan, sẽ tìm kiếm cho mình một người bạn đồng hành đáng tin cậy và dễ chịu trước khi lên đường. Vậy thì tại sao kẻ phải bước đi trên suốt chặng đường đời cho đến trạm dừng chân cuối cùng là cái chết lại không làm điều tương tự, nhất là khi người bạn đồng hành ấy sẽ ở bên ta trên giường, bên mâm cơm và ở khắp mọi nơi, hệt như người vợ đối với chồng mình? Sự gắn bó với vợ mình không phải là món hàng thương mại để mà sau khi mua có thể trả lại, đổi chác hay thay thế; bởi đó là thứ định mệnh không thể tách rời kéo dài suốt cả cuộc đời; nó là chiếc vòng thòng lọng một khi đã quàng vào cổ sẽ biến thành nút thót cổ tay Gordian, nếu lưỡi hái của Tử thần không cắt đứt thì không tài nào cởi ra được. Ta còn có thể nói nhiều hơn nữa về chủ đề này, nếu không bị bận tâm bởi sự nồng nhiệt muốn biết liệu ngài cử nhân còn điều gì để kể tiếp về câu chuyện của Basilio hay không."

Đáp lại lời này, anh sinh viên, hay cử nhân, hoặc như cách gọi của Don Quixote là ngài cử nhân, liền nói: "Tôi chẳng còn gì để kể nữa, ngoài việc từ khoảnh khắc Basilio biết được nàng Quiteria xinh đẹp sắp sửa kết hôn với Camacho giàu có, chẳng ai còn thấy cậu ta mỉm cười hay thốt ra được một lời nào nên hồn nữa. Cậu ta cứ thẫn thờ, ủ rũ đi lại, lẩm bẩm một mình với dáng vẻ chứng tỏ rõ ràng là đã mất trí. Cậu ta ăn rất ít và ngủ cũng chẳng bao nhiêu, toàn bộ thức ăn chỉ là hoa quả, còn khi ngủ – nếu có ngủ – thì nằm ngay trên bãi cỏ cứng ngoài đồng như một con dã thú. Có lúc cậu ta ngẩng lên nhìn trời, có lúc lại đăm đăm nhìn xuống đất với vẻ xuất thần đến mức người ta có thể tưởng lầm cậu ta là một bức tượng mặc quần áo bị gió thổi tà áo bay phần phật. Tóm lại, cậu ta biểu lộ rõ những dấu hiệu của một trái tim tan nát vì đau khổ, khiến tất cả chúng tôi những ai quen biết đều tin rằng vào ngày mai, khi nàng Quiteria xinh đẹp thốt lên tiếng ‘đồng ý’, đó chính là bản án tử hình dành cho cậu ta."

Sancho thốt lên: "Chúa sẽ sắp đặt mọi chuyện theo hướng tốt đẹp hơn, bởi Chúa đã tạo ra vết thương thì cũng ban ơn chữa lành; chẳng ai biết trước điều gì sẽ xảy ra; từ giờ cho đến ngày mai còn rất nhiều giờ, và trong bất kỳ giờ nào hay khoảnh khắc nào, nhà cửa cũng có thể sụp đổ; tôi từng chứng kiến cảnh trời mưa tầm tã mà mặt trời vẫn chiếu sáng cùng một lúc; biết bao kẻ đi ngủ trong khoẻ mạnh mà hôm sau chẳng thể nhấc nổi người. Thưa ngài, có ai dám vỗ ngực tự khoác lác rằng mình đã đóng được một chiếc đinh vào bánh xe vận mệnh không? Không, thưa ơn trên; và giữa chữ ‘vâng’ với chữ ‘không’ của phụ nữ, tôi chẳng dám đút lọt dù chỉ là một mũi kim, vì chẳng còn chút khe hở nào; nếu ngài bảo Quiteria yêu Basilio bằng cả tâm hồn và thể xác, thì tôi xin dâng cho cậu ta cả một túi may mắn; bởi tôi từng nghe người ta nói rằng tình yêu thường đeo cặp kính khiến đồng thau trông giống vàng, nghèo hèn hóa giàu sang, và mắt gỉ dính đầy ghèn cũng thành ngọc trai."

Don Quixote mắng: "Ngươi đang ám chỉ điều gì thế hỡi Sancho, trời đánh khôn hồn nhà ngươi! Bởi vì một khi ngươi đã giở trò xâu chuỗi các câu tục ngữ và ngạn ngữ lại với nhau thì chẳng ai có thể hiểu nổi ngươi ngoại trừ chính Judas, và ta ước gì hắn mang ngươi đi cho khuất mắt. Này đồ súc sinh, ngươi thì biết cái quái gì về đinh với chèo bánh xe hay bất cứ thứ gì khác chứ?"

Sancho đáp: "Ối, nếu ngài không hiểu nổi tôi thì cũng chẳng có gì lạ khi lời nói của tôi bị coi là nhảm nhí; nhưng mặc kệ chứ; tôi hiểu chính mình và tôi biết mình chẳng nói điều gì ngớ ngẩn trong những lời vừa rồi; chỉ có ngài đây, thưa ngài, lúc nào cũng bới lông tìm vết với mọi lời tôi nói, thậm chí cả việc tôi làm."

Don Quixote sửa lại: "Là soi mói chứ không phải bới lông tìm vết, hỡi kẻ xuyên tạc ngôn từ trong sáng, Chúa hãy trừng phạt ngươi đi!"

Sancho cãi lại: "Xin ngài đừng bắt bẻ tôi, bởi ngài biết tôi đâu có được nuôi dưỡng chốn lầu son cấm địa hay qua trường lớp đào tạo ở Salamanca để mà biết mình nói thừa hay thiếu một vài chữ. Chúa phù hộ tôi chứ, bắt một người dân vùng Sayago phải nói năng trôi chảy như người Toledo thì thật là bất công; mà chưa chắc những người Toledo đã luôn nói năng chuẩn mực khi bàn chuyện văn hoa đâu nhé."

Ngài cử nhân lên tiếng: "Điều đó đúng đấy, bởi những kẻ lớn lên ở khu Thuộc Da và quảng trường Zocodover không thể ăn nói giống như những người ngày ngày rảo bước quanh các hành lang tu viện nhà thờ, dẫu cho tất cả bọn họ đều là người Toledo. Ngôn từ thuần khiết, chính xác, trang nhã và minh bạch sẽ được tìm thấy ở những người có học thức và sự nhạy bén chốn vương triều, dẫu họ có sinh ra ở Majalahonda đi chăng nữa; tôi nói là sự nhạy bén, bởi có rất nhiều kẻ không có được điều đó, và sự nhạy bén chính là ngữ pháp của ngôn ngữ đẹp, miễn là nó đi kèm với thực hành. Thưa các ngài, vì tội lỗi của mình, tôi đã từng học giáo luật tại Salamanca, và tôi khá tự hào về khả năng diễn đạt ý mình bằng ngôn ngữ rõ ràng, giản dị và dễ hiểu."

Viên sinh viên kia liền châm chọc: "Nếu anh không tự hào về sự khéo léo của mình với cặp kiếm anh đang mang hơn là sự khéo léo của cái lưỡi, thì anh đã đứng đầu bảng thay vì đứng bét bảng như bây giờ."

Ngài cử nhân Corchuelo đáp trả: "Này cử nhân Corchuelo, anh đang có một quan niệm sai lầm nhất trên đời về kỹ thuật múa kiếm nếu anh nghĩ nó là vô tích sự."

Corchuelo cãi lại: "Đó không phải là quan niệm của riêng tôi, mà là một chân lý đã được xác lập; và nếu anh muốn tôi chứng minh điều đó bằng thực nghiệm, kia là gươm giáo sẵn có và đây là cơ hội tốt; tôi có một tay kiên định và một cánh tay vững chắc, kết hợp với sự quyết tâm không hề nhỏ của tôi, sẽ làm cho anh phải thú nhận rằng tôi không hề nhầm lẫn. Hãy xuống lừa và đem ra thực hành những thế đứng, vòng cung, góc độ cùng khoa học của anh đi, vì tôi hy vọng sẽ làm cho anh thấy sao giữa ban ngày với lối múa kiếm thô kệch của tôi – thứ nghệ thuật mà bên cạnh Chúa, tôi đặt niềm tin rằng chưa có kẻ nào sinh ra làm tôi phải quay lưng bỏ chạy, và chẳng có ai trên đời này mà tôi không buộc phải lùi bước."

Bậc thầy kiếm thuật đáp: "Chuyện anh có quay lưng bỏ chạy hay không thì tôi không thèm bận tâm; dẫu rằng có khi huyệt mộ của anh sẽ được đào ngay tại chỗ anh đặt chân xuống lần đầu tiên; ý tôi là anh sẽ nằm thẳng cẳng ở đó vì tội dám coi thường kỹ thuật múa kiếm."

Corchuelo đáp gọn lỏn: "Chúng ta sẽ sớm thấy thôi," rồi nhanh nhẹn nhảy xuống khỏi lưng lừa, giật phăng một thanh gươm trong số những thanh mà ngài cử nhân mang theo.

Đến lúc này, Don Quixote liền can thiệp: "Không được làm thế; ta sẽ là người chỉ đạo trận đấu kiếm này và là trọng tài cho vấn đề vẫn thường hay tranh cãi này." Nói đoạn, ngài xuống ngựa Rocinante, tay lăm lăm ngọn giáo, bước ra giữa đường đúng lúc ngài cử nhân với dáng điệu và bước chân nhẹ nhàng, uyển chuyển đang tiến về phía Corchuelo – kẻ đang lao tới với ánh mắt tóe lửa như người ta vẫn thường ví von. Hai kẻ còn lại trong nhóm là những người nông dân, chẳng thèm xuống lừa, cứ ngồi đó đóng vai khán giả chứng kiến thảm kịch chết người này. Những cú chém, đâm, đánh thốc xuống, vung ngược lên và xoay vòng mà Corchuelo tung ra đếm không xuể, dày đặc như mưa đá hay châu chấu. Hắn lao vào như một con sư tử tức giận, nhưng lại bị đầu núm gươm của ngài cử nhân gõ ngay vào miệng, khựng lại giữa lúc đang hầm hầm lao tới, buộc hắn phải cúi xuống hôn thanh gươm như thể đó là một vật thánh, dẫu lòng thành kính chẳng được như cách người ta vẫn kính cẩn tôn sùng các thánh tích. Kết cục là ngài cử nhân đã dùng mũi gươm điểm danh từng cái khuy trên chiếc áo ngắn mà Corchuelo đang mặc, xé tơi tả vạt áo trông giống như đuôi mực nang, đánh bay chiếc mũ của hắn tới hai lần, và hành hạ hắn kiệt sức đến nỗi trong niềm bực dọc, giận dữ và căm phẫn, hắn chớp lấy chuôi gươm ném đi với một lực mạnh đến mức một trong số những người nông dân có mặt ở đó – vốn là một chưởng khế, người đã đi tìm lại thanh gươm – sau đó đã lập biên bản làm chứng rằng hắn ném nó đi xa gần ba phần tư dặm. Lời chứng này sẽ và đã làm bằng chứng xác thực để khẳng định rằng sức mạnh thể xác cuối cùng vẫn phải khuất phục trước kỹ năng.

Corchuelo mệt mỏi ngồi thụp xuống, Sancho tiến lại gần bảo: "Thưa ngài cử nhân, đức tin của tôi đây, nếu ngài nghe lời khuyên của tôi thì ngài sẽ chẳng bao giờ thách đấu kiếm với bất kỳ ai nữa, mà chỉ nên đấu vật hay ném lao thôi, vì ngài có tuổi trẻ và sức lực cho việc đó; còn mấy kẻ múa kiếm mà người ta hay gọi ấy chứ, tôi từng nghe nói họ có thể xỏ mũi kim qua cả tròng mắt đấy."

Corchuelo đứng dậy, phủi bụi và nói: "Tôi thỏa mãn rồi khi đã ngã ngựa khỏi lưng lừa, và khi đã được chứng nghiệm bằng thực tế cái chân lý mà trước đây tôi quá ư dốt nát không biết." Nói xong, hắn ôm chầm lấy ngài cử nhân, và đôi bên trở thành những người bạn còn thân thiết hơn trước. Chẳng buồn đợi viên chưởng khế đi tìm thanh gươm trở về vì biết ông ta sẽ mất khối thời gian, họ quyết định tiếp tục lên đường để đến kịp ngôi làng của Quiteria – nơi tất cả bọn họ đều sinh sống.

Suốt quãng đường còn lại, ngài cử nhân say sưa diễn thuyết cho họ nghe về những ưu điểm của nghệ thuật kiếm thuật, với những luận điểm đanh thép cùng các hình tượng và chứng minh toán học xác đáng đến mức ai nấy đều bị thuyết phục trước giá trị của môn khoa học này, còn Corchuelo thì đã hoàn toàn từ bỏ được thói cố chấp của mình.

Trời sập tối; nhưng trước khi đến thị trấn, tất cả bọn họ đều có cảm giác như trước mặt mình là cả một bầu trời đầy rẫy những vì sao lấp lánh vô số kể. Họ cũng nghe thấy âm thanh rộn ràng hòa quyện của đủ loại nhạc cụ: sáo, trống, đàn tam thập lục, kèn túi, trống cơm và đổng la. Khi đến gần hơn, họ nhận ra những thân cây của giàn vòm lá xum xuê được dựng lên ở lối vào thị trấn đang rực rỡ ánh đèn không bị ngọn gió nào làm tắt, bởi làn gió lúc bấy giờ nhẹ đến mức chẳng đủ sức làm lay động những chiếc lá trên cành. Các nhạc công chính là linh hồn của đám cưới, họ rải rác đi thành từng nhóm nhỏ khắp các khoảng sân xinh xắn, kẻ múa, người hát, kẻ tấu những loại nhạc cụ vừa kể trên. Tóm lại, người ta có cảm giác như niềm vui và sự hân hoan đang nhảy múa khắp cả bãi cỏ. Rất nhiều người khác đang bận rộn dựng lên những khán đài cao để mọi người có thể thuận tiện thưởng thức các màn kịch và điệu múa sẽ được trình diễn vào ngày hôm sau tại khoảng đất dành riêng cho việc cử hành hôn lễ giữa Camacho giàu có và đám tang của Basilio. Don Quixote nhất quyết không chịu bước vào làng, dẫu cho người nông dân lẫn chàng cử nhân hết lời nài nỉ. Ngài lấy lý do mà ngài cho là hoàn toàn thỏa đáng rằng đó là quy tắc của các hiệp sĩ giang hồ là ngủ ngoài đồng cỏ và rừng rậm thay vì vào thị trấn, dẫu cho có được ở dưới những mái nhà dát vàng đi chăng nữa. Thế là ngài rẽ lệch sang một bên đường, hoàn toàn trái ngược với mong muốn của Sancho – kẻ lúc ấy đang nhớ lại những tiện nghi tuyệt vời mà mình từng tận hưởng trong lâu đài hoặc dinh thự của Don Diego.